سرنوشت «کار» در عصر هوش مصنوعی

کارشناسان و تحلیلگران حوزه فناوری پیش‌بینی می‌کنند که هوش مصنوعی به زودی قادر خواهد بود بسیاری از وظایف و مسوولیت‌هایی را که در حال حاضر توسط انسان‌ها انجام می‌شوند، به دست بگیرد. برخی از صاحب‌نظران حتی گامی فراتر نهاده و گمانه‌زنی می‌کنند که ترکیب هوش مصنوعی با روبات‌های پیشرفته در نهایت می‌تواند انجام کارهای روزمره را به امری «اختیاری و داوطلبانه» تبدیل کند. چنین فعالیت‌هایی در آن آینده احتمالی، احتمالا دیگر به معنای «اشتغال و کارمندی» به آن مفهومی که جوامع و اقتصادهای مبتنی بر بازار تا به امروز شناخته‌اند نخواهد بود، بلکه به پدیده‌ای تبدیل می‌شود که ما امروزه آن را «کارآفرینی» می‌نامیم؛ یعنی به‌کارگیری هوش مصنوعی و فناوری‌های روباتیک برای خلق و تولید کالاها و خدمات کاملا نوآورانه و جدید.

اگرچه پژوهش‌های تاریخ اقتصاد به روشنی و بدون ابهام نشان می‌دهند که انقلاب‌های تکنولوژیک در طول تاریخ، همواره تنها اختلالاتی موقت و گذرایی در بازار اشتغال ایجاد کرده‌اند که در واقع نوعی جابه‌جایی و بازآرایی از شغل‌های «قدیمی و منسوخ» به سمت شغل‌های «جدید و نوظهور» بوده است، اما این تحولات در نهایت و در بلندمدت همیشه به افزایش چشم‌گیر بهره‌وری، دستیابی به رفاه و ثروت بیشتر، و ایجاد تعداد بسیار زیادی از شغل‌های جدید با دستمزدهای بالاتر انجامیده‌اند. تا همین چند دهه پیش و در دورانی نه چندان دور، بخش اعظم و ناظر بر اکثریت جمعیت در کشورهای صنعتی، در بخش کشاورزی مشغول به کار سنتی بودند. ورود تجهیزات کشاورزی مکانیزه مانند تراکتور و ادوات مدرن، نیروی کار انسانی را از زمین‌های زراعی کنار زد و جابه‌جا کرد، اما این تغییر هرگز باعث ایجاد بیکاری انبوه، دائم و پایدار نشد. در واقع، جمعیت امروز جهان بسیار بیشتر از آن دوران است، بنابراین کاملا بدیهی و روشن است که ما امروزه در مقایسه با عصر کشاورزی، شغل‌های به‌مراتب بیشتری در اختیار داریم؛ آن هم همراه با دستمزدهایی بسیار بالاتر، سفره‌هایی فراخ‌تر و استانداردهای زندگی کاملا غیرقابل‌قیاس با گذشته.

با این وجود، گروهی از تحلیلگران مدعی هستند که هوش مصنوعی ابزاری بیش از حد توانمند، هوشمند و همه‌فن‌حریف است و می‌تواند نیروی کار انسانی را به صورتی کاملا گسترده و سراسری کنار بزند، به طوری که تقریبا هیچ صنعت، حوزه یا شغلی از امواج سهمگین آن در امان نماند. در همین راستا، «جوزف استیگلیتز»، اقتصاددان برنده جایزه نوبل، پیش‌بینی کرده است که روند «پوست‌اندازی نیروی کار» توسط هوش مصنوعی، هم باعث نابودی‌ میلیون‌ها شغل خواهد شد و هم شکاف نابرابری‌های اقتصادی و طبقاتی را عمق بسیار بیشتری خواهد بخشید. او در میان اقتصاددانان دیدگاهی مخالف، بدبینانه و منفرد دارد و بر این باور است که «سرمایه‌داری غیرمهارشده و نوآوری لجام‌گسیخته، لزوما به رفاه عمومی و خیر همگانی جامعه ما ختم نخواهد شد.»

هزینه‌های جابه‌جایی شغلی و دوران گذار

ترس‌ها، نگرانی‌ها و هشدارهای استیگلیتز اگر نگوییم انگیزه و ریشه‌های کاملا سیاسی دارند، دست‌کم به شدت بزرگ‌نمایی‌شده و اغراق‌آمیزند؛ اما با این حال، ما باید این واقعیت را بپذیریم و انتظار داشته باشیم که انقلاب هوش مصنوعی تحولات و دگرگونی‌های دراماتیک و عمیقی را در بازار کار ایجاد خواهد کرد و در نتیجه، سختی‌ها، چالش‌ها و دردهای دوران گذار را برای بخش زیادی از کارگران و نیروهای کار به همراه خواهد داشت.

