فیلترینگ کسب و کارهای خرد را از بین میبرد؛
آسیب ۱۵۰ همتی فیلترینگ
حامد اناری: گردش مالی بازار ایرانی مستقر در اینستاگرام عدد قابلتوجهی است. هرچند که خلاصه کردن محصول عملکرد ذهنی بشر است اما 150 همت عدد کوچکی نیست. میشود حساب کرد با این پول چه کارها که نمیشود کرد؛ ولی موضوع این نیست. طبق اعلام کارشناسان، در بازار خرید و فروش اینستاگرام با گردش مالی سالانه 150 هزارمیلیارد تومانی مواجه هستیم. این در حالی است که اینستاگرام با محدودیت اتصال در ایران مواجه است و کاربران ایرانی برای اتصال و فعالیت در آن، مجبور به استفاده از انواع ویپیان هستند. با استناد به گزارش مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران، 74.4 درصد کاربران اینترنت از فیلترشکن استفاده میکنند.
فارغ از آن که استفاده این گروه از چه نوع فیلترشکنی است، این نظرسنجی نشان میدهد که بیش از نیمی از کاربران اینترنت در ایران از اعمال محدودیت بر شبکههای اجتماعی نظیر اینستاگرام ناراضی هستند. پلتفرمی که نقش مهمی در بازار اجتماعی (سوشالکامرس) ایرانی بازی میکند. دیگر گزارشها نشان میدهد که اندازه بازار تجارت سوشال کامرس ایران،نزدیک به 120 همت است. کارشناسان همینطور بر این باورند که عقبماندگی ناشی از اعمال محدودیتها باعث شده این بازار به اندازه حقیقی خود یعنی 150 همت نرسد و فاصلهای مجازی به نام فیلترینگ، شکاف 30 همتی موجود را پر کند.
احساس عمومی کاربران اینترنت در ایران نسبت به این وضعیت، فراتر از نارضایتی صرف است. ترکیبی از خستگی مزمن، حس تحمیل هزینه اضافی بر معیشت روزمره و درک روشن از اینکه فیلترینگ نه مانع دسترسی، بلکه ریسک مستقیم اقتصادی ایجاد کرده. دادههای ایسپا این حس را تایید میکند. طبق اطلاعات موجود در این گزارش، در خصوص قطعی اینترنت بینالملل در دوران جنگ تحمیلی، 46.1 درصد کاربران به میزان زیاد و خیلی زیادی عصبانی شده بودند. نزدیک به 64 درصد بازگشایی دسترسی بینالملل را تصمیم بسیار درستی دانستهاند.
طبق اطلاعات موجود، 700 هزار کسبوکار در بستر اینستاگرام مستقر شدهاند که امرار معاش حدود یکمیلیون نفر را بهصورت مستقیم از این طریق تامین میشود. از سوی دیگر طبق دادههای ایسپا بیش از نیمی از کاربران از اینترنت برای استفاده خرید آنلاین و حملونقل آنلاین استفاده کردهاند. این موارد نشاندهنده ضریب نفوذ بالای اینترنت در زندگی روزمره کاربران ایرانی است.
چند درصد از اینترنت استفاده میکنند
دادههای مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) که در خرداد ۱۴۰۵ با مصاحبه حضوری از ۴۰۶۰ کاربر اینترنت در سراسر کشور گردآوری شده، تصویر روشنی از احساس عمومی نسبت به فیلترینگ ارائه میدهد. بر اساس این نظرسنجی، ۸۹.۳ درصد افراد بالای ۱۵ سال کاربر اینترنت هستند و میانگین استفاده روزانه آنها به ۴ ساعت و ۳ دقیقه میرسد. این رقم بهتنهایی نشان میدهد اینترنت دیگر ابزاری حاشیهای نیست. بهعبارت دیگر، بخشی از زندگی روزمره و برای بخش قابلتوجهی، بخشی از معیشت است.
در خصوص فیلترینگ، ۵۱.۸ درصد کاربران رفع فیلتر شبکههای اجتماعی را دارای اهمیت بالا میدانند. اولویتبندی آنها روشن است: ۴۷.۸ درصد اینستاگرام را در صدر قرار دادهاند، ۲۰.۹ درصد تلگرام و ۸.۴ درصد یوتیوب. همزمان ۷۴.۴ درصد از فیلترشکن استفاده میکنند؛ ۶۶.۷ درصد رایگان، ۱۸.۲ درصد کمتر از ۵۰۰ هزار تومان، ۶.۳ درصد بین ۵۰۰ هزار تا یکمیلیون و ۶ درصد بیش از یکمیلیون تومان در ماه. این ارقام فقط هزینه نرمافزاری نیست. برای فروشنده خردهفروشی که ویترینش روی اینستاگرام است، هر قطع و وصل فیلترشکن یعنی از دست رفتن مشتری، تاخیر در پاسخگویی و افزایش ریسک معامله.
