معاون وزیر ارتباطات از بازگشت اینترنت به شرایط دوران پیش از دیماه خبر داد
مهاجرت به استارلینک؟
این اظهارات در شرایطی مطرح میشود که استارلینک دامنه فعالیت خود در منطقه را گسترش داده و در مردادماه فعالیت رسمی خود را در عراق آغاز کرده است. همزمان، وزارت ارتباطات از ضرورت بهبود زیرساخت اینترنت کشور سخن میگوید و ستارهاشمی، وزیر ارتباطات، نیز پیشتر نسبت به سوق یافتن کاربران به سمت اینترنت ماهوارهای هشدار داده بود. حالا این پرسش مطرح است که آیا همزمانی گسترش استارلینک در کشورهای همسایه با ضعفها و محدودیتهای اینترنت رسمی ایران، میتواند مسیر شکلگیری یک شبکه غیررسمی برای بخشی از کاربران ایرانی را هموارتر کند؟
ترافیکی که دیگر به شبکه رسمی برنگشت
آنچه در آمار ترافیک اینترنت کشور اهمیت دارد، فقط میزان افت یا رشد مصرف نیست؛ تغییر مسیر بخشی از این ترافیک نیز میتواند نشانهای از تغییر رفتار کاربران باشد. اگر بخشی از مصرف اینترنت در جریان اختلالها و محدودیتهای ماههای گذشته به مسیرهای خارج از شبکه رسمی منتقل شده باشد، بازگشت شرایط فنی شبکه لزوما به معنای بازگشت همان کاربران به مسیر قبلی نیست. در این حالت، بخشی از کاهش ترافیک شبکه رسمی میتواند ناشی از شکلگیری مسیرهای جایگزین باشد.
امیرحسین دهقان، کارشناس شبکه، در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» دراینباره چنین گفت: «از نظر فنی، پایینتر ماندن ترافیک شبکه رسمی میتواند با افزایش استفاده از استارلینک و دیگر مسیرهای خارج از درگاههای رسمی سازگار باشد، اما بهتنهایی آن را اثبات نمیکند.» بهگفته او «شرکت ارتباطات زیرساخت مستقیما ترافیک استارلینک را مشاهده نمیکند؛ چون ارتباط کاربر از دیش به ماهواره و سپس به ایستگاه زمینی خارج از شبکه زیرساخت منتقل میشود. بنابراین آنچه در داخل دیده میشود، عمدتا کاهش ترافیک عبوری از گیتویهای رسمی است، نه اندازهگیری مستقیم ترافیک استارلینک.»
دهقان در توضیح نسبت میان شکاف یک ترابیتی و استارلینک گفت: «باید نشان داده شود که مقایسه در روزها، ساعتها و نقاط اندازهگیری یکسان انجام شده و عواملی مانند محدودیتهای باقیمانده، افت کیفیت، تغییر رفتار کاربران، جابهجایی ترافیک میان CDNهای داخلی و خارجی و تغییر روش آمارگیری کنترل شدهاند. در غیر این صورت با یک «باقیمانده آماری» روبهرو هستیم که میتواند چند علت متفاوت داشته باشد.»
این کارشناس افزود: «برآورد سهم ۱۰ درصدی نیز بدون ارائه دادههای مکمل، قابل تایید مستقل نیست.» دهقان توضیحات فنی این بحث را چنین طرح کرد: «اگر واقعا منظور یک ترابیتبرثانیه ترافیک همزمان است، با فرض وجود حدود ۳۰ تا ۵۰ هزار ترمینال فعال، هر ترمینال باید در همان زمان بهطور متوسط حدود ۲۰ تا ۳۳ مگابیتبرثانیه مصرف مداوم داشته باشد.» وی در تکمیل این بحث گفت: «چنین نرخی از نظر ظرفیت فنی هر ترمینال ناممکن نیست، اما برای دهها هزار ترمینال بهصورت همزمان و پایدار، فرض سنگینی است و نیاز به داده دارد. علاوه بر این، باید تعداد ترمینالها را از تعداد کاربران جدا کرد. چون هر ترمینال ممکن است بین چند نفر به اشتراک گذاشته شود».
دهقان در بخش دیگری اظهار کرد: «بنابراین عبارت دقیقتر این است که کاهش ترافیک رسمی میتواند قرینهای از مهاجرت به مسیرهای خارج از شبکه رسمی باشد، ولی از روی آن نمیتوان سهم استارلینک را بهتنهایی استخراج کرد. برای اثبات سهم ۱۰درصدی باید دادههایی مانند تعداد ترمینالهای فعال، برآورد مصرف متوسط آنها، الگوی ساعتی ترافیک، شواهد بیرونی از شبکه استارلینک و تفکیک ترافیک داخلی و بینالملل منتشر شود».