نخستین شغل‌هایی که در این نبرد محو خواهند شد و از بین خواهند رفت، آن دسته از وظایفی هستند که به سادگی قابلیت جایگزینی دارند یا تنها سهمی بسیار ناچیز و حاشیه‌ای در سودآوری نهایی و ارزش‌آفرینی اصلی بنگاه‌ها و شرکت‌ها ایفا می‌کنند. شغل‌هایی که صرفا شامل ثبت و مستندسازی فرایندها، وظایف نظارتی بوروکراتیک و اداری و محاسبه یا تعیین اهداف تولیدی هستند، پیش از همه نابود خواهند شد؛ به همراه آنچه «دیوید گربر» (انسان‌شناس معروف) به زیبایی آنها را «شغل‌های بی‌پایه و اساس» (Bullshit Jobs) نامیده بود. این‌گونه شغل‌ها بیشتر به عنوان نوعی ریخت‌وپاش، مصرف تجملی و هزینه اضافی در سازمان‌ها وجود دارند که حقوق و دستمزدهای پرداختی به آنها صرفا ارضاکننده پرستیژ و غرور نهادی مدیران است یا برای حفظ ظاهر و حفظ پوزیشن‌های اداری پرداخت می‌شود، بی‌آنکه هیچ‌گونه ارزش واقعی، ملموس و افزوده‌ای به محصول نهایی اضافه کند. سیستم‌های هوش مصنوعی به سادگی، با سرعتی باورنکردنی و تقریبا بدون هیچ‌گونه هزینه‌ای، داده‌های لازم و حیاتی را برای پشتیبانی از مدیریت ارشد فراهم می‌کنند و عملکرد کل سیستم را به صورت غیرفعال، هوشمند و در لحظه (Real-time) زیر نظر گرفته و تحلیل می‌کنند. همچنین افرادی که در بخش‌های منابع انسانی، کدنویسی‌های پایه و تکراری، حوزه‌های انطباق با مقررات (Compliance)، و به عنوان منشی‌ها و سرپرستان اداری مشغول به کار هستند نیز به احتمال بسیار زیاد از شغل‌های فعلی خود جابه‌جا شده و کنار گذاشته خواهند شد.

اما همان‌طور که هوش مصنوعی وظایف را به دست می‌گیرد و برخی از شغل‌ها را نابود می‌سازد، شغل‌های کاملا جدیدی نیز متولد خواهند شد؛ شغل‌هایی که هم حاصل بهره‌وری به مراتب بالاتر کل اقتصاد خواهند بود (ایلان ماسک پیش‌بینی کرده است که هوش مصنوعی نرخ رشد اقتصادی جهان را تا دو برابر افزایش خواهد داد) و هم ناشی از وجود انسان‌هایی که مشتاق و آماده کار کردن در زمینه‌های جدید هستند. در تایید این واقعیت تاریخی، جالب است بدانید که حدود ۶۰درصد از کل اشتغال ایالات متحده در سال ۲۰۱۸، در مشاغل تخصصی و حوزه‌های کاری یافت می‌شد که در سال ۱۹۴۰ حتی هنوز اختراع و تصور هم نشده بودند!

هیچ ظرف ثابت، محدود و تغییرناپذیری برای پتانسیل‌های وجودی و استعدادهای انسانی وجود ندارد و هیچ تعداد مشخص و محصوری از روش‌ها وجود ندارد که ما بتوانیم برای مفید واقع شدن در حق یکدیگر کشف کنیم. اما آن دسته از افرادی که می‌خواهند شغل‌های جدید و آینده‌داری پیدا کنند، نیازمند مجموعه‌های متفاوتی از مهارت‌ها و صلاحیت‌ها خواهند بود که این امر می‌تواند مشکلاتی را در زمینه انطباق و هم‌پوشانی عرضه و تقاضا در بازار کار ایجاد کند. برای ملموس‌تر شدن موضوع و به عنوان یک مثال زنده، شرکت بزرگ «سلزفورس» (Salesforce) اخیرا با استناد به توانمندی‌ها و قابلیت‌های فوق‌العاده هوش مصنوعی، تقریبا نصف نیروهای بخش پشتیبانی از مشتریان خود را تعدیل و اخراج کرد، اما هم‌زمان دقیقا به همان تعداد نیروی جدید را برای پروژه‌های هوش مصنوعی و بخش فروش استخدام نمود. در نتیجه این تصمیم، این شرکت امروزه بسیار مولدتر و کارآمدتر شده و دقیقا همان تعداد قبلی از کارکنان را در استخدام خود دارد. اما کسانی که شغل خود را از دست دادند متوجه شدند که مهارت‌های سابقشان دیگر مانند گذشته خواهان و متقاضی ندارد. با جایگزین شدن هوش مصنوعی به جای آن‌ها، این افراد اگر مهارت‌ها و توانمندی‌های خود را به‌روزرسانی نکنند و توسعه ندهند، برای یافتن شغل‌های جدید و پایدار با سختی‌های فراوانی روبه‌رو خواهند شد.

