راهبرد صادرات مصالح ساختمانی به کشورهای حاشیه خلیج فارس
سید مرتضی عریضی میبدی کارشناس مسائل بین‌الملل
صنعت کاشی و سرامیک ایران از سال ۱۳۳۹ با فراز و نشیب‌های زیادی روبه‌رو بوده است. پس از وقوع انقلاب اسلامی نیز این صنعت به‌دلیل نقش موثر در شاخص‌های اقتصادی همچون اشتغال‌زایی، صادرات، سهم از بازار همسایگان، مزیت نسبی و زنجیره تامین (به‌عنوان مواد اولیه یا کالاهای نهایی) و سطح دانش و فناوری به‌عنوان یکی از ۱۱ صنعت برتر استراتژیک از سوی وزارت صمت انتخاب شده است. براساس آمارهای موجود، تقریبا ۱۸۰ واحد صنعتی در زمینه تولید این محصول فعال هستند که زمینه اشتغال نزدیک به ۴۵ هزار نفر به‌صورت مستقیم و ۵۰۰ هزار نفر به‌صورت غیرمستقیم را فراهم کرده است.
روند مطلوب طی شده، باعث شد تا در سند چشم‌انداز ۱۴۰۴، تولید ۷۰۰ میلیون مترمکعب کاشی و سرامیک پیش‌بینی شود. با این‌حال، این صنعت طی چند سال اخیر در زمینه تجارت داخلی و خارجی به دلایلی همچون رکود ساخت‌و‌ساز و تحریم‌های خارجی با مشکلات متعددی مواجه شده است که در این یادداشت به مشکلات و معضلات پیش روی این صنعت در صادرات خواهیم پرداخت. جمهوری اسلامی ایران در منطقه غرب‌آسیا بزرگ‌ترین تولیدکننده و صادرکننده کاشی و سرامیک به‌شمار می‌رود.
بر همین اساس ایران در سال ۲۰۱۹ با تولید ۳۹۸ میلیون مترمکعب کاشی و سرامیک رتبه هفتم در جهان و اول در منطقه را به خود اختصاص داده است. همچنین با اختصاص ۱۶۲ میلیون مترمکعب (۷/ ۵ درصد از صادرات جهانی) پنجمین صادرکننده کاشی و سرامیک در جهان و اولین در منطقه غرب آسیا رتبه‌بندی شده است.
از سال ۱۳۸۱ ایران در زمینه صادرات روند صعودی داشته به نحوی‌که از ۵ میلیون و ۴۰۰ هزار مترمکعب در سال ۱۳۸۱ به ۱۶۲ میلیون متر مکعب در سال ۱۳۹۹ رسیده است. با توجه به مولفه‌های جغرافیایی، فرهنگی و تاریخی نسبتا مشترک با کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، ایران بیشترین تجارت را با این کشورها داشته است.
هرچند ارزش صادرات کاشی و سرامیک به خلیج فارس در سال ۱۳۹۹ به ۴ میلیون و ۲۴۰ هزار دلار رسیده و نسبت به سال ۱۳۹۸ (۴ میلیون و ۲۰۵ هزار دلار) ارزش بیشتری داشته با این‌حال با توجه به میزان صادرات به این کشورها و اهمیت این محصول در صنعت استراتژیک، جایگاه آن در صادرات غیرنفتی به کشورهای حاشیه خلیج فارس دیده می‌شود.
در رتبه‌بندی صادرات این محصول، عراق با اختصاص ۷۳ درصد از صادرات به ارزش ۱۵۳میلیون دلار جایگاه اول را دارد درحالی‌که تمامی کشورهای حاشیه خلیج فارس تنها ۲درصد از مجموع صادرات کاشی ایران را به خود اختصاص داده اند.
در جدول فوق میزان صادرات کاشی به تفکیک کشورها، آمده است. باتوجه به مطالب فوق، نویسنده در این قسمت به شناسایی فرصت‌ها، تهدیدها، نقاط ضعف و قوت صادرات این کالا پرداخته و براساس شیوه تحلیلی تکافت (SOWT)، درصدد ایجاد مدل صادراتی به منظور توسعه صادرات به این کشورهاست.