بازار منطقهای استارلینک رونق میگیرد
آمار ترمینالهای فعال روندی صعودی تا به امروز داشتهاند. دیماه ۱۴۰۱ بود که ایلان ماسک اعلام کرد صد ترمینال استارلینک در ایران فعال شده است. بهمنماه سال گذشته، ستارهاشمی هم به این موضوع پرداخت و اظهار کرد که ۱۰۰ هزار آیپی استارلینک در شبکه داخلی رویت شده است. وزیر ارتباطات در همان نشست خبری در نقد معماری شبکه اینترنت کشور زیر سایه فیلترینگ نسبت به کوچ کاربران اینترنت به تکنولوژی ماهوارهای هشدار داد. فاصله میان دو نقلقول در نوع خود حائز اهمیت است.
آنچه که عیان است، تقاضای روزافزون برای محصولی است که ریسک حقوقی و کیفری بالایی دارد و به طرق غیررسمی، بازار زیرزمینی خود را در کشور تغذیه میکند. ابتدای شهریورماه سردار حسین رحیمی، رئیس پلیس امنیت اقتصادی، از اقدامات پلیس برای مقابله با ورود و توزیع استارلینک به کشور گفت و بیان کرد: « این موضوع از زمان جنگ ۱۲ روزه مورد توجه ویژه قرار گرفت و در چهار ماه نخست امسال ۹۹۷ دستگاه استارلینک و متعلقات آن کشف شده است».
وی همچنین افزود: «بخش عمده کشفیات مربوط به تجهیزات وارد شده از مرزهای غربی و شمالغربی، کشورهای آذربایجان و اقلیم کردستان و همچنین مرزهای آبی جنوب کشور و مسیر کشورهای قطر، امارات متحده عربی و عمان بوده است».
حالا با رسمیت یافتن استارلینک در کشور عراق، تغییر منطقهای در بازار استارلینک، آیا این مهم بر بازار غیررسمی کشور تاثیر خواهد گذاشت؟ دهقان در پاسخ به این سوال چنین گفت: «این اتفاق، میتواند از نظر اقتصادی و لجستیک بازار غیررسمی ایران را تحتتاثیر قرار دهد. وقتی تجهیزات در یک بازار نزدیک بهصورت قانونی عرضه شوند، تعداد فروشندگان و موجودی دستگاه افزایش پیدا میکند، خرید نیاز کمتری به واسطههای دوردست دارد و هزینه حمل تا مرز کاهش مییابد. در نتیجه، ممکن است قیمت اولیه دستگاه و بخشی از حاشیه سود واسطهها پایین بیاید و تامین مجدد تجهیزات نیز سریعتر شود». او همچنین اظهار کرد: «با این حال، هزینه نهایی استارلینک در ایران فقط قیمت خرید دستگاه نیست. این هزینه از قیمت رسمی تجهیزات، حملونقل، کارمزد واسطه، ریسک ضبط کالا، محدودیتهای پرداخت بینالمللی، هزینه فعالسازی و احتمال قطع یا محدودشدن سرویس تشکیل میشود. رسمیشدن در عراق عمدتا مؤلفههای مربوط به خرید و حمل را کاهش میدهد، اما لزوما ریسک ورود به ایران یا امکان استفاده پایدار را برطرف نمیکند». وی در تکمیل موضع خود گفت: «البته خرید قانونی در عراق به این معنا نیست که آن دستگاه بهطور رسمی مجاز به استفاده در ایران است. استارلینک در مقررات سرویس رومینگ خود گفته که استفاده در کشورهای فاقد مجوز ممکن است بلافاصله محدود شود».
نسخه ششم در بنبست آدرسها
در برابر سرریز تکنولوژیهای موازی، سوال اصلی این است که زیرساخت رسمی کشور تا چه حد توان نگهداشت کاربران در شبکه داخلی را دارد. آمارها نشان میدهند شبکه ارتباطی ایران با یک ناترازی ساختاری دستپنجه نرم میکند. بر اساس دادههای ارائه شده از سوی مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت، درحالیکه الگوی جهانی مصرف اینترنت متکی بر نسبت ۷۰ به ۳۰ به نفع شبکه ثابت است، در ایران این نسبت کاملا برعکس بوده و ۷۰ درصد ترافیک روی شبکههای سیار بارگذاری شده است.
