مفهوم اقتصادی «مزیت ‌نسبی» تنها به تحلیل تجارت محدود نیست

تأملی در باب سیل بیکاران و هوش مصنوعی

شماره روزنامه: ۶۷۱۳ تاریخ چاپ: شماره خبر: ۴۳۰۹۵۷۹ اندیشه

جاش هندریکسون*

به نظر می‌رسد تقریبا هر هفته مطلب تازه‌ای منتشر می‌شود که در آن ادعا شده است هوش مصنوعی سرانجام در همه زمینه‌ها از انسان توانمندتر خواهد شد. معمولا پس از این ادعا، نتیجه‌ای به‌ظاهر بدیهی مطرح می‌شود: همه افراد شغل خود را از دست خواهند داد و ماشین‌ها انجام تمام کارها را بر عهده می‌گیرند. این استدلال‌ها به شکل‌های مختلفی بیان می‌شوند. گاهی کسانی که چنین دیدگاهی دارند، معتقدند این وضعیت نوعی آرمان‌شهر به وجود خواهد آورد؛ جهانی که در آن انسان‌ها می‌توانند بدون نیاز به کار کردن از مزایای ماشین‌ها بهره‌مند شوند، از وفور نعمت لذت ببرند و وقت خود را به هنر، گلف و مطالعه کتاب‌های ارزشمند اختصاص دهند. در مواقع دیگر، همین استدلال‌ها تصویری از نوعی ویران‌شهر ترسیم می‌کنند: ماشین‌ها کنترل امور را به دست می‌گیرند، انسان‌ها شغل خود را از دست می‌دهند و بدون کمک‌های دولتی قادر به ادامه زندگی نخواهند بود.

تأملی در باب سیل بیکاران و هوش مصنوعی

آیا باید از چنین سناریوهایی بترسیم؟

خیر. در پس این ادعاها، سوءبرداشت‌های بسیار بنیادینی درباره نظریه قیمت نهفته است. امروز می‌خواهم این سوءبرداشت‌ها را بررسی کنم و به شما کمک کنم تا در مواجهه با چنین ادعاهایی مسیر درستی در پیش بگیرید.

مزیت نسبی

نخستین ایرادی که به این نوع استدلال‌های مبتنی بر این ادعا دارم که «ماشین‌ها همه کارها را انجام خواهند داد»، آن است که این استدلال‌ها بر مفهوم مزیت مطلق تکیه می‌کنند. ماشین‌ها در همه زمینه‌ها از انسان‌ها بهتر خواهند بود. این همان مزیت مطلق است. اما مبنای اصلی تخصص‌گرایی و تجارت، مزیت مطلق نیست.

آنچه واقعا هنگام تعیین اینکه چه کسی باید چه کالایی تولید کند اهمیت دارد، هزینه فرصت است. مفهوم مزیت نسبی می‌گوید هر فرد باید در تولید کالایی تخصص پیدا کند که آن را با کمترین هزینه فرصت تولید می‌کند. این مفهوم به چه معناست؟ شاید بررسی یک مثال مشخص به درک بهتر آن کمک کند.

فرض کنید دو نفر به نام‌های آدام و بتی وجود دارند. آنها می‌توانند دو کالای مختلف تولید کنند: هویج و موز. فرض کنید اگر بتی تمام وقت خود را صرف تولید هویج کند، می‌تواند ۱۰عدد هویج پرورش دهد. اگر تمام وقتش را به تولید موز اختصاص دهد، می‌تواند ۵عدد موز تولید کند. در مقابل، آدام اگر تمام وقت خود را صرف تولید هویج کند، فقط می‌تواند ۸عدد هویج پرورش دهد و اگر تمام وقتش را به تولید موز اختصاص دهد، تنها دو عدد موز تولید می‌کند.

واضح است که بتی از مزیت مطلق برخوردار است؛ زیرا در تولید هر دو کالا از آدام توانمندتر است. اگر مزیت مطلق تعیین‌کننده بود، بتی باید تمام کالاها را تولید می‌کرد. اما بیایید هزینه‌های فرصت را در نظر بگیریم. اگر بتی تمام وقت خود را صرف تولید موز کند، به ازای هر موزی که تولید می‌کند، از تولید ۲عدد هویج صرف‌نظر کرده است. اگر آدام تمام وقت خود را به تولید موز اختصاص دهد، به ازای هر موزی که تولید می‌کند، از تولید ۴عدد هویج صرف‌نظر خواهد کرد. به بیان دیگر، هزینه تولید موز برای آدام بیشتر است؛ زیرا هزینه فرصت آن (یعنی چیزی که از دست می‌دهد) به‌مراتب بالاتر است. بنابراین، آدام باید هویج تولید کند و بتی به تولید موز بپردازد.

