سایه روشن تجارت غذا

البته این گزارش، حاوی هشداری درباره کمبود برخی از کالاهای وارداتی نیز هست. کاهش مقدار واردات محصولاتی مانند گوشت‌قرمز، ‌گندم، ‌حیوانات زنده، برنج، ذرت، قند و شکر و کره، در کنار عدم‌تدارک نامناسب نهاده‌های کشاورزی با توجه به‌نزدیک شدن به‌فصل زراعی جدید (از اول مهر ۱۴۰۰ تا پایان شهریور سال ۱۴۰۱) زنگ خطر را برای آشفتگی بازار به‌صدا در‌آورده است. البته روند افزایشی واردات کالاهایی مانند جو (بیش از ۵۵درصد) نیز برای صنعت دام امیدبخش است و افزایش واردات کنجاله (بیش از ۴۱درصد) نوید ثبات بازار مرغ و تخم‌مرغ را می‌دهد. افزایش واردات روغن‌نباتی (۱۸۲درصد) به‌شرط تداوم در این موضوع در‌ماه‌های آتی می‌تواند قیمت این کالای اساسی را در بازار تعدیل کند. افزایش حدود ۳۰۰درصدی واردات پنبه می‌تواند قدم مثبتی در حمایت از توسعه کارخانه‌های ریسندگی و در نهایت تولید پوشاک در کشور باشد. افزایش آمارهای صادرات محصولات کشاورزی و صنایع غذایی نیز نشان می‌دهد به‌رغم تحریم‌ها و موانعی که ایجاد شده، صدور کالاهای مربوط به‌این بخش ارزآوری خوبی برای کشور داشته است. عراق، افغانستان، امارات، فدراسیون‌روسیه، پاکستان، هند، ترکیه، آلمان، قزاقستان‌ و جمهوری‌آذربایجان ۱۰مشتری اول محصولات کشاورزی و غذایی ایران هستند.

  واردات محصولات کشاورزی

مقدار واردات محصولات کشاورزی و صنایع غذایی در سه‌ماه نخست سال، ۶۳۹۸ هزار تن به ارزش ۳۵۳۷ میلیون دلار  بوده که به‌ترتیب از نظر وزن ۷۵ درصد و از نظر ارزش ۳۴ درصد کل واردات کشور را شامل می‌شود. ارزش واردات در این مدت ۳/ ۳۵درصد بیشتر از سال قبل بوده است. اقلام عمده وارداتی محصولات کشاورزی و صنایع غذایی در سه ماهه نخست سال ۱۴۰۰، شامل روغن‌نباتی به‌ارزش ۷۷۰میلیون دلار با سهم ۸/ ۲۱درصد، ذرت دامی به‌ارزش ۶۴۴‌میلیون دلار با سهم ۲/ ۱۸درصد، دانه سویا به‌ارزش ۱/ ۴۲۹میلیون دلار با سهم ۱/ ۱۲‌درصد، گندم به‌ارزش ۸/ ۲۷۴میلیون دلار با سهم ۸/ ۷درصد، جو به‌ارزش ۹/ ۲۳۷میلیون دلار با سهم ۷/ ۶درصد، کنجاله به‌ارزش ۸/ ۲۳۰میلیون دلار با سهم ۵/ ۶درصد، برنج به‌ارزش ۸/ ۱۶۵میلیون دلار با سهم ۷/ ۴درصد، قند و شکر به‌ارزش ۳/ ۱۶۳میلیون دلار با سهم ۶/ ۴درصد، انواع میوه به‌ارزش ۴/ ۱۱۰میلیون دلار با سهم ۱/ ۳درصد، چای به‌ارزش ۶/ ۷۱میلیون دلار با سهم ۲ درصد، حبوبات به‌ارزش ۲/ ۵۸میلیون دلار با سهم ۷/ ۱درصد، پنبه به‌ارزش ۳/ ۵۵میلیون دلار با سهم ۶/ ۱درصد و توتون، سیگار و انواع تنباکو به‌ارزش ۸/ ۴۱ میلیون دلار با سهم ۲/ ۱درصد از کل ارزش واردات محصولات کشاورزی و صنایع غذایی بوده که در مجموع ۹/ ۹۱درصد ارزش واردات محصولات کشاورزی و صنایع غذایی را شامل می‌شوند. متوسط قیمت هر تن کالاهای وارداتی بخش کشاورزی در سه ماهه نخست سال ۱۴۰۰، ۵۵۳ دلار است‌ که در مقایسه با متوسط قیمت هر تن کالاهای وارداتی کل‌کشور (۱۲۲۵‌دلار) حدود ۵۵ درصد کمتر است.

