حضور رئیس شرکت ملی نفت ایران در هیات مذاکرهکننده در سوئیس چه پیامی دارد؟
نفت در آستانه گشایش سیاسی
حمید ملازاده: درحالیکه هیات عالیرتبه ایرانی برای آغاز دور تازه مذاکرات با آمریکا راهی سوئیس شده، ترکیب این هیات حاوی پیامی مهم برای فعالان صنعت انرژی و بازار نفت به شمار میرود؛ پیامی که نشان میدهد پرونده نفت و تحریمهای انرژی یکی از محورهای اصلی گفتوگوهای پیش رو خواهد بود. در میان اعضای هیات اعزامی، حضور حمید بورد، معاون وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران، بیش از سایر چهرهها مورد توجه کارشناسان صنعت انرژی قرار گرفته است؛ حضوری که میتواند نشانهای از اهمیت مسائل نفتی، سرمایهگذاری و صادرات انرژی در روند مذاکرات ۶۰ روزه تهران و واشنگتن باشد.
هیات ایرانی متشکل از محمدباقر قالیباف، سیدعباس عراقچی، علی باقری معاون دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی، عبدالناصر همتی رئیس کل بانک مرکزی، حمید بورد مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران، کاظم غریبآبادی و اسماعیل بقایی معاونان وزیر امور خارجه است. ترکیب این تیم نشان میدهد که مذاکرات پیش رو تنها محدود به مسائل سیاسی و امنیتی نیست و ابعاد اقتصادی، مالی، بانکی و انرژی نیز جایگاه ویژهای در دستور کار طرفین دارد. از نگاه ناظران، حضور رئیس شرکت ملی نفت ایران در سطح مذاکرات، اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا بخش عمده منافع اقتصادی هرگونه توافق احتمالی میان تهران و واشنگتن در نهایت به سرنوشت صادرات نفت، نقلوانتقال درآمدهای ارزی، سرمایهگذاری در میادین نفت و گاز و رفع محدودیتهای حملونقل و بیمهای گره خورده است. به عبارت دیگر، اگر مذاکرات به نتیجهای پایدار منجر شود، صنعت نفت نخستین بخشی خواهد بود که آثار آن را تجربه میکند و در عین حال یکی از مهمترین میدانهای اجرای عملی توافق خواهد بود. در همین چارچوب، اظهارات اخیر محسن پاکنژاد، وزیر نفت، نیز اهمیت مضاعفی پیدا میکند.
صحنه فرصتهای سرمایهگذاری
پاکنژاد صنعت نفت ایران را در عصر پساتوافق «بزرگترین صحنه فرصتهای سرمایهگذاری و مشارکت فنی و مالی» برای اقتصاد جهانی توصیف کرده و معتقد است صنعت نفت میتواند مهمترین میدان راستیآزمایی پایبندی طرفهای غربی به توافق احتمالی باشد. به گفته وزیر نفت، وزارت نفت طی سالهای گذشته صدها فرصت سرمایهگذاری در حوزههای بالادستی و پاییندستی نفت، گاز و پتروشیمی را شناسایی و آمادهسازی کرده و اکنون بستههای سرمایهگذاری متعددی برای همکاری با شرکتهای بینالمللی در اختیار دارد. همچنین چارچوبهای قراردادی و مدلهای مشارکت فنی و عملیاتی تدوین شده و امکان ورود سریع پروژهها به فاز اجرایی وجود دارد.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم صنعت نفت ایران طی سالهای تحریم با محدودیتهای گستردهای در زمینه جذب سرمایه، انتقال فناوری و توسعه میادین مشترک روبهرو بوده است. بسیاری از پروژههای راهبردی کشور، از توسعه میادین غرب کارون گرفته تا پروژههای فشارافزایی پارس جنوبی، برای دستیابی به ظرفیتهای هدف به سرمایهگذاریهای چند دهمیلیارد دلاری و فناوریهای پیشرفته نیاز دارند. از این منظر، حضور حمید بورد در تیم مذاکرهکننده را میتوان نشانهای از تلاش ایران برای طرح مستقیم مطالبات و نیازهای صنعت نفت در روند مذاکرات دانست. مدیرعامل شرکت ملی نفت بهعنوان عالیترین مقام اجرایی صنعت بالادستی نفت کشور، بیش از هر فرد دیگری از جزئیات ظرفیتهای تولید، پروژههای توسعهای، موانع صادراتی و نیازهای سرمایهگذاری این صنعت آگاهی دارد و حضور وی میتواند به طرح دقیقتر ابعاد اقتصادی توافق احتمالی کمک کند. کارشناسان معتقدند دستاورد احتمالی توافق تنها به افزایش صادرات نفت محدود نخواهد شد.