حال فرض کنید آدام فناوری جدیدی کشف می‌کند که بهره‌وری او را در تولید همه کالاها ۱۰برابر افزایش می‌دهد. اکنون او می‌تواند ۸۰عدد هویج یا ۲۰عدد موز تولید کند. در این شرایط، آدام در مقایسه با بتی از مزیت مطلق برخوردار خواهد بود. بااین‌حال، هزینه فرصت تولید یک موز همچنان برابر با ۴عدد هویج است. بنابراین، او همچنان باید هویج تولید کند و بتی به تولید موز بپردازد.

می‌توانیم این مثال را تعمیم دهیم و از آن برای بررسی رابطه میان ماشین‌ها و نیروی کار استفاده کنیم. زمانی که نیروی کار در انجام آن وظیفه از مزیت نسبی برخوردار باشد، این نیروی کار انسانی است که باید وظیفه موردنظر را انجام دهد. تا زمانی که این شرط برای برخی وظایف برقرار باشد، ماشین‌ها نمی‌توانند به‌طور کامل جایگزین انسان‌ها شوند. بااین‌حال، استدلال ابعاد دیگری نیز دارد که باید به آنها بپردازم.

هوش مصنوعی، تعداد وظایف و قیمت‌ها

بسیار خوب، تا اینجا مشخص کردیم که تخصص‌گرایی به هزینه‌های نسبی تولید بستگی دارد. هرگاه استفاده از نیروی کار انسانی ارزان‌تر باشد، از انسان‌ها استفاده می‌کنیم و هرگاه استفاده از هوش مصنوعی هزینه کمتری داشته باشد، به سراغ هوش مصنوعی می‌رویم. این همان مزیت نسبی است. اما همچنان باید بررسی کنیم که با تغییر شرایط چه اتفاقی می‌افتد؛ به‌ویژه باید ببینیم با افزایش بهره‌وری هوش مصنوعی چه تحولاتی رخ خواهد داد.

یکی از استدلال‌هایی که به نظر می‌رسد برخی افراد مطرح می‌کنند، چنین است: فرض کنید بهره‌وری هوش مصنوعی همچنان افزایش یابد. اگر بهره‌وری هوش مصنوعی برای تمام وظایف افزایش پیدا کند، استفاده از هوش مصنوعی ارزان‌تر خواهد شد و این فناوری وظایفی را که پیش‌تر بر عهده انسان‌ها بود، به دست خواهد گرفت. اگر این روند بی‌وقفه ادامه یابد و استدلال را تا نتیجه منطقی آن پیش ببریم، سرانجام انسان‌ها هیچ کاری برای انجام دادن نخواهند داشت.

استدلال مرتبط دیگری که از برخی افراد می‌شنویم، بر تعداد وظایف متمرکز است. در مثال اولیه خود، مدلی با دو نفر و دو وظیفه داشتیم. آدام و بتی می‌توانستند هویج و موز تولید کنند و هر یک در تولید کالایی تخصص پیدا می‌کرد که هزینه فرصت کمتری برایش داشت. حال تصور کنید فرد سومی به نام کریس نیز به این جمع اضافه شود، اما همچنان فقط دو وظیفه وجود داشته باشد. فرض کنید هزینه فرصت تولید هیچ‌یک از دو کالا برای کریس کمتر از هزینه فرصت آن برای آدام و بتی نباشد. آیا این بدان معنا نیست که کریس هیچ کاری برای انجام دادن نخواهد داشت؟ (راهنمایی: خیر! دستمزدها تعدیل می‌شوند.)

به همین ترتیب، در مثال تعمیم‌یافته من، اگر بهره‌وری هوش مصنوعی در تک‌تک وظایف افزایش یابد، به نظر می‌رسد که سرانجام این فناوری بتواند تمام وظایف را با هزینه‌ای کمتر انجام دهد. اما آیا این نتیجه‌گیری درست است؟ اگر نه، چه نکته‌ای را نادیده گرفته‌ایم؟

دلایلی وجود دارد که هر دو استدلال را زیر سوال می‌برد

نخست آنکه در مثال‌های من، تعداد وظایف از ابتدا ثابت فرض شده است. اما در واقعیت، تعداد وظایف متغیری درون‌زا است. در علم اقتصاد، جمله مشهوری وجود دارد که می‌گوید: «تقسیم کار [تخصص‌گرایی] به گستردگی بازار محدود است.» در شرایطی که بهره‌وری هوش مصنوعی افزایش می‌یابد، جامعه تولید بیشتری خواهد داشت و درآمد کل آن نیز افزایش پیدا می‌کند. این وضعیت معمولا انگیزه‌هایی برای تقسیم وظایف موجود به وظایف جزئی‌تر ایجاد می‌کند. اختراعات و نوآوری‌ها نیز به تولید کالاهای جدید می‌انجامند که برای تولید آنها باید وظایف تازه‌ای انجام شوند.

