اخبار باشگاه اقتصاددانان روزنامه شماره ۶۷۰۵

مریم رحیمی: در اقتصاد، گاهی جدال بر سر انتخاب میان بازار و دولت، خود به مانعی برای دیدن مساله اصلی تبدیل می‌شود. طرفداران بازار آزاد، ناکارآمدی‌های دولت را دستاویز دفاع از سازوکار بازار قرار می‌دهند و دولت‌گرایان نیز با اشاره به کاستی‌های بازار، مداخله بیشتر دولت را توجیه می‌کنند. بااین‌حال، هیچ‌یک از این دو نهاد از خطا مصون نیستند. بازار ممکن است به‌دلیل انحصار، آثار خارجی یا نابرابری اطلاعاتی از کارآیی فاصله بگیرد و دولت نیز به‌واسطه محدودیت اطلاعات، خطاهای سیاستگذاری و مداخلات نامتناسب، هزینه‌هایی بر اقتصاد تحمیل کند. مساله زمانی پیچیده‌تر می‌شود که ناکارآمدی این دو با یکدیگر همزمان شود و زمینه رانت‌جویی و اتلاف منابع را فراهم کند. از این منظر، شاید زمان آن رسیده باشد که به‌جای تکرار پرسش بازار یا دولت، کیفیت قواعد و نهادهایی را بررسی کنیم که می‌توانند از شکست هر دو جلوگیری کنند.

حمایت اجتماعى به شکل انواعى از یارانه آشکار و پنهان در تمام کشورهاى دنیا وجود دارد. اگر به‌عنوان یک واقعیت و مستقل از اینکه تحلیل علمى و قضاوت ارزشى ما وجود این حمایت اجتماعى را موجه مى‌داند یا ناموجه، حمایت اجتماعى وجود دارد، آن‌گاه دولت‌ها باید چگونه حمایت اجتماعى را انجام دهند که اسباب تورم نشود؛ اما پرسشى که مطرح مى شود آن است که چرا اساسا حمایت اجتماعى باعث تورم مى‌شود؟ دلیل ساده است. هرگاه دولت حمایت اجتماعى انجام مى‌دهد (مثلا کالابرگ مى‌دهد یا یارانه نقدى به اقشار کم‌درآمد مى‌دهد و…)، به‌طور طبیعى قدرت خرید کالاها و خدمات به آنها مى‌دهد و آنها با استفاده از آن قدرت خرید تقاضاى بیشترى براى کالاها و خدمات خواهند داشت. اما اگر عرضه کالاها و خدمات افزایش نیافته است، این تقاضاى بیشتر براى کالاها و خدمات سبب افزایش قیمت کالاها و خدمات مى شود که همان تورم است.

چرا ما تا این اندازه از شکست بازار‌ها می‌ترسیم؟ چرا دوست داریم تا جایی که می‌شود بازارها را رها کنیم و مشکلات را با مکانیسم قیمت تنها بگذاریم تا خود با یکدیگر تعادل بلند‌مدتی پیدا کنند؟ آیا ما در بطن ماجرا از پذیرش شکست بازار هراسانیم یا راه‌‌هایی که تا امروز برای درمان شکست‌ها استفاده شدند آن‌قدر دور و نامتعارف بودند که برخی راضی شدند مکانیسم‌هایشان اصلا هیچ‌وقت شکست نخورند تا اینکه شکست بخورند و سیاستگذاران با راه‌حل‌ها و ساختار‌های بدیع خود از راه برسند و چوب اصلاح بر سر بازار بکوبند؟

در لغت‌نامه دهخدا، «جنگِ زرگری» چنین تعریف شده است:جنگ زرگری. [ ج َ گ ِ زَ گ َ ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از جنگ ساختگی باشد. (برهان). جنگ دروغی با کسی برای فریفتن دیگران. (فرهنگ فارسی معین). جنگ مصلحتی بدون کینه برای فریب دادن شخص دیگر. (ناظم الاطباء).

بحث درباره نقش دولت در اقتصاد، یکی از مناقشه‌های دیرپای علم اقتصاد است؛ جدالی میان مدافعان سازوکار بازار و طرفداران مداخله دولت. اقتصاددانان کلاسیک بر توانایی بازار در تخصیص منابع و ایجاد تعادل میان عرضه و تقاضا تاکید می‌کنند. در مقابل، کینزین‌ها یادآوری می‌کنند که اقتصاد همواره در مسیر تعادل حرکت نمی‌کند و ممکن است در دام رکودی گرفتار شود که در آن، تقاضای موثر برای جذب ظرفیت‌های تولیدی وجود ندارد. از این منظر، مداخله دولت نه لزوما یک انتخاب سیاسی، بلکه گاه ضرورتی اقتصادی است.