آیا محدودیت تولید نفت خام به بحران سوخت میانجامد؟
بنزین در عصر محاصره
گزارشهای منتشرشده از سوی رسانههای بینالمللی، از جمله بلومبرگ، نشان میدهد تهران در هفتههای اخیر بهصورت تدریجی بخشی از تولید نفت خام خود را کاهش داده؛ تصمیمی که بیش از آنکه سیاسی باشد، ریشه در محدودیتهای لجستیک و نگرانی از پر شدن ظرفیت ذخیرهسازی دارد. با کاهش صادرات و اختلال در تردد نفتکشها، مخازن نفتی ایران (بهویژه در جزیره خارک) تحت فشار قرار گرفته و صنعت نفت ناچار شده برای جلوگیری از رسیدن به نقطه بحرانی، بخشی از تولید را مهار کند.
اما در صنعت نفت، کاهش تولید بهسادگی بستن یک شیر نیست. هرگونه افت ناگهانی در تولید میتواند پیامدهای فنی سنگینی برای مخازن داشته باشد؛ از افت فشار و رسوب مواد در لایههای زیرزمینی گرفته تا کاهش دائمی ظرفیت برداشت. به همین دلیل، آنچه امروز در میادین نفتی ایران رخ میدهد، بیشتر یک «کاهش کنترلشده» است تا توقف استخراج. منابع آگاه میگویند در برخی مخازن، تولید تا حدود ۳۰درصد کاهش یافته، اما این اقدام با هدف حفظ سلامت بلندمدت مخازن و جلوگیری از آسیبهای برگشتناپذیر انجام میشود. تجربه سالهای طولانی تحریم باعث شده صنعت نفت ایران به الگوهایی از «تولید انعطافپذیر» مجهز شود؛ الگویی که تلاش میکند میان دو خطر تعادل برقرار کند: از یکسو پر شدن مخازن ذخیره و اختلال در صادرات و از سوی دیگر آسیب دیدن چاهها و کاهش بازیافت نهایی نفت. به بیان دیگر، صنعت نفت ایران امروز روی لبه باریکی حرکت میکند؛ جایی میان «توقف خطرناک» و «تداوم پرهزینه.»
نگرانیها درباره تولید
در همین فضای پیچیده، نگرانیها درباره آینده تولید بنزین نیز افزایش یافته است. بعضی تحلیلگران معتقدند کاهش تولید نفت خام دیر یا زود به کاهش خوراک پالایشگاهها منجر خواهد شد و این مساله در نهایت بازار سوخت را نیز تحت تاثیر قرار میدهد. از نگاه این گروه، زنجیره نفت و فرآوردههای نفتی یک سیستم پیوسته است و اختلال در ابتدای زنجیره، در نهایت خود را در پمپبنزینها نشان خواهد داد. اما در برابر این نگاه، گروه دیگری از کارشناسان حوزه انرژی معتقدند ساختار پالایشی ایران از انعطافپذیری بالایی برخوردار است و دستکم در کوتاهمدت، احتمال وقوع بحران جدی در بازار بنزین پایین است.
رضا حسینی، کارشناس حوزه انرژی، میگوید آسیب یا کاهش تولید در برخی پالایشگاهها لزوما به معنای کاهش فوری عرضه بنزین نیست؛ زیرا شبکه پالایشی کشور قابلیت جابهجایی بار تولید را دارد. به گفته او، پس از مشکلات ایجادشده در پالایشگاه لاوان در استان هرمزگان، بخشی از کاهش تولید از طریق افزایش ظرفیت پالایشگاههایی مانند اصفهان و اراک جبران شده و تولید بنزین در سایر مجتمعها بالا رفته است. او معتقد است: «در کوتاهمدت بعید است تولید بنزین کاهش محسوسی پیدا کند؛ زیرا پالایشگاههای دیگر توانستهاند بخشی از فشار را پوشش دهند. حتی اگر صادرات نفت محدود شود، اولویت طبیعی صنعت نفت، تامین نیاز داخل خواهد بود.» به باور این گروه از کارشناسان، مساله مهمتر آن است که تولید بنزین در ایران صرفا وابسته به نفت خام نیست. بخش قابلتوجهی از بنزین کشور از میعانات گازی تولید میشود؛ خوراکی که مستقیما از میدان گازی پارس جنوبی تامین میشود و ارتباط کمتری با کاهش تولید نفت خام دارد.
