ویپیان، مفر اسلاوها از پرده آهنین پوتین شده است
استفاده اجباری از اپهای داخلی برای روسها
طبق بیانیههای احزاب مخالف کرملین، وبلاگنویسان برجسته و رهبران تجاری، بزرگترین سرکوب از نوع خود در دوران ریاستجمهوری ولادیمیر پوتین، گاهی اوقات بانکداری، حملونقل و تجارت الکترونیک را مختل کرده و مردم را پیش از انتخابات پارلمانی سپتامبر آزرده خاطر کرده است. حتی برخی از اینفلوئنسرهای رسانههای اجتماعی که معمولا از سیاست دوری میکنند، از این محدودیتها انتقاد کردهاند.
بهطور گسترده اعتقاد بر این است که ناامیدی از این محدودیتها - همراه با افزایش قیمتها، افزایش مالیات و خستگی از جنگ - در کاهش رتبهبندی محبوبیت پوتین نقش داشته است، که طبق نظرسنجی ایالتی VTsIOM از ۷۵.۱ درصد در فوریه به ۶۵.۶ درصد در آوریل کاهش یافته است، که پایینترین سطح از زمان آغاز درگیری تمام عیار او در اوکراین در سال ۲۰۲۲ است. این رقم اکنون نزدیک به ۶۷ درصد است. مقامات در تلاش برای «حاکمیت دیجیتال» هستند. برای همین روسها به استفاده از جایگزینهای تحت حمایت دولت برای برنامهها و وبسایتهای خارجی تحت فشار قرار دادهاند. اما برخی از کاربران پس از هشدارهای منتقدان کرملین و برخی شرکتهای فناوری غربی مبنی بر اینکه ممکن است از MAX برای ردیابی آنها استفاده شود، محتاط هستند، ادعایی که غول فناوری VK، مالک آن، آن را رد میکند.
ایرینا، طراح داخلی ۴۱ ساله، گفت قرنطینه کردن برنامه روی گوشی دوم احساس امنیت بیشتری دارد. او که به دلیل حساسیت موضوع خواست تنها با اسم اول خود شناخته شود، گفت: «البته که همه اینها دردسر بزرگی است، اما چه کار دیگری از دستمان برمیآید؟ به آن عادت میکنید و روزهایتان را صرف روشن و خاموش کردن ویپیانها، جابهجایی بین پیامرسانهای مختلف و جابهجایی بین کشورهای مجازی یا تلفنهای مختلف برای استفاده از برنامهها و وبسایتهای مورد نیازتان میکنید.»
رشد بیسابقه دانلود ویپیان
ویپیانها با مسیریابی اتصال اینترنت کاربر از طریق سرورهای خصوصی خارج از روسیه کار میکنند. روزنامه روسی کومرسانت با استناد به دادههای دیجیتال باجت (Digital Budget)، یک شرکت مشاورهای مستقر در مسکو که رفتارهای آنلاین را ردیابی میکند، گزارش داد که تنها در ماه مارس، ۹.۲میلیون دانلود از پنج سرویس محبوب ویپیان از فروشگاه گوگلپلی انجام شده است که ۱۴ برابر بیشتر از ماه مشابه سال گذشته است.
سارکیس داربینیان، فعال آزادی اینترنت روس ساکن لیسبون، گفت: «ما قبلا هرگز چنین نرخ استفادهای را ندیده بودیم.» مسکو، داربینیان را «عامل خارجی» نامیده است، اصطلاحی که برای افرادی که به نظر مسکو در فعالیتهای ضد روسی دست دارند، به کار میرود. دمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، بارها گفته است که کنترل اینترنت زمانی ضروری است که روسیه درگیر چیزی است که مقامات آن را درگیری وجودی با غرب بر سر اوکراین میدانند. اما پوتین در ماه آوریل به دولت دستور داد که با ملایمت بیشتری عمل کند و به قانونگذاران گفت که «تمرکز صرف بر ممنوعیتها و محدودیتها» «غیرسازنده» است. پسکوف به رویترز گفت: «در واقع، نگرانیهای امنیتی اخیرا گاهی اوقات محدودیتهای اینترنتی را ضروری کرده است. به محض رفع تهدید، محدودیتها برداشته خواهند شد.» سایر مقامات دولتی به سوالات این مقاله پاسخ ندادند.