نقاط قوت: دسترسی به کشورهای خلیج فارس با داشتن یک میلیون و ۶۰۰هزار کیلومتر مرز از طریق ۶ بندر تجاری در جنوب، تنوع رنگ، طرح، اندازه و محصولات کاشی و سرامیک، قیمت پایین تولید کاشی و سرامیک ایران نسبت به رقبای دیگر (چین، اسپانیا وایتالیا)، حاشیه سود نسبتا بالا به‌دلیل افزایش نرخ قیمت دلار، تعرفه پایین صادرات کالا به کشورهای مقصد منطقه خلیج فارس.
نقاط ضعف: عدم شناخت بازار کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس و نیازهای آنها، ضعف زیرساخت‌های صادراتی از قبیل فرسودگی و کمبود امکانات و تاسیسـات بندری و شبکه های حمل‌و‌نقل، کیفیت پایین کاشی و سرامیک به‌دلیل افزایش بی‌رویه تعداد واحدهای این صنعت و عدم رقابت‌پذیری آنها و بی‌توجهی به مبادی استاندارد، فرسودگی دستگاه‌های خط تولید کاشی و سرامیک و تولید نامناسب کاشی، ضعف بسته‌بندی و طراحی مورد نظر مصرف‌کنندگان کشورهای عربی خلیج فارس.
تهدیدها: حضور پرقدرت رقبای ایران همچون چین، هند، اسپانیا و ایتالیا در کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، تحریم‌های بین‌المللی و اختلال در تراکنش‌های مالی با خریداران کشورهای خلیج فارس، فقدان کانال های توزیع کاشی در کشورهای منطقه، شیوع ویروس کرونا و تاثیر منفی آن بر صادرات سرامیک، هزینه بالای شرکت در نمایشگاه‌های بین‌المللی در خارج از کشور.
فرصت‌ها: بالابودن قیمت کاشی و سرامیک رقبای ایران، امکان حضور در نمایشگاه‌های مربوط به صنایع ساخت‌و‌ساز در کشورهای منطقه با کمک سازمان توسعه تجارت، استقبال مقامات قطری و عمانی از واردات کاشی و سرامیک ایرانی به ویژه در پروژه‌های کوچک، حضور نزدیک به ۴۴۳هزار ایرانی در کشورهای خلیج فارس، تبدیل کاشی‌های ایرانی به برند باکیفیت جهانی با توجه نقش کشورهای عربی خلیج فارس همچون امارات و قطر در اقتصاد جهانی.
راهبردهای رسوخ در بازار، الگویی برای صادرات کاشی و سرامیک
با توجه به شرایط بازار هدف در منطقه و ظرفیت تولید داخلی، مدل مطلوب صادرات کاشی و سرامیک بر اساس متغیر بازار هدف، تدوین می‌شود. برای تدوین استراتژی رسوخ در بازار هدف، باید براساس تقویت نقاط قوت، فرصتهای پیش روی صادرات این کالا را افزایش داده و با تضعیف نقاط ضعف تهدیدها را کاهش دهیم. برهمین اساس با شناخت کامل بازار کشورهای منطقه و نیازهای آنها و ایجاد کانال‌های توزیع کاشی در مناطق مختلف، می‌توان درکنار سایر رقبای این صنعت، حضور پررنگی داشت و با نوسازی ناوگان دریایی و توسعه شبکه‌های حمل‌و‌نقل، زمینه را برای اعتمادسازی کانال‌های توزیع این محصول در کشورهای عربی فراهم کرد.
اجبار به رعایت استانداردهای بین‌المللی در کیفیت و بسته‌بندی این کالا به همراه نوسازی دستگاه‌های خط تولید کاشی و سرامیک، احتمال کاهش صادرات را بر اثر حوادث غیرمترقبه کاهش می دهد. البته نیل به این اهداف، همکاری وزارتخانه‌ها و سازمان‌های مربوطه را می‌طلبد تا ضمن حل مشکلات مربوط به تراکنش مالی صادر‌کنندگان، زمینه حضور آنها در نمایشگاه‌های منطقه‌ای و بین‌المللی فراهم شود.
