قطعی اینترنت،خطر تعدیل شرکتهای فناورانه را بهشدت افزایش داده است
اقتصاد دیجیتال درخاموشی
مصائب خاموشی
قطع اینترنت در ایران دیگر فقط یک اتفاق نیست؛ بلکه به وضعیتی مزمن بدل شده است که هربار عمیقتر، فرسایندهتر و پرهزینهتر از پیش بازمیگردد. آنچه این بار رخ داده صرفا خاموشی یک زیرساخت فنی نیست و میتوان آن را تعلیق یک زیست جهانی دانست. زیستی که در آن ارتباط، کار، آموزش، تجارت و حتی زندگی روزمره میلیونها کاربر به اتصال آن گره خورده است. در این بین برخی کاربران اینترنت همراه بهصورت محدود، مقطعی و با سرعت پایین به شبکه جهانی متصل شدند. با این حال اینترنت عمومی همچنان قطع است و منابع معتبر داخلی و بینالمللی این وضعیت را تایید میکنند. اینترنتی که هست، اما نیست نه امکان برنامهریزی میدهد، نه اجازه پیشبینی و نه حتی امید به بازگشت سریع را زنده نگه میدارد.
در چنین شرایطی کسبوکارهای حوزه اقتصاد دیجیتال نخستین قربانیها هستند. کسب و کارهایی که سرمایه اصلی آنها نه ماشینآلات صنعتی است و نه انبارهای فیزیکی، بلکه اتصال است. استارتآپها، فروشگاههای آنلاین، پلتفرمهای خدماتی، شرکتهای فینتک، تولیدکنندگان محتوا و حتی فریلنسرهایی که با بازارهای بینالمللی کار میکنند ناگهان خود را در فضایی معلق مییابند که نه امکان جذب مشتری دارند، نه دسترسی به بازارهای کاری و نه حتی راهی برای توضیح وضعیت به مشتریانشان. خاموشی اینترنت زنجیرهای از اختلالهای پنهان را نیز فعال میکند؛ پرداختها با تاخیر انجام میشود، پشتیبانی مشتری از کار میافتد، تبلیغات دیجیتال بیاثر میشود و اعتماد کاربران بهتدریج فرسایش پیدا میکند.
برای بسیاری از کسبوکارها ضرر، فقط مالی نیست؛ اعتبار برند، رابطه با مشتری و حتی روحیه تیمهای کاری نیز آسیب میبیند. در اقتصادی که همین حالا هم با نااطمینانیهای مزمن دستوپنجه نرم میکند، قطع اینترنت مانند ضربهای است که به نقطه ضعف شناختهشده وارد میشود. خاموشی طولانیمدت اینترنت پیام دیگری هم دارد؛ افزایش هزینه ماندن. برای نیروهای متخصص حوزه فناوری، برنامهنویسان، طراحان و فعالان دیجیتال این وضعیت نهتنها درآمد را تهدید، بلکه افق آینده را نیز مبهم میکند.
وقتی اتصال ناپایدار به قاعده تبدیل میشود، مهاجرت از یک انتخاب فردی به یک استراتژی بقا تغییر شکل میدهد و این یعنی خروج سرمایه انسانی درست از بخشی که میتوانست پیشران رشد اقتصادی باشد. در نهایت اینترنت قطعشده فقط یک مساله فنی نیست؛ یک مساله اقتصادی، اجتماعی و حتی فرهنگی است. هر روز تداوم این وضعیت هزینهای انباشته میسازد که بهسادگی قابل جبران نیست. اقتصاد دیجیتال با خاموش و روشن شدنهای مقطعی پایدار نمیماند؛ به ثبات، اعتماد و اتصال پایدار نیاز دارد. بدون آن، نه فقط کسبوکارها، که آینده اقتصاد ایران نیز در وضعیت وصل است، اما کار نمیکند باقی میماند.
خسارت اختلالها
اما خسارت قطع اینترنت و اختلالها در کشور چقدر است؟ هنوز جواب مشخصی برای این سوال وجود ندارد، اما گفته فعالان حوزه فناوری نشان از اعداد و ارقامی نجومی دارد. در این بین احسان چیتساز، معاون سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال وزارت ارتباطات، با اشاره به نبود آمار رسمی درباره خسارات ناشی از اختلال اینترنت در کشور گفته است: «در حال حاضر برآورد رسمی درباره کل خسارات اقتصادی ناشی از اختلال یا قطعی اینترنت وجود ندارد. با این حال گزارشهای کارشناسی مستقل و برآوردهای پژوهشگران این معاونت نشان میدهد که هر روز اختلال اینترنتی میتواند زیان میلیاردی به اقتصاد دیجیتال کشور وارد کند.
