جایگاه ایران در اقتصاد جهانی چگونه احیا میشود؟
سیاست؛ نسخه علاج تجارت
مرضیه احقاقی: توسعه تجاری و مراودات در سطح بینالمللی گریزگاهی برای برونرفت از رکود و حرکت در مسیر توسعه اقتصادی است. با وجود این در طول سالهای گذشته فرصت حضور ایران در بازار تجاری دنیا بهشدت محدود شده است. اثرگذاری ایران در بازار رقابت جهانی نیز بسیار ناچیز است. در چنین فضایی این سوال اساسی مطرح میشود که آیا با اصلاح حکمرانی اقتصادی میتوان در مسیر بازیابی شرایط گام برداشت؟ توجه به این نکته ضروری بهنظر میرسد که ایران از فرصتهای بینظیری برای توسعه برخوردار است که ازجمله مهمترین آنها باید به ذخایر عظیم انرژی و موقعیت ژئوپلیتیک کشور اشاره کرد. ایران با ذخایر عظیم نفت و گاز از ظرفیت خوبی برای توسعه و جذب سرمایه برخوردار است. پتانسیل جغرافیایی کشور امکان توسعه اقتصادی و تعاملات جهانی را برای ما مهیا میکند. این مزیتها همچنین میتواند بهعنوان بستری برای جذب سرمایه خارجی شناخته شوند. درهمینحال با توجه به مزیتهای موردبحث عملا امکان تقویت رابطه تجاری ما با دنیا وجود دارد.
در این میان باید تاکید کرد که جایگزینی دیپلماسی اقتصادی بهجای رویکردهای تقابلی در سطح بینالمللی مهمترین پیششرط برای مقابله با شرایط کنونی است. در همینحال میتوان با تقویت روابط با بلوکهای اقتصادی و گستردهسازی روابط تجاری و تولیدی با سایر کشورهای منطقه بهخصوص همسایگان ایران از انزوای کنونی عبور کرد. توجه به این نکته مهم ضروری بهنظر میرسد که ایجاد منافع متقابل اقتصادی میان ایران و سایر کشورها پایه توافقات سیاسی پایدار را بنا مینهد. اما این گزاره مهم در طول سالهای گذشته عملا مورد غفلت قرار گرفته است. توجه به این مساله مهم میتواند به منزله ترسیم افق پایداری برای اقتصاد ایران در آینده باشد.
بازخوانی پرونده تجاری ایران
محمدرضا مودودی، رئیس اسبق سازمان توسعه تجارت ایران در گفتوگو با «دنیایاقتصاد» در تشریح فرصتهای پیش روی تجارت کشور درصورت اصلاح سیاستهای اقتصادی با اشاره به مسیر تجارت ما در گذر تاریخی چند دهساله اخیر گفت: توسعه صادرات غیرنفتی کشور از دهه 1370 آغاز شد. ارزش صادرات ایران در اواخر دهه 70 برابر 500 میلیون دلار بود. در طول دهه1380 شاهد توسعه صنایع با هدف صادرات و همچنین برنامهریزی برای حضور در بازار رقابت جهانی بودیم. تلاش برای ارتقای سطح تجارت ایران در سطح بینالمللی به افزایش ارزش صادرات ما تا مرز 50 میلیارد دلار منتهی شد. یعنی شاهد رشد جهشی صادرات غیرنفتی کشور بودیم؛ اما این رشد ادامهدار نبود.
وی افزود: از سالهای نخست دهه1390 سیاستهای تجارت خارجی ایران تغییر کرد و محورهای مهم هدف صادراتی ما عملا نادیده گرفته شدند. در این دوره تقویت ارتباطات بینالمللی و ورود به عرصه مگاپروژهای تولیدکننده کالاهای پیشرفته با توجه به نیاز حداقل 15 کشور همسایه که سالانه واردات یک هزار میلیارد دلار کالاهای مصرفی را در اختیار دارند، نادیده گرفته شد. مودودی گفت: ایران از ظرفیت بالایی در حوزه همسایگی برخوردار است. چنانچه از این پتانسیل متناسب با توان بهره گرفته شود، پایههای اقتصادی کشور در همین موقعیت کنونی پایدار خواهد شد. با وجود این ما از شرایط و فرصتهای پیش رویمان بهره لازم را نگرفتیم. ایران با دارا بودن یک درصد جغرافیای جهان، 15درصد از منابع دنیا را در اختیار دارد. بنابراین انتظار میرود ایران از متوسط کشورهای دنیا ثروتمندتر باشد. در همینحال انتظار میرود اثرگذاری صنعتی و تجاری ایران در صحنه اقتصاد جهانی متناسب با سهم ما از ثروت دنیا باشد.