درحالیکه برخی از کشورها محدودیتهای سختگیرانهای را بر استفاده از اینترنت اعمال میکنند، روسها به درجهای از آزادی آنلاین عادت کرده بودند. سرویسهای امنیتی مدتهاست که به دنبال ساکت کردن منتقدان داخلی هستند، اما مقامات بهندرت در توانایی مردم برای استفاده از برنامههای خارجی یا دسترسی به محتوای رسانههای غربی قبل از جنگ اوکراین دخالت میکردند.
از سال گذشته، سرویس امنیتی FSB، جانشین کاگب در دوران شوروی، به شرکتهای مخابراتی دستور داده است که اینترنت موبایل را در مناطقی از روسیه برای چند روز متوالی قطع کنند و میگویند پهپادهای تهاجمی اوکراینی میتوانند از آن برای کمک به ناوبری استفاده کنند. مقامات همچنین اتصال به فهرست رو به رشدی از برنامهها و وبسایتها را مسدود یا کند کردهاند که به گفتهی روسکومنادزور، نهاد ناظر بر ارتباطات دولتی، اینها پلتفرمهایی برای محتوای غیرقانونی و افراطی هستند.
واتساپ و تلگرام، روسیه را متهم کردهاند که تلاش میکند مردم را مجبور به استفاده از برنامههای ناامنتر و تحت نظارت دولت کند.
به گفته دو منبع نزدیک به کرملین و برخی تحلیلگران، این اختلالات در ماه مارس با قطعی تقریبا سه هفتهای اینترنت در مسکو تشدید شد و مقامات ارشد دولتی را که برای جمعآوری آرا به نفع حزب حاکم روسیه متحد به اینترنت و تلگرام نیاز دارند، ناراحت کرد.
تاتیانا استانووایا، عضو ارشد مرکز کارنگی روسیه اوراسیا، در ماه آوریل نوشت: «مساله این نیست که آیا حکومت قادر به دستیابی به نتیجهای که میخواهد خواهد بود (که خواهد شد)، بلکه این است که آیا روند انتخابات روان خواهد بود یا خیر.»
این منابع به رویترز گفتند که حتی مقامات وفادار دولتی نیز ویپیان دانلود میکنند و چندین تلفن همراه دارند تا برنامههای تحت حمایت دولت مانند MAX را از بقیه زندگی دیجیتال خود جدا نگه دارند. یکی از منابع گفت که برخی نیز میکروفون و دوربین را از دستگاههایی که MAX روی آنها نصب شده است، جدا میکنند تا در صورت دسترسی FSB به آنها، از آنها استفاده کنند. این منبع گفت: «حتی اگر قصد شیطنت هم نداشته باشید، هیچکس نمیخواهد FSB پیامهای شما را بخواند.»
بازی موش و گربه در روسیه
کریل دیمیتریف، فرستاده ویژه پوتین، سعی نمیکند استفاده از ویپیان خود را پنهان کند و مرتبا در ایکس پست میگذارد که بدون آن نمیتوان در داخل روسیه به ایکس دسترسی داشت. درحالیکه استفاده از ویپیان غیرقانونی نیست، روسکومنادزور دسترسی به صدها مورد از آنها را محدود کرده و بازی موش و گربهای را با کاربرانی که باید برای دسترسی به محتوای مورد نظر خود، مرتبا سرویسهای جدید را دانلود کنند، راهاندازی کرده است.