اما دلیل دیگری نیز برای تردید در این ادعاها وجود دارد. تا اینجا فرض کرده‌ام که با افزایش بهره‌وری هوش مصنوعی، دستمزدها و هزینه محاسبات رایانه‌ای ثابت می‌مانند. البته می‌دانیم که چنین فرضی درست نیست. با بهبود مدل‌های هوش مصنوعی و افزایش توانایی این فناوری در انجام وظایف مشخص، تقاضا برای محاسبات رایانه‌ای افزایش و تقاضا برای نیروی کار کاهش خواهد یافت. نتیجه خالص این تحولات آن است که هزینه نسبی نیروی کار کاهش می‌یابد؛ یعنی دستمزدها در مقایسه با هزینه محاسبات رایانه‌ای پایین می‌آیند.

کاهش هزینه نسبی نیروی کار تضمین می‌کند که نیروی کار همچنان در انجام برخی وظایف از مزیت نسبی برخوردار باشد. همچنین، به احتمال زیاد وظایف جدیدی پدیدار خواهند شد که به نیروی کار انسانی بیشتری نیاز دارند؛ زیرا کاهش هزینه نسبی نیروی کار، افراد را به یافتن وظایف جدید و کاربر در فرآیند تولید ترغیب می‌کند.

علاوه بر این، به نظر نمی‌رسد استدلال‌هایی که می‌گویند با افزایش بهره‌وری هوش مصنوعی می‌توان به تعداد وظایف موجود، عامل‌های هوش مصنوعی (AI Agents) ایجاد کرد، چندان معتبر باشند. ایجاد عامل‌های جدید هوش مصنوعی، تقاضا برای محاسبات رایانه‌ای را افزایش می‌دهد. این امر نیز به نوبه خود، هزینه محاسبات رایانه‌ای را در مقایسه با دستمزدها بالا می‌برد و سازوکاری را که همین حالا توضیح دادم، تقویت می‌کند.

بنابراین، به نظر می‌رسد قیمت‌ها تعدیل خواهند شد تا نیروی کار همچنان در انجام برخی وظایف از مزیت نسبی برخوردار بماند. افزایش بهره‌وری هوش مصنوعی به‌تنهایی برای از میان بردن مزیت نسبی انسان‌ها کافی نیست. قیمت‌ها در اینجا نقشی مهم ایفا می‌کنند.

بااین‌حال، هنوز یک مساله دیگر باقی مانده است که باید بررسی شود. در این مثال که بهره‌وری هوش مصنوعی در تمام وظایف افزایش می‌یابد، نیرویی که مزیت نسبی را تثبیت می‌کند، کاهش نسبی دستمزدهاست. تا اینجا، من این کاهش را صرفا در مقایسه با هزینه محاسبات رایانه‌ای بررسی کرده‌ام. اما باید به این مساله نیز توجه کنیم که درآمد نیروی کار در مقایسه با تولید یا درآمد کل چه تغییری می‌کند.

image_2026-11-20_15-52-29 copy

کشش جانشینی و سهم نیروی کار از درآمد

کسانی که نگران تصاحب تمام مشاغل به دست هوش مصنوعی هستند، ممکن است استدلال کنند که نیروی کار همچنان می‌تواند مزیت نسبی خود را حفظ کند، اما اگر این اتفاق در نتیجه کاهش دستمزدها رخ دهد، ممکن است سرانجام درآمد نیروی کار به سطح معیشتی تنزل پیدا کند. اگر همه افراد در سطح معیشتی زندگی کنند، دیگر نمی‌توان صرفا به برخورداری از مزیت نسبی دل خوش کرد.

این مساله نشان می‌دهد که باید به‌دقت درباره درون‌زایی وظایف بیندیشیم. همچنین باید مسائلی مانند مسیرهای رشد متوازن و شرایط لازم برای تحقق آنها را بررسی کنیم.