این فعال بخش تجاری گفت: با وجود این سیاستهای اقتصادی ما در طول دهههای گذشته صحیح نبوده و نتوانستهایم از فرصتهای پیش رویمان حداکثر بهره را ببریم. در همینحال در موارد متعددی سیاستهای تجاری کشور در حاشیه سیاستهای بانک مرکزی و همچنین سیاستهای ارزی قرار گرفته است. به دنبال بیتوجهی سیاستگذاران به اثرگذاری سیاستهای تجاری عملا شاهد کاهش مداوم ارزش پول ملی کشور بودهایم. در همینحال استفاده از کارتهای بازرگانی اجارهای نیز رونق یافته است. برندهای خوب ما به حاشیه رفتهاند و تجارت مستقیمی با دنیا ندارند. برند «ساخت ایران» در کشورهای دیگر مقبولیت ندارد. بنابراین باید اقرار کرد که ما تاکنون از هیچکدام از ظرفیتهای پیش رویمان در بخشهای ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک استفاده نکردهایم.
مودودی در پاسخ به سوالی مبنی بر محدود شدن قابل توجه فرصتهای تجاری پیش روی ایران در سالهای اخیر گفت: من به فرصتهای توسعه تجارت ایران در آینده با اصلاح اساسی سیاستها، بدبین نیستم. اگر حکمرانی اقتصادی و سیاسی ایران مبتنی بر تنشزدایی اجرایی شود، راه بازگشت به مسیر توسعه باز است. چنانچه کشور چین در دهه1970 حرکت در مسیر رشد اقتصادی را آغاز و اعلام کرد برای بازه زمانی 50سال آتی، با دنیا در صلح خواهد بود. این کشور با تکیه بر اصلاح روش حکمرانی اقتصادی توانست به دومین اقتصاد بزرگ دنیا بدل شود. چنانچه ایران نیز در مسیر توسعه قرار گیرد، همچنان فرصت برای اصلاح باز است. ساختار ایران به لحاظ ترانزیتی و گردشگری میتواند به سرعت موتور رشد اقتصادی را گرم کند و به پیشرانی در فضای تجارت و بهبود معیشت مردم بدل شود. بهعلاوه آنکه باید تاکید کرد ایران همچنان صنعتیترین کشور نفتی منطقه است. ما تجربه خوبی را در طول سالهای گذشته در حوزه تولید و تجارت کسب کردهایم. بنابراین چنانچه فرصت تعامل و توافق استراتژیک با دنیا فراهم باشد، ما امکان رشد سریع را خواهیم داشت.
مودودی گفت: بازار ایران از فرصت مناسبی برای حضور برندهای معتبر دنیا برخوردار است. ما نوزدهمین بازار بزرگ دنیا هستیم. هنوز کمتر کشور و کمتر برندی در بازار ایران حضور یافته است. بنابراین چنانچه روابط خود را با دنیا اصلاح کنیم، فرصت حضور برندهای معتبر جهانی در ایران فراهم است. همین موضوع نیز میتواند به بستری برای توسعه همهجانبه تبدیل شود. وی افزود: ما در طول سالهای گذشته انحراف جدی از مسیر اساسی حکمرانی کارآمد اقتصادی داشتیم. در این سالها در اقتصاد ما رانت بهشدت تقویت شده است. به بیان دقیقتر در مسیر پروش رانت قدم برداشتهایم. به اعتقاد من بخش بزرگی از مشکلات جدی اقتصادی ما در مقطع کنونی از رانتهایی نشأت میگیرد که اقتصاد ایران را تضعیف میکند؛ در این شرایط کوتاه کردن دست رانتخواران با وجود قدرت اقتصادی که در اختیار گرفتهاند نیز بهشدت دشوار شده است.