  مبادی عمده وارداتی

کشورهای عمده مبدا واردات از نظر ارزش واردات محصولات کشاورزی و صنایع غذایی از آنها به‌ترتیب شامل امارات‌متحده عربی (۳/ ۹۷۵میلیون دلار)، ترکیه (۸/ ۴۲۴میلیون دلار)، سوئیس (۹/ ۲۹۴میلیون دلار)، روسیه (۱/ ۲۶۲میلیون دلار)، انگلیس (۸/ ۲۴۸میلیون دلار)، هند (۴/ ۲۰۳میلیون  دلار)، هلند (۱/ ۲۰۲میلیون دلار)، برزیل (۹/ ۱۲۴میلیون دلار)، سنگاپور (۱/ ۹۹میلیون دلار)، آلمان (۱/ ۹۱میلیون دلار) و پاکستان (۴/ ۶۲میلیون دلار) بوده که در مجموع ۸۵‌درصد کل ارزش واردات کشورمان را به‌خود اختصاص داده‌اند.

  تحلیلی بر واردات محصولات

بر اساس این گزارش، کاهش مقدار واردات محصولاتی مانند گوشت قرمز ۳/ ۶۳درصد، گندم ۴/ ۵۴درصد، حیوانات زنده ۶/ ۵۲درصد، برنج ۴/ ۲۱درصد، ذرت ۱۹ درصد و قند و شکر حدود ۱۰ درصد در کنار کاهش ۹۷ درصدی کره نسبت به‌مدت مشابه در سال قبل براساس آمار گمرک مشاهده می‌شود. این موضوع در کنار عدم‌تدارک مناسب نهاده‌های کشاورزی تا این زمان با توجه به‌نزدیک‌شدن به‌شروع  فصل زراعی نگران‌کننده بوده و به‌آشفتگی بازار هم از لحاظ قیمت و هم فراهم بودن این محصولات دامن می‌زند.

دلیل این ادعا نیز ‌استناد به سه آمار است. نخست؛ کاهش حدود ۴۵ درصدی واردات بذر در مقایسه با مدت مشابه در سال گذشته و کاهش حدود ۵۸ درصد واردات بذر در مقایسه با میانگین چهار سال منتهی به‌سال ۹۹ در مدت مشابه. دوم؛ کاهش حدود ۷۵درصدی واردات کود در مقایسه با میانگین چهار سال منتهی به‌سال ۹۹ در مدت مشابه و سوم؛ کاهش حدود ۳۳ درصدی واردات آفت‌کش‌ها در مقایسه با میانگین چهار سال منتهی به‌سال ۹۹ در  مدت مشابه.

البته واردات جو، روغن نباتی، کنجاله و پنبه در مقایسه با مدت مشابه در سال گذشته افزایشی به‌ترتیب ۴/ ۵۵، ۱۸۲، ۵/ ۴۱ و ۶/ ۲۹۲درصدی داشته‌اند. افزایش واردات جو می‌تواند برای صنعت تولید دام امیدبخش بوده و افزایش واردات کنجاله می‌تواند به‌بازار مرغ و تخم‌مرغ با توجه به‌دیگر عوامل دخیل در این بازار ثبات ببخشد.

افزایش مقدار واردات روغن‌نباتی به‌شرط تداوم در این موضوع در‌ماه‌های آتی می‌تواند قیمت این کالای اساسی را در بازار تعدیل کند. افزایش حدود ۳۰۰ درصدی واردات پنبه نیز  می‌تواند قدم مثبتی در حمایت از توسعه کارخانجات ریسندگی و در نهایت تولید پوشاک‌ در کشور باشد.

در عین حال موضوع قابل‌توجه، ابهاماتی است که در تخصیص ارز نهاده‌های کشاورزی صورت می‌گیرد. بر مبنای آمار در دسترس، قیمت تمام‌شده ارز برای نهاده‌ها ۴۲۰۰ تومان است‌ اما براساس اعلام بانک مرکزی ارز تخصیصی به‌این گروه کالایی، نیمایی است. این ابهامات در کنار مدیریت تدارکات نامناسب نهاده‌ها می‌تواند باعث ضرر جبران ناپذیری  به‌کشور در شروع فصل زراعی جدید شود.

