شوک اقلیمی به جهان
سهم انسان در تشدید فاجعه
بسته شدن تنگه هرمز و محدود شدن عرضه سوخت و کود، قیمت مواد غذایی را در بخش بزرگی از آسیا و آفریقا افزایش داده است. کشاورزان در شاخ آفریقا و منطقه ساحل نیز ناچار بودهاند با مجموعهای از شورشها و درگیریها مقابله کنند؛ درگیریهایی که اغلب از سوی بازیگران خارجی دامن زده میشوند. ویرانگرترین آنها جنگ داخلی سودان است که در آن، دو جناح رقیب از حمایت نظامی دو کشور ثروتمند منطقه، یعنی امارات متحده عربی و عربستان سعودی، برخوردارند. برخی بانکها و شرکتها غافلگیر خواهند شد. شرکتهای بیمه برای طراحی بیمهنامههایی که بتواند در برابر شوکهای بلندمدت ناشی از شرایط جوی از داراییها محافظت کند، با دشواری روبهرو هستند. هیچیک از این دو کشور اقدام قابلتوجهی برای متوقف کردن نابودی مزارع سودان که زمانی انبار غله منطقه بود، انجام ندادهاند؛ چه رسد به اینکه برای بیش از ۲۰میلیون انسان دچار سوءتغذیه غذا فراهم کنند. با این حال، ارسال سلاح برای هر دو طرف بهراحتی ادامه دارد و تامینکنندگان تسلیحات حتی زحمت چندانی برای پنهان کردن ردپای خود به خرج نمیدهند.
در نتیجه، جنگ سودان همچنان ادامه دارد و تلاشهای کمرمق آمریکا، کشورهای عربی حاشیه خلیجفارس، سازمان ملل متحد و اتحادیه آفریقا برای دستیابی به آتشبس، تنها وقفههایی کوتاه در آن ایجاد کرده است. این جنگ اکنون بدترین فاجعه انسانی جهان به شمار میرود. در خارج از شاخ آفریقا، سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد اعلام کرده است که بیش از ۱۶میلیون نفر در آمریکای لاتین و حوزه کارائیب در نتیجه پیامدهای النینو با افزایش ناامنی غذایی مواجه خواهند شد. اگر بارندگیها امسال نیز کاهش یابد، بیش از ۱۸میلیون نفر در شرق و جنوب آفریقا نیز با همین وضعیت روبهرو خواهند شد. این سازمان هشدار داده است که ۶میلیون نفر دیگر در غرب و مرکز آفریقا و ۸.۲میلیون نفر در آسیا و اقیانوسیه نیز در معرض خطر قرار دارند.
خسارت بلندمدت اقتصادی
جدا از فاجعه انسانی و با نگرانی از رکود فعالیتهای اقتصادی، معاملهگران کالا و شرکتهای کشتیرانی درباره محدودتر شدن زنجیرههای تامین هشدار میدهند. در همین ماه، بانکهای سیتی، مورگان استنلی و بانک آمریکا یادداشتهایی درباره پیامدهای فاجعهبار النینو برای اقتصاد جهانی منتشر کردهاند. با استناد به بررسیهای تاریخی جاستین منکین و کریس کالاهان، دو دانشمند اقلیم، پیشبینی میشود برخی بانکها و شرکتها غافلگیر شوند. در حال حاضر شرکتهای بیمه برای طراحی بیمهنامههایی که در برابر شوکهای بلندمدت آبوهوایی از داراییها محافظت کنند، با دشواری روبهرو هستند. با این حال، به گفته یکی از کارشناسان تامین مالی اقلیمی، بیشتر شرکتها همچنان تصمیمهای سرمایهگذاری خود را چنان اتخاذ میکنند که گویی گرمایش جهانی در حال وقوع نیست. برخی نیز تلاش میکنند از پیامدهایی که هنوز بهطور موثر تحت پوشش بیمه قرار نگرفتهاند، سود بهدست آورند. صندوقهای پوشش ریسک روی درآمدهایی سرمایهگذاری میکنند که ممکن است از پیامدهای غیرمنتظره النینوی امسال حاصل شود. روزنامه فایننشالتایمز چاپ لندن گزارش داده است که شرکت «مورتون کپیتال پارتنرز» در حال جمعآوری سرمایه برای صندوقی است که از آشفتگی ناشی از حرکت النینو از اقیانوس آرام به سوی جنوب آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین سود خواهد برد. این صندوق پوشش ریسک «میخواهد از چیزی بهره ببرد که از نظر آن، ناتوانی سایر سرمایهگذاران در درک پیامدهای النینو برای بازار است؛ رویدادی که در هفتههای اخیر آغاز شده و انتظار میرود شرایط جوی شدید را در چند قاره رقم بزند.»
