پیام رتبه‌بندی اخیر موسسه ICIS
در صنعت پتروشیمی ارزش هر تن مهم‌تر از تعداد تن است
بر اساس آخرین رتبه‌بندی ICIS که عملکرد شرکت‌ها در سال۲۰۲۵ را بررسی می‌کند، BASF، ساینوپک، اکسون موبیل، پتروچاینا و داو در پنج جایگاه نخست قرار گرفته‌اند. حضور همزمان چند شرکت بزرگ چینی در میان رتبه‌های بالای جدول نیز یک واقعیت مهم را برجسته می‌کند: مرکز ثقل صنعت پتروشیمی جهان بیش از گذشته به سمت آسیا و به‌ویژه چین حرکت کرده است. اما شاید مهم‌تر از خود رتبه شرکت‌ها، اعداد مربوط به عملکرد مالی آنها باشد. مجموع سود عملیاتی ۱۰۰شرکت بزرگ این صنعت حدود ۴۷درصد کاهش یافته و سود خالص نیز بیش از ۸۰درصد افت داشته است. این ارقام نشان می‌دهد که حتی بزرگ‌ترین و قدرتمندترین بازیگران صنعت نیز از فشارهای موجود در بازار مصون نمانده‌اند. ریشه این وضعیت را باید در چند عامل جست‌وجو کرد؛ از ضعف نسبی تقاضا در برخی بازارهای مهم گرفته تا افزایش ظرفیت تولید، به‌خصوص در چین، و در نتیجه تشدید رقابت و فشار بر قیمت‌ها و حاشیه سود. به بیان ساده‌تر، صنعت پتروشیمی جهان با یک مساله مهم مواجه است: ظرفیت تولید در بسیاری از زنجیره‌ها سریع‌تر از تقاضا رشد کرده است.
این نکته برای کشورهای تولیدکننده‌ای مانند ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. طی سال‌های گذشته، بخش قابل‌توجهی از سیاست توسعه پتروشیمی کشور بر افزایش ظرفیت، راه‌اندازی مجتمع‌های جدید و رشد تولید متمرکز بوده است. این رویکرد در دوره‌ای که بازار جهانی تشنه محصولات پتروشیمی بود، منطقی به نظر می‌رسید؛ اما شرایط امروز متفاوت است. رقابت آینده دیگر صرفا بر سر این نیست که چه کشوری یا چه شرکتی ظرفیت بیشتری برای تولید اتیلن، پلی‌اتیلن، پروپیلن یا سایر محصولات دارد. مساله اصلی این است که این ظرفیت با چه خوراکی، چه هزینه‌ای، با چه میزان بهره‌وری، برای چه بازاری و با چه حاشیه سودی مورد استفاده قرار می‌گیرد. به همین دلیل، شاید مهم‌ترین پیام رتبه‌بندی ICIS برای صنعت پتروشیمی ایران، ضرورت تغییر نگاه از «ظرفیت‌محوری» به «ارزش‌آفرینی» باشد. در چنین شرایطی، محصول تخصصی، انعطاف‌پذیری تولید، توسعه بازار، فناوری، هوش مصنوعی، کاهش مصرف انرژی، مدیریت کربن و افزایش بهره‌وری، به اندازه ظرفیت اسمی اهمیت پیدا می‌کنند و در برخی موارد حتی اهمیت بیشتری دارند. یک نکته قابل تامل دیگر در این رتبه‌بندی، وضعیت شرکت‌های ایرانی است.
نام هلدینگ صنایع پتروشیمی خلیج‌فارس که طی سال‌های گذشته به عنوان مهم‌ترین و عملا تنها نماینده ایران در این نوع رتبه‌بندی‌های بین‌المللی شناخته می‌شد، در فهرست ۱۰۰ شرکت برتر ICIS در این دوره دیده نمی‌شود. این موضوع را نمی‌توان صرفا به معنای «سقوط رتبه» تفسیر کرد؛ زیرا رتبه‌بندی ICIS تابع شاخص‌ها و اطلاعات مالی مشخصی است و عوامل مختلفی می‌تواند بر جایگاه شرکت‌ها اثر بگذارد. با این حال، غیبت نام هلدینگ خلیج‌فارس در فهرستی که بزرگان صنعت شیمیایی جهان را مقایسه می‌کند، بدون تردید شایسته تأمل است؛ به‌خصوص آنکه این هلدینگ در سال‌های گذشته سابقه حضور در این رتبه‌بندی را داشته و حتی در مقاطعی جایگاه قابل‌توجهی کسب کرده بود. واقعیت این است که اندازه شرکت به‌تنهایی تضمین‌کننده رقابت‌پذیری نیست. ممکن است یک هلدینگ ده‌ها مجتمع و‌میلیون‌ها تن ظرفیت تولید داشته باشد، اما اگر هزینه تولید بالا، توقفات زیاد، سبد محصول کم‌تنوع، بازارهای صادراتی محدود و بازده سرمایه پایین باشد، افزایش ظرفیت الزاما به افزایش ارزش منجر نخواهد شد. صنعت پتروشیمی ایران اکنون در نقطه‌ای قرار دارد که تصمیم‌های آینده آن باید بیش از گذشته بر کیفیت رشد متمرکز باشد، نه صرفا اندازه رشد.
توسعه زنجیره‌های پایین‌دستی، تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر، استفاده واقعی از فناوری و هوش مصنوعی، کاهش شدت انرژی، مدیریت کربن و انتخاب هوشمندانه بازارهای صادراتی می‌تواند مسیر رقابت‌پذیری را تغییر دهد. رتبه‌بندی ICIS را بنابراین نباید فقط یک جدول رتبه‌بندی شرکت‌ها دید. این گزارش، تصویری از قواعد جدید بازی در صنعت پتروشیمی جهان است؛ قواعدی که در آنها «بزرگ‌تر بودن» دیگر الزاما به معنای «رقابتی‌تر بودن» نیست. شاید پیام اصلی این رتبه‌بندی برای ایران همین باشد: در دهه آینده، برنده لزوما شرکتی نیست که بیشترین تن محصول را تولید می‌کند؛ شرکتی برنده است که از هر تن خوراک، هر واحد انرژی و هر دلار سرمایه، بیشترین ارزش را خلق کند.
* تحلیلگر صنعت پتروشیمی
