اخبار باشگاه اقتصاددانان روزنامه شماره ۶۷۰۲

زمستان، برای صنعت ایران دیگر یک فصل نیست؛ یک آزمون تکرارشونده است که هر سال سخت‌تر از سال قبل برگزار می‌شود. تصور کنید کارخانه‌ای در شهرک صنعتی که ماه‌ها برای سفارش صادراتی برنامه‌ریزی کرده، ناگهان با اعلامیه‌ای کوتاه از سوی شرکت گاز روبه‌رو می‌شود: «سهمیه گاز به ۵۰درصد کاهش یافت». خط تولید متوقف می‌شود، کوره سرد می‌ماند و سفارشی که می‌توانست اشتغال دویست کارگر را برای سه‌ماه تضمین کند، به رقیبی در ترکیه یا چین می‌رسد. این صحنه، استثنا نیست؛ رویه‌ای است که در چند زمستان اخیر به بخشی از چرخه تولید ایران تبدیل شده است. پرسش این نیست که آیا ناترازی گاز به صنعت آسیب می‌زند؟ آمار سال‌های اخیر پاسخ را داده است و همگان می‌دانند که ناترازی آسیب‌های ژرفناکی به رشته فعالیت‌های صنعتی وارد می‌کند. باشگاه اقتصاددانان در این پرونده تلاش دارد به این پرسش دقیق‌تر پاسخ دهد که این آسیب چگونه توزیع می‌شود و چه کسی بیشترین هزینه ناترازی گاز را می‌پردازد؟

ناترازی گاز را نمی‌توان صرفا یک کمبود فصلی دید؛ این بحران محصول یک تله سه‌گانه سیاست انرژی است. چارچوب «تریلما انرژی» می‌گوید سیاستگذار همزمان با سه هدف متعارض روبه‌رو است: امنیت عرضه، قابلیت پرداخت (قیمت قابل تحمل) و پایداری زیست‌محیطی. در ایران، دهه‌ها قیمت‌گذاری یارانه‌ای گاز، اولویت قابلیت پرداخت را بر دو ضلع دیگر تحمیل کرده است. نتیجه: تقاضا بی‌وقفه رشد می‌کند، اما سرمایه‌گذاری در تولید و زیرساخت، به‌ویژه فشار فزاینده بر پارس جنوبی که بخش عمده گاز کشور را تامین می‌کند و به نیمه دوم عمر خود رسیده، از رشد تقاضا عقب می‌ماند. همزمان، اولویت سیاسی تامین گرمایش خانگی در زمستان، صنعت را به مصرف‌کننده درجه دو تبدیل می‌کند. این نه یک نقص فنی، بلکه یک انتخاب توزیعی است که هزینه آن به بخش مولد منتقل می‌شود.

ما با زمستان غافلگیر نمی‌شویم؛ با تکرار غافلگیری غافلگیر می‌شویم؛ در کشور ما، ظاهرا زمستان هنوز یک پدیده پیش‌بینی‌نشده است! هر سال، به محض اینکه هوا کمی سرد می‌شود، انگار تازه یادمان می‌افتد مردم خانه دارند و خانه‌ها به گرمایش نیاز دارند. ناگهان ستادها فعال می‌شوند و کارگروه‌ها از خواب تابستانی بیدار می‌شوند. کشوری با یکی از بزرگ‌ترین ذخایر گاز طبیعی جهان، در آستانه زمستان نگران تامین گاز ۱۱استان می‌شود و کارخانه سیمان به‌جای گاز، مازوت می‌سوزاند.