اگرچه این رقم بسته به شدت اختلال و نوع محدودیت متغیر است، اما بهطور متوسط روزانه بین ۴۰۰ تا ۶۰۰میلیارد تومان تخمین زده میشود.» او همچنین به این موضوع اشاره کرده است که در اقتصاد دیجیتال امروز بسیاری از کسبوکارها برای معرفی محصول، جذب مشتری و رشد برند بهشدت به تبلیغات آنلاین وابستهاند. اما هنگامی که دسترسی کاربران به پلتفرمهای اصلی مختل میشود یا سرعت و کیفیت اتصال به حدی کاهش مییابد که تجربه کاربری بهشدت آسیب میبیند، نتیجهای جز کاهش بازدهی کمپینها، افزایش هزینههای تبلیغاتی و افت نرخ تبدیل به همراه نخواهد داشت.
پشوتن پورپزشک، نایبرئیس اتحادیه کسبوکارهای مجازی، نیز اعلام کرده است که در نبود هرگونه زمانبندی مشخص برای رفع قطعی اینترنت، تنها در یک هفته بیش از ۲.۵همت خسارت به بخش تجارت اجتماعی یا همان سوشال کامرس کشور وارد شده است. فرشاد اسماعیلی، حقوقدان و فعال کارگری نیز در گفتوگو با رسانهها قطعی اینترنت در دوره فعلی را یک بحران ساختاری با خسارتی بالغ بر ۳۳ هزارمیلیارد تومان در ۱۱روز ارزیابی کرد. این اختلال، معیشت ۱۰میلیون نفر را به صورت مستقیم و غیرمستقیم به خطر انداخته و به گفته وی موجب حذف بازار کل اقتصاد دیجیتال غیررسمی شده است. مهدی خدادادی، رئیس کمیسیون اقتصاد دیجیتال سازمان نظام صنفی رایانهای، با اشاره به پیامدهای قطع اینترنت برای کسبوکارهای آنلاین تاکید میکند که این وضعیت از دو مسیر اصلی به فعالیت بنگاههای دیجیتال آسیب میزند.
به گفته او نخستین ضربه از سمت مصرفکنندگان وارد میشود؛ جایی که رفتار کاربران عمدتا مبتنی بر جستوجو در اینترنت است و نه دسترسی مستقیم از طریق آدرس سایتها. در چنین شرایطی با از کار افتادن موتورهای جستوجو کاربرانی که اپلیکیشن کسبوکارها را روی تلفن همراه خود ندارند عملا سردرگم میشوند و مسیر دسترسی به خدمات را از دست میدهند. او یادآور میشود که در تجربههای پیشین قطعی اینترنت کسبوکارها با هزینههای سنگینی مواجه بودند، اما حداقل امکان ارسال لینک سایتها از طریق پیامک برای هدایت کاربران وجود داشت. این در حالی است که در شرایط فعلی شدت اختلالها به حدی بوده که حتی در روزهای ابتدایی امکان ارسال رمز یکبارمصرف نیز فراهم نبوده است و عملا ابزارهای حداقلی ارتباط با مشتریان هم از دسترس خارج شد.
به گفته خدادادی چالش دوم به درون شرکتهای فناوریمحور بازمیگردد. بسیاری از این شرکتها توسعه پلتفرمهای خود را بر پایه فناوریها و زیرساختهایی بنا کردهاند که وابستگی خارجی دارند. قطع یا اختلال در این زیرساختها نهتنها ریسکهای امنیتی ایجاد میکند، بلکه باعث میشود تیمهای توسعه عملا بلااستفاده بمانند. این بیکاری اجباری نیروی انسانی هزینههای سنگینی را به کسبوکارها تحمیل میکند و پایداری آنها را با تهدید مواجه میسازد.