  صادرات کشاورزی و صنایع  غذایی

در سه ماهه نخست سال‌۱۴۰۰، مقدار صادرات محصولات کشاورزی و صنایع غذایی ۲۳۸۲ هزار تن و به‌ارزش ۱۲۲۷ میلیون دلار است که از نظر وزن ۸ درصد و از نظر ارزش ۵/ ۱۱درصد کل صادرات کالاهای غیرنفتی کشور را به‌خود اختصاص داده است. ارزش صادرات سه ماهه نخست سال ۱۴۰۰ نسبت به‌مدت مشابه سال قبل ۹/ ۱درصد کاهش دارد.اقلام عمده صادرات محصولات کشاورزی و صنایع غذایی شامل انواع میوه‌های درختی به‌ارزش ۶/ ۴۲۲میلیون دلار با  سهم ۵/ ۳۴درصد، انواع سبزیجات و محصولات جالیزی به‌ارزش ۳/ ۳۶۸میلیون دلار  با  سهم ۱/ ۳۰درصد، شیر و فرآورده‌های آن به‌ارزش  ۵/ ۸۷میلیون دلار با سهم ۱/ ۷ درصد، شیرینی‌جات به‌ارزش ۱/ ۵۷ میلیون دلار با سهم ۷/ ۴درصد، انواع آبمیوه و کمپوت ۷/ ۳۱میلیون دلار با سهم ۶/ ۲درصد، زعفران ۵/ ۲۵میلیون دلار با سهم حدود ۱/ ۲درصد، رب گوجه‌فرنگی ۴/ ۲۴میلیون دلار با سهم ۰/ ۲درصد، ماهی و میگو به‌ارزش ۹/ ۲۲میلیون دلار با سهم ۹/ ۱درصد، انواع نان (خشک، سوخاری و...) ۱/ ۱۳میلیون دلار با سهم ۱/ ۱ درصد و انواع خمیرهای غذایی ۶/ ۱۲میلیون  دلار با سهم ۱/ ۱درصد از کل ارزش صادرات محصولات کشاورزی و صنایع غذایی بوده است. متوسط قیمت هر تن کالاهای صادراتی بخش کشاورزی ۵۱۵ دلار بوده که در مقایسه با متوسط قیمت هر تن کالاهای صادراتی غیر‌نفتی ‌کشور (۳۵۷ دلار) ۴/ ۴۴درصد بیشتر است. متوسط ارزش گمرکی هر دلار‌محصولات کشاورزی و صنایع غذایی صادراتی ‌در سه ماهه نخست سال ۱۴۰۰، رقم ۲۲۱۹۶۸ ریال و متوسط کل صادرات غیرنفتی کشور ۲۱۷۹۹۶ ریال بوده است.

  مقاصد مواد غذایی ایرانی

عمده‌ترین مقصد صادرات محصولات کشاورزی و صنایع غذایی (از نظر ارزش) کشورهای عراق (۱/ ۳۹۹میلیون دلار)، افغانستان (۷/ ۱۲۸میلیون دلار)، امارات ‌متحده‌‌عربی (۱/ ۱۲۰میلیون دلار)، روسیه (۶/ ۹۵میلیون دلار)،  پاکستان (۶۸ میلیون دلار)، هند (۷/ ۶۳میلیون دلار)، ترکیه (۹/ ۴۵میلیون دلار)،  آلمان (۶/ ۳۶میلیون دلار)، قزاقستان (۹/ ۲۰میلیون دلار)، آذربایجان (۳/ ۱۷میلیون دلار)، قطر  (۵/ ۱۶میلیون دلار)، کویت (۹/ ۱۴میلیون دلار)،  قرقیزستان (۱/ ۱۴میلیون دلار)، عمان (۴/ ۱۳میلیون دلار)، چین (۵/ ۱۲میلیون دلار) و  ازبکستان (۳/ ۱۲میلیون دلار) صورت گرفته است که در مجموع ۸۸ درصد کل ارزش صادرات بخش کشاورزی و صنایع غذایی  کشور را به‌خود اختصاص داده‌اند.