بازگشت به صحنه تجارت جهانی
سعید ایرانمنش، کارشناس اقتصادی، در حوزه تجارت در گفتوگو با «دنیایاقتصاد» در ارزیابی شرایط نامساعد اقتصادی گفت: ثبات داخلی پیششرط جذب سرمایه خارجی و همچنین برقراری تعاملات تجارت در سطح بینالمللی است. در این سالها با شدت گرفتن تنشهای داخلی و خارجی با محوریت ایران، عملا مسیر ورود سرمایه خارجی به کشور بهشدت محدود شده است. همزمان شاهد خروج بخش بزرگی از سرمایههای ایرانی به کشورهای دیگر هستیم. به بیان دقیقتر، طی این سالها ریسکهای تجاری در ایران افزایش یافته است. بروز تنشهای داخلی و خارجی و همچنین افت جدی در شاخصهای کلان اقتصادی از دیگر مواردی هستند که ریسک همکاریهای اقتصادی و تجاری با ایران را برای طرفهای خارجی دشوار میکنند. در این میان تجارت ما محدود به چند کشور خاص ازجمله چین و کشورهای همسایه شده است. چنانچه روند کنونی ادامه یابد، همین تجارت محدود نیز تقلیل خواهد یافت.
ایرانمنش تاکید کرد: در این سالها سهم تجارت ایران در اقتصاد بینالملل به کمتر از یکصدم درصد کاهش یافته است. همین آمار گویای آن است که ما دیگر اثرگذاری در تجارت جهانی نداریم. افت سهم ایران در تجارت جهانی از دلایل متعددی نشات میگیرد. این کارشناس اقتصادی گفت: در طول سالیان گذشته تحت تاثیر شرایط تحریمی، عدم عضویت ایران در کنوانسیونهای بینالمللی و همچنین بیتوجهی به عضویت در سازمان تجارت جهانی، عملا حضور و اثرگذاری ایران در فرآیندهای تجاری جهانی بهشدت محدود شده است.
وی افزود: با اعمال محدودیتهای شدید در روندهای تجاری ایران تحت تاثیر شرایط تحریمی، بخشی از واردات و صادرات کشور، بهصورت غیررسمی انجام میشود. یعنی آمار ثبتشده از تجارت ایران در سطح جهانی نیز دقیق نیستند. در حال حاضر نیز انتظار میرود با تشدید تحریمهای اقتصادی، اعمال محدودیت علیه ایران بهشدت پررنگتر شود. این کارشناس اقتصادی در پاسخ به سوالی مبنی بر امکان بازیابی جایگاه ایران در صحنه تجارت جهانی با اصلاح حکمرانی اقتصادی گفت: در تمام کشورهای دنیا حکمرانی و سیاست در خدمت اقتصاد هستند. اقتصاد ما نباید گروگان سیاست باشد. دنیای کنونی براساس تجارت و شاخصهای تجاری پیش میرود. چنانچه ما با دنیا همراه نباشیم در انزوا قرار خواهیم گرفت؛ بنابراین تنها راهکار عبور از شرایط کنونی حرکت به سمت استانداردهای جهانی و برقراری تعامل سازنده با دنیا است.
وی افزود: ایران از فرصتهای بسیار و ویژهای برای سرمایهگذاری برخوردار است. چنانچه چالشهای جدی حاکم بر اقتصاد، سیاست و نابسامانیهای اجتماعی مرتفع شود، کشور ما توان بازسازی جایگاه خود را در سطح بینالمللی خواهد داشت. ایرانمنش گفت: در پژوهشهای کارشناسی فرصت سرمایهگذاری در ایران بالغ بر صدها میلیارد دلار برآورد شده است. چنانچه با دنیا تعامل کنیم، شاهد ورود سیل عظیم سرمایه به کشور خواهیم بود. این سرمایه بهمنزله ارتقای قدرت تجاری ایران در سطح بینالمللی نیز خواهد بود. لازمه تحقق این هدف بازگشت عقلانیت به فرآیندهای سیاستگذاری کلان است.
