صنعت بیمه ایران چه درس‌هایی برای آینده باید بیاموزد؟

منصور مژدهی* در دهه‌های گذشته، بسیاری از مدیران صنعت بیمه تصور می‌کردند جنگ، ریسکی استثنایی است که احتمال وقوع آن اندک بوده و تنها در برخی مناطق جهان رخ می‌دهد. اما رخدادهای سال‌های اخیر این تصور را به‌طور اساسی تغییر داده است. جنگ روسیه و اوکراین، درگیری‌های مستمر در خاورمیانه و تهاجم نظامی اسرائیل و آمریکا به ایران نشان داد که ریسک‌های ژئوپلیتیک دیگر یک متغیر دور از ذهن نیستند، بلکه به بخشی از محیط دائمی فعالیت شرکت‌های بیمه تبدیل شده‌اند.

 برای صنعت بیمه، جنگ تنها به معنای افزایش خسارت نیست؛ بلکه زنجیره‌ای از پیامدها را به همراه دارد: اختلال در عملیات، نوسان بازارهای مالی، کاهش ظرفیت بیمه اتکایی، افزایش ریسک سایبری، اختلال در زنجیره تامین، رشد هزینه‌های جایگزینی و کاهش پیش‌بینی‌پذیری ریسک‌ها. از این منظر، مهم‌ترین پرسش پیش روی صنعت بیمه ایران این نیست که «آیا جنگ خسارت ایجاد می‌کند؟» بلکه این است که آیا صنعت بیمه برای مدیریت پیامدهای چنین بحران‌هایی آمادگی کافی دارد؟

تجربه اروپا

پس از آغاز جنگ روسیه و اوکراین، شرکت‌های بزرگ بیمه اروپایی به‌سرعت دریافتند که مدل‌های سنتی مدیریت ریسک دیگر پاسخگوی شرایط جدید نیست. واکنش آنها صرفا افزایش ذخایر یا بازنگری در نرخ‌های بیمه نبود، بلکه مجموعه‌ای از اصلاحات ساختاری را در دستور کار قرار دادند. نخست، سناریوهای ژئوپلیتیک به بخشی از تصمیم‌گیری هیات‌مدیره تبدیل شد. دوم، آزمون‌های فشار (Stress Test) برای ارزیابی توان مالی شرکت‌ها در شرایط جنگ، تحریم و بحران‌های زنجیره تامین توسعه یافت. سوم، سرمایه‌گذاری در امنیت سایبری، دیجیتالی‌سازی خدمات و برنامه‌های تداوم کسب‌وکار به اولویت راهبردی تبدیل شد. این تجربه یک پیام روشن داشت: تاب‌آوری مهم‌تر از رشد کوتاه‌مدت است.

  تجربه ایران

جنگ اسرائیل و آمریکا علیه ایران نیز از منظر صنعت بیمه، فراتر از یک رویداد سیاسی یا نظامی قابل تحلیل است. این رخدادها نشان دادند که حتی دوره‌های کوتاه تنش می‌توانند بر فعالیت شرکت‌های بیمه اثر بگذارند. در چنین شرایطی، شرکت‌های بیمه ممکن است با افزایش هزینه‌های ارزی، نوسان ارزش دارایی‌ها، اختلال در ارائه خدمات، افزایش حملات سایبری و فشار بر نقدینگی مواجه شوند. همچنین، برخی رشته‌های بیمه مانند انرژی، باربری، مهندسی و وقفه در کسب‌وکار بیش از سایر رشته‌ها در معرض ریسک قرار می‌گیرند. نکته مهم آن است که این پیامدها صرفا در صورت وقوع خسارت‌های مستقیم ظاهر نمی‌شوند؛ بلکه حتی افزایش نااطمینانی نیز می‌تواند تصمیم‌های بیمه‌گران، سرمایه‌گذاران و بیمه‌گذاران را تحت تاثیر قرار دهد.

سه تفاوت مهم میان تجربه اروپا و ایران

مطالعه تطبیقی این دو تجربه، سه تفاوت اساسی را آشکار می‌کند.

نخست، شرکت‌های بیمه اروپایی سال‌هاست که سناریونویسی و آزمون‌های فشار را به بخشی از نظام حکمرانی خود تبدیل کرده‌اند، درحالی‌که در بسیاری از شرکت‌های بیمه ایران، این رویکرد هنوز به‌صورت نظام‌مند توسعه‌نیافته است. دوم، در اروپا، سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در حوزه تداوم کسب‌وکار، مراکز پشتیبان داده، خدمات دیجیتال و امنیت سایبری انجام شده است؛ حوزه‌هایی که برای صنعت بیمه ایران نیز باید به اولویت سرمایه‌گذاری تبدیل شوند. سوم، در بحران‌های بزرگ، دولت‌های اروپایی و نهادهای ناظر نقش فعالی در هماهنگی بازار بیمه ایفا کردند. این تجربه نشان می‌دهد که مدیریت ریسک‌های ژئوپلیتیک، صرفا مسوولیت شرکت‌های بیمه نیست و نیازمند همکاری میان بیمه مرکزی، دولت و سایر نهادهای اقتصادی است.