 ‌تحلیلی بر  صادرات بخش کشاورزی

به‌رغم افزایش مقدار  ۱۵ درصدی صادرات محصولات  کشاورزی  و  صنایع  غذایی، ارزش  این  بخش  تقریبا  ثابت مانده  است (کاهش حدود ۲ درصدی)‌ که نشان‌دهنده کاهش قیمت واحد (دلار بر تن) این محصولات به‌میزان حدود ۱۵ درصد  نسبت به‌مدت مشابه بوده است. این موضوع سبب می‌شود توجه به‌ارتقای کیفیت محصول تولیدی، بسته‌بندی آن و  بازاریابی مناسب محصولات  کشاورزی علاوه بر دولت، مد‌نظر فعالان بخش خصوصی به‌عنوان اولویت قرار گرفته و با ‌توجه به‌تحریم‌های همه‌جانبه، صادرات‌محصولات بخش کشاوری ارز آوری مناسبی را برای کشور به‌همراه داشته ‌باشد.

  تراز تجاری

 تراز تجاری محصولات کشاورزی و صنایع غذایی در سه‌ماه نخست سال ۱۴۰۰معادل منفی ۲۳۱۱ میلیون دلار بوده که نسبت  به‌مدت مشابه سال قبل حدود ۷۰ درصد افزایش نشان می‌دهد (ارزش صادرات ۲درصد کاهش و ارزش واردات ۳/ ۳۵ درصد افزایش داشته است).

  تجارت نهاده‌های کشاورزی

آفت‌کش‌ها: در سه‌ماه نخست سال ۱۴۰۰، جمعا ۲۲۵۹ تن آفتکش به‌صورت آماده‌مصرف و ۳۰۴۴ تن به‌صورت تکنیکال وارد کشور شده که در مقایسه با سال قبل، آفتکش‌های آماده مصرف حدود ۲۰ درصد کاهش و تکنیکال‌ها حدود ۱۳۷ درصد افزایش نشان می‌دهد. در مجموع با تبدیل آفتکش‌های تکنیکال به‌آماده مصرف (با اعمال ضریب تبدیل ۵/ ۲) می‌توان نتیجه گرفت که در سه ماهه نخست سال ۱۴۰۰ مقدار واردات آفتکش‌ها نسبت به‌مدت مشابه سال  قبل ۴/ ۲۸۳‌درصد افزایش دارد؛ در این رابطه سهم افزایشی علف‌کش‌ها ۳/ ۷۷، حشره‌کش‌ها ۲/ ۷۱ درصد و قارچ‌کش‌ها ۵۰ درصد و سهم کاهشی گندزداها ۵/ ۶۶درصد بوده است.

 جمع‌کل ارزش آفتکش‌های وارداتی در سه‌ماه نخست سال ۱۴۰۰ معادل ۴۷ میلیون دلار است که ۴۰ درصد بیشتر از مدت مشابه سال قبل است. در سه‌ماه نخست سال‌۱۴۰۰، مقدار ۷۷۹ تن آفتکش آماده مصرف و ۱/ ۱۴۰تن آفتکش تکنیکال جمعا با ارزش ۴/ ۱۱۸۹هزار دلار صادر شده که در مقایسه با مدت مشابه سال قبل از نظر مقدار آماده مصرف ۱/ ۲۶درصد کاهش  و تکنیکال ۸/ ۱۱۴ درصد افزایش داشته و از نظر ارزش نیز در مجموع ۵/ ۳۸درصد کاهش دارد.

کودها: کل واردات کودها در سه‌ماه نخست سال ۱۴۰۰، مقدار ۴/ ۲۱هزار تن با ارزش ۴/ ۲۱میلیون دلار بوده که در  مقایسه با مدت مشابه سال قبل از نظر وزنی ۱/ ۲۰درصد و از نظر ارزش ۱/ ۱۸درصد افزایش نشان می‌دهد. در بین  انواع کودهای وارداتی، به‌ترتیب از نظر مقدار، کودهای میکرو ۳۴۶ درصد، کودهای فسفره ۸/ ۹۷، کودهای پتاسه ۳/ ۶۲ درصد و کودNPK   ۱/ ۲۹درصد افزایش داشته ولی کودهای ازته ۱/ ۳۴ درصد و کودهای حیوانی یا نباتی یا مخلوط و  عمل‌آورده شده از لحاظ شیمیائی ۷/ ۸درصد نسبت به‌مدت مشابه سال قبل کاهش داشته‌اند.