هزینه دور زدن تحریمها
رفع یا کاهش محدودیتهای بانکی، بیمهای و کشتیرانی میتواند هزینههای سنگین ناشی از دور زدن تحریمها را کاهش دهد. در سالهای اخیر بخش قابلتوجهی از درآمد نفتی ایران صرف تخفیفها، هزینههای حملونقل غیرمتعارف، واسطهگری و مشکلات انتقال پول شده است. در صورت کاهش این محدودیتها، نه تنها حجم صادرات، بلکه درآمد واقعی حاصل از هر بشکه نفت نیز افزایش خواهد یافت. علاوه بر این، توافق احتمالی میتواند زمینه بازگشت تدریجی خریداران رسمی نفت ایران را فراهم کند.
در سالهای تحریم، بخش عمده صادرات نفت ایران به تعداد محدودی از مشتریان و مسیرهای تجاری خاص محدود شده بود. باز شدن دوباره مسیرهای بانکی و بیمهای میتواند تنوع بازارهای صادراتی را افزایش دهد و قدرت چانهزنی ایران در فروش نفت را تقویت کند. در حوزه سرمایهگذاری نیز وزارت نفت بر این باور است که بسترهای لازم برای ورود سرمایههای جدید از قبل آماده شده است. پاکنژاد تاکید کرده که صدها شرکت و مجموعه توانمند داخلی برای همکاری با سرمایهگذاران خارجی شناسایی شدهاند و وزارت نفت آمادگی دارد در کوتاهترین زمان ممکن گروههای کاری مشترک میان شرکتهای ایرانی و شرکای خارجی را تشکیل دهد.
این رویکرد نشان میدهد که تهران در صورت دستیابی به توافق، به دنبال الگویی از همکاری است که در آن سرمایه خارجی با توان اجرایی و مهندسی شرکتهای داخلی پیوند بخورد. چنین مدلی میتواند علاوه بر تامین منابع مالی مورد نیاز پروژهها، انتقال فناوری و دانش فنی را نیز تسریع کند. البته مقامهای نفتی تاکید دارند که توسعه صنعت نفت ایران به ورود سرمایه خارجی گره نخورده است. وزیر نفت تصریح کرده که صنعت نفت در سختترین شرایط تحریم و حتی در دوران جنگ اخیر نیز فعالیت خود را متوقف نکرد و همچنان مسیر توسعه را ادامه داده است. با این حال، کمتر کسی تردید دارد که رفع محدودیتهای بینالمللی میتواند سرعت توسعه این صنعت را به شکل محسوسی افزایش دهد.
پیامهای اقتصادی مذاکرات
در مجموع، اعزام حمید بورد بهعنوان نماینده صنعت نفت در هیات مذاکرهکننده را میتوان یکی از مهمترین پیامهای اقتصادی مذاکرات سوئیس دانست. این حضور نشان میدهد که نفت تنها موضوعی حاشیهای در گفتوگوها نیست، بلکه یکی از اصلیترین پروندههای مورد بحث میان دو طرف خواهد بود. در شرایطی که بخش بزرگی از منافع اقتصادی توافق احتمالی به سرنوشت تحریمهای نفتی، سرمایهگذاری خارجی، صادرات انرژی و دسترسی به درآمدهای ارزی وابسته است، حضور عالیترین مقام اجرایی شرکت ملی نفت در کنار دیپلماتها و مسوولان اقتصادی کشور، بیانگر آن است که تهران مذاکرات پیش رو را فرصتی برای بازتعریف جایگاه صنعت نفت در اقتصاد ایران و بازار جهانی انرژی میداند. به همین دلیل، بسیاری از فعالان بازار انرژی معتقدند نتیجه مذاکرات سوئیس نه تنها آینده روابط تهران و واشنگتن، بلکه مسیر تولید، صادرات، سرمایهگذاری و توسعه صنعت نفت ایران در سالهای آینده را نیز تحت تاثیر قرار خواهد داد؛ صنعتی که همچنان مهمترین موتور درآمد ارزی و یکی از اصلیترین پیشرانهای اقتصاد کشور بهشمار میرود.
