پزشکیان: تعویق اصلاح الگوی مصرف، کشور را بیش از پیش در باتلاق ناترازی فرو میبرد
نسخه ناگزیراصلاحاتانرژی
رئیسجمهوری با اشاره به وضعیت برق، گاز، بنزین و گازوئیل تصریح کرد اگر در این بخشها اصلاحات انجام نشود، مشکلات هر سال بزرگتر خواهد شد و کشور بیش از پیش در چرخه معیوب کمبود انرژی گرفتار میشود.
انرژی یارانهای
کارشناسان انرژی نیز معتقدند آنچه امروز از آن با عنوان «ناترازی انرژی» یاد میشود، صرفا نتیجه کاهش تولید نیست. طی سالهای گذشته مصرف انرژی با سرعتی بسیار بیشتر از ظرفیت تولید رشد کرده، درحالیکه قیمتهای یارانهای، انگیزه چندانی برای صرفهجویی باقی نگذاشته است. در بخش گاز، ایران با وجود قرار گرفتن در میان بزرگترین دارندگان ذخایر جهان، هر زمستان با کمبود چند صدمیلیون مترمکعبی روبهرو میشود و ناچار است گاز صنایع، نیروگاهها و پتروشیمیها را محدود کند تا مصرف بخش خانگی تامین شود. در بخش برق نیز رشد مصرف، توسعه وسایل سرمایشی و محدودیت تامین سوخت نیروگاهها موجب شده است خاموشیهای گسترده به یکی از چالشهای سالهای اخیر تبدیل شود. بازار بنزین نیز از این قاعده مستثنی نیست. افزایش تعداد خودروها، مصرف بالای ناوگان فرسوده و فاصله قابلتوجه قیمت داخلی با قیمت واقعی، مصرف روزانه را به سطحی رسانده که بخشی از نیاز کشور از طریق واردات تامین میشود و بار مالی سنگینی بر بودجه دولت تحمیل میکند.
اصلاحات آغاز شده است
اظهارات رئیسجمهور در شرایطی مطرح میشود که طی ماههای اخیر دولت نخستین گامهای اصلاحات را نیز برداشته است. کاهش سهمیه بنزین ۳هزار تومانی، اجرای آزمایشی انتقال سهمیه سوخت از کارت سوخت به کارت بانکی، تشدید نظارت بر مصرف و مقابله با قاچاق سوخت، همگی بخشی از مجموعه اقداماتی هستند که هدف آنها مدیریت تقاضا و افزایش کارآیی نظام توزیع انرژی عنوان شده است. در کنار این اقدامات، توسعه سامانههای هوشمند، اصلاح الگوی مصرف، افزایش بهرهوری نیروگاهها، نوسازی ناوگان حملونقل، توسعه CNG، انرژیهای تجدیدپذیر و خودروهای برقی نیز در زمره سیاستهای غیرقیمتی قرار دارند که بدون آنها اصلاح قیمت به تنهایی نمیتواند ناترازی را برطرف کند.
اصلاح قیمت؛ تنها بخشی از راهحل
یکی از مهمترین نکات در سخنان رئیسجمهور آن است که اصلاحات انرژی صرفا به معنای افزایش قیمت نیست. تجربه بسیاری از کشورها نشان میدهد اصلاح پایدار زمانی موفق خواهد بود که سیاستهای قیمتی و غیرقیمتی همزمان اجرا شوند. اگر قیمت انرژی واقعیتر شود، اما بهرهوری مصرف تغییر نکند، خودروهای پرمصرف همچنان در خیابانها تردد کنند، حملونقل عمومی توسعه نیابد و فناوریهای کممصرف جایگزین نشوند، بخش بزرگی از اثر اصلاحات از بین خواهد رفت. از سوی دیگر، اگر تنها بر ابزارهای غیرقیمتی تکیه شود و قیمت انرژی همچنان فاصله زیادی با هزینه واقعی تولید داشته باشد، انگیزه لازم برای مدیریت مصرف نیز شکل نخواهد گرفت. به همین دلیل، بسیاری از اقتصاددانان معتقدند راهکار پایدار، ترکیبی از اصلاح تدریجی قیمتها، هوشمندسازی یارانهها، توسعه فناوریهای کممصرف و حمایت هدفمند از اقشار آسیبپذیر است.