جهش قیمت مواد غذایی
ماجرا به همینجا ختم نمیشود. با ارزیابی معاملهگران از خسارتی که النینو به کشاورزان آفریقا و آسیا وارد خواهد کرد، معاملات آتی قهوه و کاکائو بهشدت افزایش یافته است. ترکیب خشکسالی و سیلاب ناشی از النینو میتواند محصولات کشاورزی و درآمد کشاورزان را نابود کند. قیمت کاکائو از ماه ژوئن تاکنون ۳۷درصد افزایش یافته و قیمت قهوه نیز ۲۶درصد بالا رفته است. تنها بخش کوچکی از این افزایش قیمت، در صورت انتقال، نصیب کشاورزان خواهد شد.
سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد هشدار داده است که محصول گندم استرالیا و همچنین تولید برنج و شکر در هند، از خشکسالی ناشی از النینو آسیب خواهند دید. میزان بارندگی در فصل بارانهای موسمی هند نیز امسال تاکنون ۱۰درصد کمتر از میانگین بوده است. این پیشبینیها بانک توسعه آفریقا را بر آن داشته است که برآورد کند کشورهای اصلی تولیدکننده محصولات کشاورزی در شرق و جنوب آفریقا با کاهش تولیدی بین ۱۵ تا ۴۵میلیارد دلار مواجه خواهند شد. این وضعیت میتواند از چند مسیر مختلف به اقتصادها آسیب بزند. برداشت ضعیف در فصل کشت ۲۰۲۷-۲۰۲۶ ممکن است دولتهای واردکننده مواد غذایی و بدهکار به دلار را ناچار کند برای خرید اضطراری غلات و کود، از ذخایر محدود ارز خارجی خود استفاده کنند. این وضعیت میتواند به کسری بودجه، ناتوانی در بازپرداخت بدهیها و سرایت بحران مالی منجر شود. منکین میگوید: «مساله این نیست که یک عامل واحد زنجیره تامین شما را مختل کند. ممکن است حدود دوازده عامل مختلف، همزمان در کشورهای مختلف رخ دهند.»
سال سخت
با این حال، نظام بشردوستانهای که در جریان النینوی ۲۰۱۶-۲۰۱۵ به دههامیلیون نفر کمک کرد، دیگر وجود ندارد. خطرات ناشی از النینوی پیش رو ایجاب میکند که نظام بینالمللی صادقانه وضعیت خود را ارزیابی کند؛ فرآیندی که باید از مجمع عمومی سازمان ملل متحد در ماه آینده، گروه۲۰ و اتحادیه آفریقا آغاز شود. شورای روابط خارجی مستقر در نیویورک، سال۲۰۲۵ را «بدترین سال بشردوستانه ثبتشده» ارزیابی کرده است: ۲۵میلیون نفر کمتر از گذشته کمک دریافت کردند و دو مورد جداگانه اعلام قحطی نیز به ثبت رسید. بر اساس ارزیابی این شورا، اقدامات بخش خصوصی نتوانستهاند این خلأ را پر کنند. سال گذشته، ثروتمندترین شرکتهای جهان تنها پنج کمک قابلگزارش به صندوق مرکزی واکنش اضطراری سازمان ملل متحد ارائه کردند که بزرگترین آنها فقط ۲میلیون دلار بود. این بار مسوولیت بر دوش دولتها، سازمانهای مدنی و جوامع محلی خواهد بود. حوالههای مالی مهاجران و شبکههای کمک متقابل اکنون کارهایی را انجام میدهند که قرار بود نظام چندجانبه برای انجام آنها طراحی شده باشد. این وضعیت یک شکست دوگانه است: هم در مهار عوامل ایجادکننده شوکهای اقلیمی و هم در کاهش پیامدهای آنها. مذاکرات مقدماتی پیش از برگزاری اجلاس اقلیمی سازمان ملل متحد در آنتالیا، ترکیه، در ماه نوامبر، بر سر اختلافنظر درباره تامین مالی اقلیمی برای اقتصادهای در حال توسعه به بنبست خورده است. دولتهای اروپایی که اقتصادهایشان در تابستان طولانی و داغ امسال میلیاردها دلار خسارت دیدهاند، همچنان از سیاستهای مربوط به گذار به انرژی سبز عقبنشینی میکنند.
* سردبیر ارشد The Africa Report