پنج درس راهبردی برای صنعت بیمه ایران

۱. ریسک ژئوپلیتیک باید وارد اتاق هیات‌مدیره شود.

مدیریت ریسک جنگ، تحریم، حملات سایبری و اختلالات زنجیره تامین نباید تنها به واحد مدیریت ریسک محدود شود، بلکه باید به موضوعی راهبردی برای هیات‌مدیره تبدیل شود.

۲. برنامه تداوم کسب‌وکار باید از روی کاغذ به میدان عمل منتقل شود.

وجود برنامه‌های تداوم کسب‌وکار بدون برگزاری مانورهای عملیاتی، تضمینی برای آمادگی واقعی ایجاد نمی‌کند.

۳. امنیت سایبری، بخشی از مدیریت ریسک بیمه‌ای است.

در جنگ‌های امروز، زیرساخت‌های دیجیتال نیز به اندازه دارایی‌های فیزیکی آسیب‌پذیر هستند. بنابراین، سرمایه‌گذاری در امنیت سایبری، دیگر یک هزینه فناوری اطلاعات نیست؛ بلکه بخشی از مدیریت ریسک شرکت است.

۴. نقدینگی به اندازه سرمایه اهمیت دارد.

بحران‌های ژئوپلیتیک می‌توانند جریان نقدینگی را مختل کنند. از این رو، برنامه‌ریزی برای مدیریت نقدینگی باید در کنار مدیریت سرمایه قرار گیرد.

۵. آینده‌نگری باید به فرهنگ سازمانی تبدیل شود.

شرکت‌هایی که تنها بر داده‌های گذشته تکیه می‌کنند، در برابر ریسک‌های نوظهور غافلگیر خواهند شد. سناریونویسی، آینده‌پژوهی و تحلیل روندها باید بخشی از نظام تصمیم‌گیری مدیران باشد.

نقش بیمه مرکزی در تقویت تاب‌آوری

تجربه‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که در مواجهه با ریسک‌های سیستمی، نقش نهاد ناظر از کنترل مقرراتی فراتر می‌رود و به هدایت راهبردی بازار توسعه می‌یابد. در ایران نیز، بیمه مرکزی می‌تواند با توسعه نظارت مبتنی بر ریسک، تدوین دستورالعمل‌های مدیریت ریسک‌های ژئوپلیتیک، برگزاری آزمون‌های فشار در سطح صنعت و حمایت از توسعه زیرساخت‌های دیجیتال، نقش موثری در افزایش تاب‌آوری بازار بیمه ایفا کند. تجربه جنگ روسیه و اوکراین و تنش‌های نظامی اخیر در منطقه، یک پیام مشترک برای صنعت بیمه دارد که ریسک‌های ژئوپلیتیک دیگر استثنا نیستند، بلکه بخشی از واقعیت جدید اقتصاد جهانی هستند. در چنین شرایطی، موفقیت شرکت‌های بیمه نه صرفا به میزان سرمایه یا حجم پرتفو، بلکه به کیفیت حکمرانی، سرعت تصمیم‌گیری، آمادگی برای بحران، توان تحلیل داده‌ها و اعتماد بیمه‌گذاران وابسته خواهد بود.

برای صنعت بیمه ایران، این تحولات بیش از آنکه تهدید باشند، فرصتی برای بازنگری در مدل‌های مدیریت ریسک، تقویت زیرساخت‌های فناوری، توسعه سرمایه انسانی و حرکت به سوی یک صنعت تاب‌آور، آینده‌نگر و آماده برای مواجهه با ریسک‌های نوظهور هستند. در نهایت، شاید مهم‌ترین درس تجربه‌های اخیر این باشد که در عصر ریسک‌های ژئوپلیتیک، مزیت رقابتی شرکت‌های بیمه نه در اندازه ترازنامه، بلکه در توانایی آنها برای یادگیری، انطباق و استمرار خدمت‌رسانی در شرایط بحران نهفته است. این همان مسیری است که می‌تواند صنعت بیمه ایران را از یک نهاد جبران‌کننده خسارت، به یکی از ارکان اصلی تاب‌آوری اقتصادی کشور تبدیل کند.

* کارشناس ارشد بیمه و بازرگانی