در ماه آوریل، ادارات دولتی، بانکها و خردهفروشان بزرگ آنلاین - طبق دستورالعملهای تنظیمکننده - شروع به جلوگیری از دسترسی افرادی که ویپیان فعال داشتند به سایتهایشان کردند. طبق گزارش دیجیتال باجت، این اقدام با کاهش ۱۰ درصدی ترافیک اینترنت برای Wildberry، معادل آمازون روسیه، همزمان شد. دیجیتال باجت در یک پست تلگرامی گفت: «همانطور که فعالان بازار اشاره میکنند، بسیاری از کاربران برای دسترسی به سایت، ویپیان خود را خاموش نمیکنند و اگر نتوانند صفحه محصول را باز کنند، به سادگی علاقه خود را به خرید از دست میدهند.» طبق گزارش مرکز لوادا، یک موسسه نظرسنجی غیردولتی که در فهرست عوامل خارجی مسکو قرار دارد، درصد روسهایی که اذعان میکنند از ویپیان استفاده میکنند، از ۲۳ درصد در سال ۲۰۲۲ به ۳۶ درصد در سال جاری افزایش یافته است. بزرگسالان جوانتر و آشنا به فناوری گاهی اوقات برای والدین خود اشتراک ویپیان میخرند یا ویپیانهای سفارشی خود را راهاندازی میکنند. اما برخی از روسها ترجیح میدهند از برنامهها و وبسایتهایی استفاده کنند که بدون ویپیان کار میکنند.
مالک MAX که سال گذشته راهاندازی شد، در ماه مه اعلام کرد که روزانه بیش از ۸۵میلیون کاربر دارد. در مصاحبهای با رویترز تیوی در نزدیکی تئاتر بولشوی مسکو، شش کارمند اداری و رهگذران، تصویری از افکار عمومی ارائه دادند. نیمی از آنها از محیط دیجیتال ابراز ناراحتی کردند؛ برخی دیگر گفتند که خود را وفق دادهاند و از ویپیان استفاده نمیکنند.
دنیس ولکوف، مدیر لوادا، در ماه آوریل نوشت: «اکثر روسها نیازی به دردسر اضافی نمیبینند؛ آنچه به راحتی در دسترس است برای آنها کاملا کافی است.» یوری سمیچاستنوف، رئیس تدارکات سایت، گفت: «وقتی برنامههای ناوبری در مسکو در ماه مارس از کار افتادند، رانندگان تحویل کالا برای Flowwow، یک بازار آنلاین گل و هدیه، از اتصالات وایفای فروشندگان برای دانلود مسیرها به آدرس مشتریان استفاده کردند.» طبق دادههای Wildberry، فروش نقشههای کاغذی در پایتخت در طول تعطیلی بیش از دو برابر شد.
با افزایش ناامیدی، کرملین در هفتههای اخیر لحن خود را ملایمتر کرده و به مردم اطمینان داده است که قطعی اینترنت موبایل موقتی است. رسانههای روسی گزارش دادند که طرحی مبنی بر دریافت هزینه اضافی از مشتریان توسط ارائهدهندگان خدمات تلفن همراه برای استفاده بیش از ۱۵ گیگابایت داده خارجی در یک ماه، در ماه مه به تعویق افتاد و گفته شد که این الزام که کاربران ویپیان را هدف قرار میدهد، احتمالا پس از انتخابات معرفی خواهد شد. پوتین همچنین از دولت و FSB خواسته است تا برای اطمینان از عملیاتی ماندن خدمات حیاتی مانند پلتفرمهای مراقبتهای بهداشتی و سیستمهای پرداخت آنلاین، با یکدیگر همکاری کنند. ایرینا، طراح داخلی، انتظار ندارد زندگی دیجیتالیاش به این زودیها آسانتر شود. او گفت: «در روسیه، ما یک ضربالمثل داریم: هیچ چیز دائمیتر از موقت نیست.»