آیا زمان مناسبی برای اصلاحات است؟
مهمترین انتقاد به دولت، زمان اجرای این اصلاحات است. برخی معتقدند اقتصاد ایران اکنون تحت فشار تورم، تحریم و پیامدهای جنگ قرار دارد و هرگونه اصلاح در حوزه انرژی میتواند فشار بیشتری بر خانوارها وارد کند. اما پزشکیان استدلال متفاوتی ارائه میدهد. به باور او، تاخیر در اصلاحات نه تنها هزینهها را کاهش نمیدهد، بلکه آنها را به آینده منتقل و حتی هزینهها را چندبرابر میکند. از نگاه دولت، هر سال تعویق به معنای افزایش مصرف، تشدید ناترازی، رشد واردات سوخت، کاهش سرمایهگذاری و تحمیل بار مالی بیشتر بر بودجه عمومی است. در واقع، پرسش اصلی دیگر این نیست که «آیا باید اصلاحات انجام شود یا نه»، بلکه این است که این اصلاحات با چه سرعت، چه سازوکار و چه میزان حمایت اجتماعی اجرا شوند تا کمترین هزینه را برای اقتصاد و جامعه داشته باشند.
عدالت؛ محور اصلی اصلاحات
پزشکیان در بخش دیگری از سخنان خود تاکید کرد هدف دولت از اصلاحات، تحقق عدالت در توزیع یارانههای انرژی است. به گفته وی، اگر قرار باشد منابعی از بیتالمال پرداخت شود، این منابع باید به شکلی عادلانه میان مردم توزیع شود. این رویکرد نشان میدهد دولت تلاش دارد اصلاحات انرژی را صرفا بهعنوان یک سیاست مالی معرفی نکند، بلکه آن را ابزاری برای بازتوزیع عادلانهتر یارانهها بداند؛ یارانههایی که در وضعیت فعلی، بخش قابلتوجهی از آنها نصیب مصرفکنندگان پرمصرف میشود.
مسیر دشوار اما اجتنابناپذیر
کارشناسان معتقدند تجربه سالهای گذشته نشان داده حفظ قیمتهای پایین بدون اصلاح ساختار مصرف، نه تنها ناترازی را برطرف نکرده، بلکه هر سال فاصله میان تولید و مصرف را بیشتر کرده است. در چنین شرایطی، ادامه وضع موجود به معنای افزایش واردات سوخت، تشدید محدودیت برای صنایع، فشار بیشتر بر بودجه دولت و کاهش امنیت انرژی کشور خواهد بود. از همین رو، مجموعه شواهد نشان میدهد دولت اصلاحات در بخش انرژی را وارد مرحله اجرا کرده و امکان بازگشت به سیاستهای گذشته وجود ندارد. با این حال، موفقیت این مسیر به یک شرط اساسی وابسته است؛ اینکه اصلاحات تنها به تغییر قیمتها محدود نشود، بلکه همزمان با توسعه حملونقل عمومی، بهبود بهرهوری، هوشمندسازی یارانهها، کنترل قاچاق، حمایت از اقشار آسیبپذیر و ارتقای فناوری در بخش انرژی همراه باشد. در غیر این صورت، اصلاحات ممکن است تنها بخشی از مشکلات را کاهش دهد؛ اما قادر نخواهد بود ریشههای ناترازی مزمن انرژی را از میان بردارد. به نظر میرسد پیام اصلی سخنان رئیسجمهور نیز همین باشد؛ دولت معتقد است مسیر اصلاحات آغاز شده و اگرچه اجرای آن پرهزینه و دشوار است، اما هزینه تعویق آن به مراتب سنگینتر خواهد بود.