از سوی دیگر، با وجود آنکه سرانه مصرف اینترنت موبایل در ایران (بین ۲۳تا ۲۵گیگابایت در ماه) به استانداردهای جهانی و منطقهای نزدیک است، اما فناوری پایه آن هنوز از تحولات روز عقب مانده است. در شرایطی که طبق گزارشهای بینالمللی نزدیک به ۵۰درصد از ترافیک موبایل در دنیا روی شبکه ۵G منتقل میشود، بنابر اعلام رئیس ارتباطات زیرساخت، سهم این نسل از ارتباطات در ترافیک ایران همچنان نزدیک به صفر است.
این جاماندگی در لایه معماری شبکه نیز دیده میشود. دستور اخیر وزیر ارتباطات برای تعیین تکلیف و رفع محدودیتهای IPv۶ دقیقا دست بر نقطهای گذاشته که سالهاست توسعه کیفی شبکه را کند کرده است. IPv۶ گرچه بهتنهایی سرعت اتصال را افزایش نمیدهد، اما با حذف پیچیدگیهای فنی آدرسدهی و کاهش بار لایههای میانجی، پیششرط توسعه خدمات دیجیتال مدرن و مقیاسپذیری شبکه محسوب میشود.
دهقان در همین رابطه گفت: « IPv۶را نباید تنها یک مخزن بزرگتر برای آدرسهای اینترنتی دانست. درست است که مهمترین علت طراحی آن کمبود آدرسهای IPv۴ بوده، اما استقرار IPv۶ معماری شبکه را نیز سادهتر میکند و نیاز اپراتورها به اشتراکگذاری یک آدرس میان تعداد زیادی مشترک را کاهش میدهد.» او همچنین تاکید داشت که: «امروز به دلیل کمبود IPv۴، اپراتورها معمولا صدها یا هزاران کاربر را پشت سامانهای به نام CGNAT قرار میدهند. در این وضعیت، همه این کاربران از مجموعه محدودی آدرس عمومی و پورت ارتباطی استفاده میکنند. این واسطه لزوما همیشه باعث کندی محسوس نمیشود، اما یک نقطه پردازشی و خرابی دیگر به مسیر اضافه میکند و در زمان ازدحام یا تنظیم نادرست میتواند باعث افزایش تاخیر، قطع Sessionsها یا اختلال شود».
او چنین نتیجهگیری کرد: « بنابراین نمیتوان گفت نبود IPv۶ عامل اصلی کیفیت پایین اینترنت ایران است.» و همچنین افزود: «محدودیت IPv۶ یکی از موانع معماری شبکه است و میتواند بخشی از اختلالهای اتصال را تشدید کند.» او در بخش دیگر از مزایای این فناوری گفت: « امکان میدهد برای هر اتصال فضای آدرس کافی وجود داشته باشد و شبکههای ۵G، مراکز داده، رایانش ابری و اینترنت اشیا با پیچیدگی و هزینه کمتری توسعه پیدا کنند.»
نرخ بالای رویدادهای امنیتی
مساله کیفیت اینترنت رسمی تنها به توسعه ضعیف زیرساخت محدود نمیشود. لایه دسترسی نیز تحت فشار همزمان تحریمهای خارجی و محدودیتهای داخلی قرار دارد. بهگفته اکبری، سامانه پایش شرکت ارتباطات زیرساخت نشان میدهد حدود ۳۱درصد از دامنههای اینترنتی به روی کاربران ایرانی مسدود است. زمانی که این سد خارجی با سیاستهای فیلترینگ داخلی و مسدودسازی پلتفرمهای پرکاربرد ترکیب میشود، اکوسیستم دیجیتال کشور با اختلال ساختاری مواجه میگردد. تبعات این انسداد دوسویه، ابعاد امنیتی نگرانکنندهای نیز به همراه دارد. به گفته مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت، روزانه بین ۲۵۰ تا ۳۰۰هزار رخداد امنیتی از داخل کشور و علیه مقاصد داخلی ثبت میشود. آماری غیرطبیعی که نشاندهنده آلودگی گسترده دستگاههای کاربران شاید به دلیل استفاده همگانی از فیلترشکنها و ابزارهای غیررسمی است. سوال دیگری که شکل میگیرد این است که چرا فیلترشکن باید رایگان باشد.