رئیس کمیسیون اقتصاد دیجیتال نظام صنفی رایانهای ادامه این وضعیت را خطری جدی برای آینده اقتصاد دیجیتال میداند و معتقد است اگر قطع اینترنت بهعنوان راهحل غالب در مواجهه با شرایط مختلف تلقی شود، بیثباتی در این بخش روزبهروز افزایش مییابد و امنیت سرمایهگذاری بیش از پیش زیر سوال میرود. به باور او در چنین فضایی کسبوکارهای دیجیتال بهجای تمرکز بر توسعه و جذب سرمایه ناچار میشوند انرژی خود را صرف حفظ نیروی انسانی یا حتی انتقال سرمایه به حوزههای دیگر کنند. خدادادی با اشاره به تداوم بیش از دو هفتهای این وضعیت و انتشار اخبار ضدونقیض درباره زمان وصل اینترنت، تاکید میکند که حداقل انتظار فعالان این حوزه ارائه یک نقشه راه شفاف است؛ اینکه مشخص شود سرنوشت اینترنت چه خواهد شد و این شرایط تا چه زمانی ادامه پیدا میکند. به گفته او نبود چنین چشماندازی خود به عاملی برای تشدید نااطمینانی و فرسایش اقتصاد دیجیتال کشور تبدیل شده است.
رضا الفتنسب، رئیس اتحادیه کسبوکارهای مجازی، با اشاره به فشار فزایندهای که قطعی اینترنت بر بنگاههای آنلاین وارد کرده است، میگوید در شرایط فعلی اغلب شرکتها تلاش میکنند از تعدیل نیرو جلوگیری کنند، اما تداوم این وضعیت میتواند معادلات را تغییر دهد. به گفته او ادامهدار شدن قطعی اینترنت بهمعنای افزایش خسارتها برای کسبوکارهاست؛ خسارتهایی که در نهایت میتواند به کوچک شدن فعالیتها یا حتی خروج کامل برخی شرکتها از بازار منجر شود.
او تاکید میکند که آینده نیروی انسانی در این کسبوکارها به شدت به پایداری شرایط وابسته است و اگر اختلالها ادامه پیدا کند، احتمال حرکت شرکتها به سمت تعدیل نیرو افزایش مییابد. به باور رئیس اتحادیه کسبوکارهای مجازی در فضایی که امکان برنامهریزی و پیشبینی وجود ندارد، حفظ ساختار فعلی برای بسیاری از بنگاهها دشوار خواهد بود و هزینههای انسانی یکی از نخستین بخشهایی است که تحت تاثیر قرار میگیرد.
در مجموع آنچه امروز با عنوان قطع اینترنت از آن یاد میشود، دیگر یک اختلال مقطعی یا تصمیمی کوتاهمدت نیست، بلکه به نشانهای از نااطمینانی ساختاری در یکی از حساسترین بخشهای اقتصاد کشور تبدیل شده است. اقتصاد دیجیتال برخلاف صنایع سنتی تابآوری خود را نه از ذخایر فیزیکی بلکه از ثبات اتصال و امکان پیشبینی میگیرد؛ مولفههایی که در هفتههای اخیر بهشدت تضعیف شدهاند. انباشت خسارتهای میلیاردی، فرسایش اعتماد کاربران، بلاتکلیفی سرمایهگذاران و تهدید معیشت میلیونها نفر همگی زنجیرهای از پیامدهایی هستند که با هر روز تداوم این وضعیت عمیقتر میشوند.
بدون ارائه یک نقشه راه روشن و زمانبندیشده برای بازگشت اینترنت پایدار، اقتصاد دیجیتال ناچار است از مسیر توسعه فاصله بگیرد و وارد فاز بقا شود؛ فازی که در آن حفظ نیرو، کاهش مقیاس فعالیت و خروج سرمایه به گزینههایی ناگزیر بدل میشوند. در چنین شرایطی اینترنت وصل است، اما کار نمیکند تنها یک توصیف فنی نیست، بلکه تصویری گویا از وضعیتی است که در آن نه کسبوکارها امکان حرکت دارند و نه اقتصاد ایران میتواند روی یکی از مهمترین موتورهای رشد خود حساب باز کند. اگر این وضعیت به قاعده بدل شود، هزینه آن صرفا بر دوش فعالان دیجیتال نخواهد ماند، بلکه آینده رشد اقتصادی کشور را نیز با پرسشهای جدی مواجه خواهد کرد.