ضربهگیرهای پنهان
همین ویژگی، به یکی از مهمترین «ضربهگیرهای پنهان» بازار سوخت ایران تبدیل شده است. پالایشگاههایی مانند ستاره خلیجفارس در بندرعباس که بر پایه میعانات گازی طراحی شدهاند، سهم بزرگی در تولید بنزین کشور دارند. از آنجا که تولید گاز و میعانات در پارس جنوبی تاکنون ثبات بیشتری نسبت به نفت داشته، این بخش میتواند بخشی از فشار ناشی از افت تولید نفت خام را خنثی کند. به عبارتی، حتی اگر بخشی از تولید نفت کاهش یابد، تا زمانی که جریان میعانات گازی ادامه دارد، ظرفیت تولید بخش از بنزین کشور حفظ خواهد شد. همین موضوع ساختار انرژی ایران را از کشورهایی که تقریبا تمام تولید سوختشان به نفت خام وابسته است متمایز میکند. مسعود دشتی درخشان، دیگر تحلیلگر حوزه انرژی، حتی پا را فراتر میگذارد و معتقد است نهتنها کاهش جدی در تولید بنزین رخ نخواهد داد، بلکه در برخی سناریوها امکان افزایش تولید نیز وجود دارد. او میگوید با نزدیک شدن مخازن خارک به مرز اشباع، ایران بهدنبال اجاره نفتکشهایی در ابعاد مختلف برای استفاده بهعنوان مخازن شناور یا همان Floating Storage است.
به گفته او، این شناورها فقط برای ذخیره نفت صادراتی استفاده نمیشوند، بلکه بخشی از نفت ذخیرهشده میتواند مستقیما به پالایشگاههای داخلی تحویل داده شود. دشتی درخشان معتقد است: «ما سه مسیر خروج نفت از مخازن داریم؛ صادرات، ذخیرهسازی شناور و تحویل به پالایشگاههای داخلی. اگر صادرات محدود شود، میتوان سهم بیشتری را به پالایشگاهها اختصاص داد و همین مساله حتی ممکن است به افزایش تولید بنزین منجر شود.» او همچنین پیشنهاد میکند خوراک بیشتری در اختیار مینیریفاینریها و پالایشگاههای خصوصی قرار گیرد؛ مجموعههایی که تاکنون با محدودیت خوراک روبهرو بودهاند؛ اما ظرفیت افزایش تولید دارند. به گفته این تحلیلگر، فعالتر شدن این پالایشگاهها میتواند وابستگی ایران به واردات بنزین را نیز کاهش دهد.
تصویری بدون ریسک
با این حال، بسیاری از کارشناسان هشدار میدهند که نباید از این وضعیت، تصویری کاملا آرام و بدون ریسک ارائه داد. اتکا به میعانات گازی اگرچه یک مزیت مهم است، اما به معنای مصونیت کامل نیست. همه پالایشگاههای ایران قابلیت استفاده از این خوراک را ندارند و بخش بزرگی از ظرفیت پالایشی کشور همچنان به نفت خام وابسته است. از سوی دیگر، کاهش تولید نفت میتواند بر سایر فرآوردهها مانند گازوئیل، نفت کوره و سوخت صنایع اثر بگذارد؛ فرآوردههایی که اختلال در آنها بهطور غیرمستقیم بر کل اقتصاد و حتی مصرف بنزین تاثیر خواهد گذاشت. علاوه بر این، فشار بر زیرساختهای حملونقل و ذخیرهسازی نیز بهشدت افزایش یافته است.
دادهها نشان میدهد ایران اکنون به ظرفیتی بین ۶۵ تا ۷۵میلیون بشکه ذخیرهسازی شناور دسترسی دارد و با استفاده از انتقال کشتیبهکشتی و نفتکشهای قدیمی تلاش میکند بخشی از جریان صادرات را حفظ کند. اما این روشها هزینه حملونقل را بالا برده و کارآیی سیستم را کاهش دادهاند. واقعیت این است که آنچه امروز در صنعت نفت ایران دیده میشود، بیش از آنکه نشانه «رونق» باشد، نوعی «دوام تحت فشار» است. سیستم هنوز فعال است، پالایشگاهها کار میکنند و سوخت به پمپبنزینها میرسد، اما همه اینها در شرایطی انجام میشود که هزینهها بالا رفته، حاشیه مانور کاهش یافته و صنعت نفت ناچار شده با ابزارهای اضطراری، زمان بخرد. در چنین فضایی، پاسخ به این پرسش که آیا کاهش تولید نفت به بحران بنزین منجر خواهد شد، پاسخ سادهای ندارد.
در کوتاهمدت، بهواسطه نقش میعانات گازی، انعطاف شبکه پالایشی و اولویت تامین بازار داخلی، احتمال بروز بحران فوری پایین است. اما در میانمدت و بلندمدت، ادامه فشارهای صادراتی و محدودیتهای لجستیک میتواند این تعادل شکننده را فرسوده کند. امروز بنزین در ایران دیگر صرفا یک فرآورده نفتی نیست، بلکه به متغیری ژئوپلیتیک تبدیل شده که همزمان به وضعیت میادین نفتی، تولید گاز، ظرفیت پالایش، ذخیرهسازی، حملونقل دریایی و حتی معادلات امنیتی خلیج فارس وابسته است. در چنین شرایطی، هر تحلیلی که تنها یک حلقه از این زنجیره پیچیده را ببیند، ناگزیر بخشی از واقعیت را نادیده خواهد گرفت. ظرفیت تولید روزانه بنزین در ایران حدود ۱۱۵میلیون لیتر برآورد میشود و مصرف روزانه ۱۲۵میلیون لیتر است.