در سه‌ماه نخست سال ۱۴۰۰، مقدار ۲/ ۸۹۷هزار تن کود با ارزش ۷/ ۲۳۴ میلیون دلار صادر شده که نسبت  به‌مدت مشابه سال قبل به‌ترتیب از نظر مقدار ۷/ ۱درصد و از نظر ارزش ۵/ ۴۹درصد افزایش داشته است که نشان‌دهنده صادرات کودهای گران‌تری نسبت به‌مدت مشابه در سال قبل بوده است. ضمنا بیش از ۹۰ درصد مقدار کودهای  صادراتی کود، اوره بوده است.

 بذور: در مجموع کل واردات بذر و سایر‌اندام‌های تکثیر شونده گیاهی در سه‌ماه نخست سال ۱۴۰۰ ، ۶/ ۱۴۰۷تن  با ارزش ۵/ ۲۴میلیون دلار بوده که نسبت به‌سال قبل از نظر وزنی ۵/ ۴۴ درصد و از نظر ارزش۶/ ۴۰ درصد کاهش را  نشان می‌دهد. از بین بذور مهم مقدار واردات بذر چغندر قند با کاهش ۳/ ۷۶درصدی، بذر سیب‌زمینی با کاهشی ۷/ ۵۷درصدی و بذر ذرت با کاهش ۳۰ درصدی روبه‌رو بوده‌اند. تنها بذر سبزیجات ۵۱۷۲ درصد نسبت به‌مدت مشابه  سال قبل افزایش داشته و بذور گندم و کلزا در این سه‌ماه وارد نشده است.

در سه‌ماه نخست سال ۱۴۰۰ جمعا مقدار ۴/ ۲۰۶۳تن بذر و سایر ‌اندام‌های تکثیر‌شونده گیاهی با ارزش ۶/ ۲۵۳۳  هزار دلار صادر شده که غالبا مربوط به‌ سایر ‌اندام‌های تکثیر شونده است. این میزان در مقایسه با مدت مشابه‌ سال‌قبل از نظر مقدار ۴/ ۲۲درصد افزایش و از نظر ارزش ۶/ ۵درصد کاهش را نشان می‌دهد. میزان مقدار و ارزش بذر و ‌سایر ‌اندام‌های تکثیر‌شونده نشان‌دهنده صادر‌شدن اقلام ارزان‌تری نسبت به‌مدت مشابه سال گذشته است.

 ‌ماشین‌ها‌ و ادوات کشاورزی

در سه ماهه نخست سال‌۱۴۰۰، مقادیر ادوات کاشت و داشت، کمباین‌ها و دستگاه‌های برداشت و تراکتورهای ‌کشاورزی جمعا به‌مقدار ۳/ ۳۶۷۹تن با ارزش ۴/ ۳۰میلیون دلار وارد کشور شده که نسبت به‌مدت مشابه سال ۹۷ به‌ ترتیب حدود ۲/ ۱۲درصد و ۹/ ۴۴درصد افزایش را نشان می‌دهد. در این بین از نظر ارزش کمباین برنج با ۱/ ۸۲درصد، ‌کمباین گندم با حدود ۷/ ۷۰ درصد و کمباین چغندرقند با حدود ۷۰‌درصد کاهش و سایر کمباین‌ها، دستگاه‌های ‌برداشت با‌حدود ۲۱۷درصد، تراکتورهای کشاورزی با‌حدود ۱۶۶درصد و ادوات کاشت و داشت با‌حدود ۱۱۵درصد ‌افزایش روبه‌رو بوده است. ‌در سه ماهه نخست سال‌۱۴۰۰، جمعا ۶/ ۱۵۰۸ تن ماشین‌آلات و ادوات کشاورزی با ارزش ۸/ ۱۵۸۳هزار دلار  صادر شده است. این میزان در مقایسه با مدت مشابه سال ۹۷ از نظر مقدار ۴/ ۱۷درصد و از نظر ارزش حدود ۱/ ۷۶درصد کاهش را نشان می‌دهد. با توجه به‌عدم‌دسترسی به‌آمار سال ۹۸ و ۹۹ امکان مقایسه با آمار این سال‌ها وجود ندارد.

میزان بارندگی: طی ۹‌ماه گذشته از سال آبی ۱۴۰۰-۱۳۹۹ میزان بارندگی۷/ ۱۲۹میلیمتر بوده که در مقایسه با مدت مشابه سال ‌قبل ۲/ ۵۳درصد و در مقایسه با بلندمدت ۹/ ۴۱درصد کاهش داشته است.