واکاوی تفاوت میان ارزش معاملات ریالی و دلاری سال جاری با سنوات قبل
رکوردهای ریالی بورس زیر ذرهبین دلار
علی عبدالمحمدی: ارزش معاملات یکی از مهمترین متغیرهایی است که برای سنجش میزان رونق و رکود در بازار سهام مورد استفاده قرار میگیرد. افزایش ارزش معاملات معمولا به معنای افزایش مشارکت معاملهگران و گردش نقدینگی در بازار است و از همین رو، ثبت رکوردهای جدید در این متغیر میتواند تصویری از افزایش فعالیت معاملاتی در بورس تهران ارائه کند. با این حال، در اقتصادی که طی سالهای گذشته با کاهش قابلتوجه ارزش پول ملی مواجه بوده است، صرف اتکا به ارقام ریالی میتواند تصویری متفاوت از واقعیت معاملات ارائه دهد. مقایسه ارزش معاملات دلاری نشان میدهد که رکوردهای تاریخی ریالی بازار سهام لزوما به معنای ثبت رکورد در قدرت خرید یا اندازه واقعی معاملات نیست.
بررسی ۱۰ رکورد برتر تاریخی ارزش معاملات خرد بازار سهام نشان میدهد که تمامی این رکوردها در سال جاری به ثبت رسیدهاند. در صدر این فهرست، معاملات بیستوپنجم شهریور قرار دارد که طی آن حدود ۶۸هزار و ۳۰۰میلیارد تومان سهام در بازار معامله شد. این رقم بالاترین ارزش معاملات خرد ثبتشده در تاریخ بازار سهام محسوب میشود. پس از آن، هجدهم مرداد با ثبت ارزش معاملات ۶۵هزار و ۳۰۰میلیارد تومانی در جایگاه دوم قرار دارد و دهم شهریور نیز با حدود ۶۰هزار میلیارد تومان، سومین رکورد برتر را به خود اختصاص داده است. در نگاه نخست، چنین ارقامی میتواند از افزایش چشمگیر رونق معاملات در سال جاری حکایت داشته باشد. اما تغییر واحد سنجش از ریال به دلار، تصویر متفاوتی را نمایان میکند؛ تصویری که نشان میدهد بزرگی اسمی ارقام معاملات تا حد زیادی تحتتاثیر افت ارزش پول ملی قرار گرفته است.
لنز متفاوت برای سنجش معاملات
اگر ارزش معاملات بازار سهام بر مبنای دلار مورد بررسی قرار گیرد، دیگر خبری از رکوردشکنیهای سال جاری نیست. تمامی ۱۰ رکورد برتر تاریخی ارزش دلاری معاملات سهام به سال ۱۳۹۹ تعلق دارند؛ سالی که بورس تهران یکی از پرشتابترین دورههای معاملاتی خود را تجربه کرد. در صدر این فهرست، بیستوسوم اردیبهشت ۱۳۹۹ قرار دارد که در آن روز یکمیلیارد و ۴۹۹میلیون دلار سهام در بازار معامله شد. رکورد دوم نیز در هشتم تیر همان سال به ثبت رسید و ارزش معاملات به یکمیلیارد و ۴۰۱میلیون دلار رسید. برای درک بهتر بزرگی این ارقام، میتوان ارزش 1.5میلیارد دلار را با شرایط فعلی بازار مقایسه کرد. با ارقام کنونی دلار، معاملهای با ارزش 1.5میلیارد دلار معادل ارزش معاملات تقریبا ۳۴۵هزار میلیارد تومانی در بازار سهام خواهد بود؛ رقمی که فاصله قابلتوجهی با رکورد ریالی فعلی بازار دارد.
این مقایسه نشان میدهد که ثبت رکوردهای ریالی جدید در سال جاری را نمیتوان بهتنهایی نشانهای از عبور بازار از اوج معاملاتی سال ۱۳۹۹ دانست. در واقع، افزایش ارزش اسمی معاملات در سالهای اخیر بخشی از اثر کاهش ارزش ریال را نیز در خود منعکس میکند. هنگامی که نرخ ارز و سطح عمومی قیمتها افزایش پیدا میکند، ارزش ریالی داراییها و در نتیجه گردش ریالی معاملات نیز افزایش مییابد. بنابراین برای مقایسه دورههای مختلف، استفاده از یک مقیاس ثابت مانند دلار میتواند تصویر متفاوتی از عمق معاملات ارائه کند. البته ارزش دلاری نیز بدون محدودیت نیست و نوسانات نرخ ارز میتواند بر این سنجه اثر بگذارد. با این حال، مقایسه ریالی و دلاری در کنار یکدیگر کمک میکند تا اثر تورم و کاهش ارزش پول ملی از تغییرات واقعی حجم و شدت معاملات تا حدی تفکیک شود.
فاصله معنادار میان امروز و بورس ۹۹
بررسی میانگین روزانه ارزش دلاری معاملات در سالهای مختلف نیز همین تفاوت را برجسته میکند. در سال جاری، میانگین روزانه ارزش دلاری معاملات بازار سهام حدود ۱۷۵میلیون دلار بوده است. این رقم از سال ۱۴۰۰ تاکنون بالاترین میانگین سالانه محسوب میشود و از افزایش قابلتوجه ارزش معاملات در مقایسه با سالهای اخیر حکایت دارد. در سال ۱۴۰۰، میانگین روزانه ارزش دلاری معاملات حدود ۱۸۰میلیون دلار بوده است. با این حال، فاصله این ارقام با سال ۱۳۹۹ همچنان قابلتوجه است. در آن سال، به طور متوسط روزانه ۶۱۳میلیون دلار سهام در بازار معامله میشد؛ رقمی که بیش از سه برابر میانگین روزانه ارزش معاملات دلاری در سال جاری است.
به این ترتیب، اگرچه بازار سهام در سال جاری از منظر ارزش ریالی به نقطهای تاریخی رسیده و رکوردهای جدیدی را یکی پس از دیگری ثبت کرده است، اما در مقیاس دلاری همچنان با اوج معاملات سال ۱۳۹۹ فاصله محسوسی دارد. این تفاوت، نکته مهمی را درباره نحوه خوانش رکوردهای بازار سهام مطرح میکند. رکورد ریالی به خودی خود نشاندهنده افزایش اندازه واقعی بازار نیست، همانطور که پایینتر بودن ارزش دلاری معاملات نیز لزوما به معنای کاهش جذابیت بازار در مقایسه با گذشته نیست. نرخ ارز، سطح قیمت داراییها، تورم و ارزش شرکتهای بورسی همگی بر این مقایسه اثرگذارند.
از این منظر، میتوان گفت بورس تهران در سال جاری از نظر ارزش ریالی معاملات در بالاترین سطوح تاریخی خود قرار گرفته است؛ اما زمانی که همین معاملات با معیار دلار سنجیده میشوند، تصویر متفاوتی شکل میگیرد. در واقع، رکوردشکنیهای ریالی بازار بیش از آنکه به معنای عبور از اوج معاملاتی سال ۱۳۹۹ باشد، بخشی از واقعیت اقتصادی جدیدی است که در آن ارزش ریال کاهش یافته و ارقام اسمی با سرعت بیشتری بزرگ شدهاند. بنابراین برای ارزیابی دقیقتر میزان رونق معاملات، توجه همزمان به ارزش ریالی و دلاری معاملات میتواند تصویر کاملتری از عمق و شدت فعالیت در بازار سهام ارائه کند.