نارضایتی از سرعت اینترنت نیز گسترده است. ۷۲.۳ درصد کاربران اصلا از سرعت اینترنت رضایت ندارند یا رضایت کمی دارند. وقتی از آنها پرسیده شد اولویت سیاستگذاری چیست، ۵۶.۹ درصد افزایش سرعت را انتخاب کردند و ۲۱.۵ درصد کاهش فیلترینگ. این دو خواسته در عمل از هم جدا نیستند. فیلترینگ خود یکی از عوامل کاهش کیفیت اتصال است و هزینه آن بهطور مستقیم، روی دوش کسبوکارهای خردی میافتد که مجبورند هر روز با اتصال ناپایدار کار کنند. واکنش به قطعی اینترنت در دوران جنگ نیز ابعاد معیشتی ماجرا را آشکارتر کرد. ۴۶.۱ درصد کاربران بهطور زیاد یا خیلی زیاد عصبانی شدند و ۲۹.۶ درصد گفتند اگر اینترنت بینالملل وصل نمیشد، کار و درآمدزاییشان دچار مشکل میشد. ۶۳.۷ درصد بازگشایی مجدد را تصمیم بسیار درستی دانستند.
آن 400 هزار کسبوکاری که از بین رفتهاند
یافتههای ایسپا تصویر روشنی از احساس و رفتار کاربران ارائه میدهد، اما برای فهم دقیقتر ابعاد اقتصادی این وضعیت، باید به برآوردهایی رجوع کرد که از درون خود بازار تجارت اجتماعی بیرون آمدهاند. دیگر گزارشها نیز حاوی اطلاعاتی است که با بحث اصلی این گزارش قرابت دارند. پشوتن پورپزشک، عضو هیاتمدیره اتحادیه کسبوکارهای مجازی، در همایش «کسبوکارها در بحران» با اشاره به آسیب قطعی اینترنت بر کسبوکارهای خرد اینستاگرامی چنین گفت: « نزدیک به ۴۰ درصد از کسبوکارهای اینستاگرامی از بین رفتهاند؛ یعنی از یکمیلیون شغل مستقیم موجود در این کسبوکارها ۴۰۰ هزار مورد از آنها مرده و نابود شدهاند.» او همچنین در یک همایش مربوط به حوزه فناوریهای مالی، عددی روی هزینه فیلترینگ گذاشت. پشوتن پورپزشک، اعلام کرد که ارزش بازار تجارت اجتماعی ایران حدود ۱۲۰ همت است؛ تقریبا ۶۴۲میلیون دلار با نرخ ارز آن زمان. او گفت اگر فیلترینگ پلتفرمها که از سال ۲۰۲۲ سختتر شده وجود نداشت، همین بازار ۱۵۰ همت ارزش داشت؛ نزدیک به ۸۰۲میلیون دلار. لازم به ذکر است که در حال صحبت از شکافی 30 همتی هستیم.
سهم هر ایرانی از تجارت اجتماعی تنها 7 دلار است
به گزارش آزمایشگاه تاثیر دیجیتال (Digital impact lab) در مقایسه با منطقه، این شکاف مفیدترین عدد نیست. پایه آن است. ۶۴۲میلیون دلار تقسیم بر ۹۲میلیون نفر، معادل ۶٫۹۸ دلار فعالیت تجارت اجتماعی به ازای هر ایرانی در سال میشود. قطر با جمعیت ۲٫۹میلیون نفر، ۱۱۰۰ دلار به ازای هر نفر دارد؛ رقمی آنقدر بالا که کمتر به عنوان مقایسه اندازه بازار عمل میکند. عربستان سعودی و امارات متحده عربی 440 دلار به ازای هر نفر دارد. مصر هم در این مطالعه 32 دلار به ازای هر نفر فعالیت تجارت اجتماعی دارد. این شکاف وقتی در مقیاس سرانه دیده میشود، عمیقتر به نظر میرسد. بازار فعلی معادل حدود ۷ دلار فعالیت تجارت اجتماعی به ازای هر ایرانی در سال است. درحالیکه مصر، با تولید ناخالص داخلی سرانهای نزدیک به ایران، حدود پنج برابر این رقم را ثبت کرده است.
بار کلانی بر دوش خُردی
نکته کلیدی اینجاست که محدودیت اصلی، نفوذ اینترنت نیست. ۸۹.۳ درصد افراد بالای ۱۵ سال آنلاین هستند. مشکل در لایه بالاتر است: پلتفرمهایی که تجارت اجتماعی روی آنها شکل گرفته، مسدودند. اینستاگرام و واتساپ از شهریور ۱۴۰۱ و تلگرام از سالها پیش. به گفته کارشناسان، فروشنده خردهفروشی در تهران برای گذاشتن ویترین و خریدار برای دیدن آن، هر دو باید پشت فیلترشکن باشند. این اصطکاک دو طرفه است و هزینه آن روی دوش کسبوکارهای کوچک انباشته میشود؛ کسبوکارهایی که نه زیرساخت فنی پیچیده دارند و نه توان تحمل قطع و وصل مداوم. گزارش مذکور تاکید میکند که مشکل اصلی، بحران پرداخت نیست. انتقال کارتبهکارت و درگاههای پرداخت کار میکنند. آنچه شکسته، لایه کشف و ویترین است. فروشنده خرد نمیتواند بهراحتی دیده شود و خریدار نمیتواند بدون اصطکاک به او برسد. فیلترینگ تقاضا را حذف نکرده؛ هزینه و ریسک را بالا برده است و بخش عمده این هزینه را همان کسبوکارهای خردی میپردازند که گزارش حاضر بر آنها متمرکز است.