تصمیم‌های سرمایه‌گذاری شرکت‌ها را در نظر بگیرید. فرض کنید شرکت‌ها دو گزینه پیش رو دارند: می‌توانند در خودکارسازی فرایندها سرمایه‌گذاری کنند یا سرمایه خود را صرف ایجاد وظایف جدیدی کنند که به نیروی کار انسانی بیشتری نیاز دارند. شرکت‌ها زمانی به سمت خودکارسازی می‌روند که نرخ بازده سرمایه‌گذاری در آن از نرخ بازده ایجاد وظایف جدید و کاربر بیشتر باشد؛ و زمانی در وظایف کاربر سرمایه‌گذاری می‌کنند که عکس این وضعیت برقرار باشد.

این دو نوع سرمایه‌گذاری می‌توانند به شکل‌گیری یک مسیر رشد متوازن منجر شوند. برای مثال، سرمایه‌گذاری در خودکارسازی ممکن است تعداد وظایفی را که نیروی کار انسانی انجام می‌دهد کاهش دهد. کاهش تقاضا برای نیروی کار نیز دستمزد نسبی را پایین می‌آورد. بااین‌حال، کاهش دستمزد نسبی، نرخ بازده سرمایه‌گذاری در وظایف کاربر را افزایش می‌دهد. تحت شرایطی خاص، این فرآیند می‌تواند به شکل‌گیری مسیری از رشد متوازن بینجامد که در آن سهم نیروی کار از درآمد ثابت باقی می‌ماند.

این بدان معناست که حتی با افزایش سطح خودکارسازی ناشی از هوش مصنوعی، آینده ویران‌شهری‌ای که در آن هوش مصنوعی تمام مشاغل را تصاحب می‌کند، دستمزدها به سطح معیشتی سقوط می‌کنند یا انسان‌ها به‌طور کامل از فرآیند تولید کنار گذاشته می‌شوند، عملا محقق نخواهد شد. این توضیح، نسخه‌ای بسیار ساده‌شده از مقاله دارون عجم‌اوغلو و پاسکوال رسترپو است.

همچنین می‌توانیم این مساله را از منظر کشش جانشینی بررسی کنیم. در اینجا باید میان دو مفهوم متمایز تولید و وظایف تفاوت قائل شویم. گاهی این دو می‌توانند یکسان باشند؛ یعنی تولید خود یک وظیفه واحد باشد. اما معمولا تولید به یک نهاده یا یک وظیفه مشخص محدود نمی‌شود. فرآیند تولید عموما از مجموعه‌ای از وظایف مکمل تشکیل شده است. صورت‌بندی مساله به شکل انتخاب میان هوش مصنوعی یا نیروی کار، مکمل‌بودن نهاده‌ها در فرآیند تولید را نادیده می‌گیرد.

همان‌طور که در آن نوشته توضیح دادم، هنگامی که برخی وظایف قابل خودکارسازی نیستند و وظایف مختلف در فرآیند تولید مکمل یکدیگرند، خودکارسازی نه موجب انفجار رشد اقتصادی می‌شود و نه سهم نیروی کار از درآمد را به سمت سطح معیشتی یا حتی صفر کاهش می‌دهد. آنچه رخ می‌دهد این است که وظایف وابسته به نیروی کار انسانی به عامل محدودکننده، یا حلقه ضعیف، در فرآیند تولید تبدیل می‌شوند و میزان کل تولید را محدود می‌کنند.

نکته تعیین‌کننده این است که آیا کشش جانشینی به‌اندازه کافی پایین است تا بتوان وظایف خودکارشده و وظایف کاربر را نهاده‌هایی مکمل یکدیگر در نظر گرفت یا خیر. تا زمانی که چنین شرایطی برقرار باشد، حتی در جهانی که استفاده از خودکارسازی به‌شدت گسترش می‌یابد، وظایف کاربر همچنان عامل محدودکننده خواهند بود. در نتیجه، نه با رشد انفجاری مواجه می‌شویم و نه سهم نیروی کار از درآمد در مسیر رشد متوازن کاهش می‌یابد؛ بلکه این سهم ثابت باقی می‌ماند.

جمع‌بندی نهایی

بسیاری از استدلال‌هایی که مدعی‌اند هوش مصنوعی تمام مشاغل را تصاحب خواهد کرد و در نتیجه سهم نیروی کار از درآمد را به صفر خواهد رساند، یا دست‌کم درآمد نیروی کار را به سطح معیشتی تنزل خواهد داد، بر برتری مطلق هوش مصنوعی تکیه دارند. ادعای این استدلال‌ها این است که اگر هوش مصنوعی در همه زمینه‌ها عملکرد بهتری داشته باشد، دیگر نیازی به نیروی انسانی نخواهد بود.

بااین‌حال، هدف من از نگارش این یادداشت آن است که نشان دهم ما به‌ندرت به برتری مطلق اهمیت می‌دهیم. آنچه در علم اقتصاد اهمیت دارد، مزیت نسبی است. همان‌طور که استدلال کردم، بعید است افزایش بهره‌وری هوش مصنوعی مزیت نسبی نیروی کار را در بسیاری از وظایف از میان ببرد؛ زیرا دستمزدها و هزینه‌های محاسبات رایانه‌ای در واکنش به تغییرات تقاضا برای نیروی کار و محاسبات رایانه‌ای تعدیل می‌شوند. افزون بر این، تا آنجا که افزایش بهره‌وری هوش مصنوعی به کاهش دستمزدها منجر شود، انگیزه‌ای برای بنگاه‌ها ایجاد می‌کند تا در وظایف جدیدی که به نیروی کار بیشتری نیاز دارند، سرمایه‌گذاری کنند.

بااین‌حال، مزیت نسبی به‌تنهایی لزوما برای نجات ما کافی نیست. اگر مزیت نسبی نیروی کار از طریق کاهش هزینه‌های نیروی کار حفظ شود، این وضعیت بالقوه می‌تواند به شرایطی بینجامد که در آن نیروی کار همچنان از مزیت نسبی برخوردار باشد، اما دستمزدها در نزدیکی سطح معیشتی قرار گیرند.

وقتی این مسائل را در چارچوب تعادل عمومی بررسی می‌کنیم و درمی‌یابیم که تولید صرفا به یک وظیفه محدود نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای از وظایف مکمل را دربرمی‌گیرد، آن‌گاه نه‌تنها می‌توان از تداوم مزیت نسبی نیروی کار دفاع کرد، بلکه می‌توان گفت سهم نیروی کار از درآمد نیز می‌تواند باثبات باقی بماند؛ مشروط بر آنکه وظایف جدیدی پدید آیند که انسان‌ها در انجام آنها از مزیت نسبی پایداری برخوردار باشند. این وظایف احتمالا بیش از آنکه بر فناوری متکی باشند، بر نهادها و ترجیحات استوار خواهند بود.

در نهایت، لازم است تفاوت میان دو سناریوی آرمان‌شهری و ویران‌شهریِ مرتبط با تصاحب تمام مشاغل به‌دست هوش مصنوعی را که در مقدمه مطرح کردم، روشن کنیم. در هر دو سناریو، فرض بر این است که هوش مصنوعی تمام مشاغل را تصاحب خواهد کرد. تنها تفاوت آنها این است که آیا خانوارها مالک منابع محاسباتی هستند یا خیر. اگر برخی از نکات دیگری که در این یادداشت مطرح کردم درست باشند، از جمله اینکه نیروی کار مزیت نسبی خود را حفظ می‌کند، برخی امور قابل خودکارسازی نیستند و وظایف انسانی و خودکار در فرآیند تولید مکمل یکدیگرند، آن‌گاه این تمایز تا حد زیادی موضوعیت خود را از دست می‌دهد.

* اقتصاددان

ما را در شبکه‌های اجتماعی دنبال کنید
دنیای اقتصادواحد همایش‌ها

رویداد جامع ۱۴۰۵

معدن و صنایع معدنی

۲۲ تا ۲۵ دی‌ماه ۱۴۰۵ تهران، مرکز همایش‌های بین‌المللی ایران‌مال
جزئیات رویداد بازدید از نمایشگاه برای عموم آزاد است
  • ISMCهمایش و نمایشگاه چشم‌اندازصنعت فولاد و سنگ‌آهن
  • NFCهمایش و نمایشگاه چشم‌اندازصنایع فلزات غیرآهنی
  • Digital Mining Conferenceهمایش و نمایشگاهمعدنکاری دیجیتال
ثبت‌نام آغاز شددی‌ماه ۱۴۰۵

جایگاه خود رارزرو کنید

ثبت‌نام انفرادی۹۹٬۰۰۰٬۰۰۰ریال
۱۰٪ کمترثبت‌نام گروهی (هر نفر)۸۹٬۱۰۰٬۰۰۰ریال
دنیای اقتصاد را بعنوان منبع مورد اعتماد خود به گوگل معرفی کنید افزودن