اگر شوم‌انگاران و بدبینانی مانند استیگلیتز درست گفته باشند، این سرنوشت تلخ دامن‌گیر بیشتر یا تمامی شغل‌های موجود خواهد شد. اما اگر تاریخ و علم اقتصاد حرفی برای گفتن داشته باشند، اکثر شغل‌هایی که در آینده در دسترس نیروهای کار انسانی قرار خواهند گرفت، هنوز حتی خلق و طراحی هم نشده‌اند! و این مشاغل جدید بیشتر بر «خلق ارزش واقعی و ارتقای کیفیت» تمرکز خواهند داشت تا انجام ساده و مکانیکی وظایف و مراحل تولید. از این منظر، انقلاب هوش مصنوعی تفاوت بنیادی با انقلاب‌های تکنولوژیک گذشته ندارد: این فناوری، انسان را از بخش‌های خسته‌کننده، تکراری، طاقت‌فرسا و روبات‌گونه فرآیند تولید نیازهای اولیه زندگی رها می‌سازد و به ما این امکان را می‌دهد که به جای آن، بر آنچه واقعا مهم، ارزشمند و حیاتی است تمرکز کنیم؛ یعنی اینکه چگونه می‌توانیم به بهترین، انسانی‌ترین و شایسته‌ترین شکل ممکن به یکدیگر خدمت کنیم و نیازهای هم‌نوعان خود را برطرف سازیم.

بخش مهمی از رشد و شکل‌گیری شغل‌های جدید در حوزه‌ها و مناطقی متمرکز خواهد شد که هوش مصنوعی حتی اگر بر اساس برخی شاخص‌های عددی و فنی، مولدتر و کارآمدتر از نیروی کار انسانی باشد، باز هم برای رقابت با انسان در آنها با چالش‌ها و موانع جدی روبه‌رو خواهد بود. ما به عنوان موجوداتی اجتماعی، برای «لمس انسانی»، ارتباط عاطفی و حضور فیزیکی یک هم‌نوع ارزش فوق‌العاده عمیقی قائلیم. امروزه از «احساس تنهایی» به عنوان یک اپیدمی، بیماری همه‌گیر و عامل اصلی بسیاری از رنج‌های روحی، استرس‌ها و حتی بیماری‌های جسمی یاد می‌شود. بنابراین، پاداش‌های مالی بسیار قابل‌توجهی در انتظار کسانی خواهد بود که همراهی، هم‌نشینی، صمیمیت، هدایت و مشاوره (Mentorship)، مراقبت، پرستاری و دوستی واقعی را به دیگران هدیه می‌دهند.

ارزش اقتصادی «خوش‌برخوردی، خون‌گرمی و ارتباط انسانی» با ورود و رقابت روبات‌ها آغاز نشده است، بلکه ریشه‌ای دیرینه دارد. فروشگاه‌های بسیار مجلل، برندهای خاص و اقامتگاه‌های تفریحی لوکس معمولا به نسبت اندازه خود، تعداد بسیار بیشتری از نیروها و پرسنل انسانی را به کار می‌گیرند؛ زیرا مشتریان ثروتمند برای کمک، راهنمایی و توجه انسانی ارزش فراوانی قائلند و با رضایت کامل حاضرند پول بیشتری بپردازند تا با پرسنلی خوش‌برخورد، مؤدب، مهربان و کمک‌کننده تعامل داشته باشند. حتی اگر هوش مصنوعی بتوانند خدمات را بسیار سریع‌تر، دقیق‌تر و کارآمدتر انجام دهند، کسب‌وکارهایی که به سمت اتوماسیون می‌روند همچنان خدمات افزوده و اختصاصی «کیوسک‌های راهنما و خدمتکاران ویژه» (Concierge) را برای ارائه آن تعامل انسانی به مشتریان خود پیشنهاد خواهند داد. در آینده، حتی ممکن است ما هزینه و انعام اضافی و بیشتری بپردازیم تا بسته‌های پستی خریدهایمان توسط یک «انسان» در منزلمان تحویل داده شود؛ چه به خاطر خود آن تعامل کوتاه و گرم انسانی و چه به خاطر سطح بالای دقت، ظرافت و مراقبتی که تنها از عهده دستان نوازشگر و حواس‌جمع انسانی برمی‌آید. چرا که در نهایت، «ارزش» تنها به معنای تولید کالاها یا انجام خشک و خالی خدمات نیست؛ بلکه بخش عمده‌ای از ارزش، در «نحوه» ارائه خدمات و «شخصی» که آن را ارائه می‌دهد نهفته است.

یکی دیگر از مهارت‌های بنیادی، اصلی و حیاتی کارآفرینی که به احتمال زیاد در عصر هوش مصنوعی به بهترین شکل ممکن به کار ما خواهد آمد و عصای دست ما خواهد بود عبارت است از: همدلی عمیق با مشتریان، تصور و تصویرسازی آینده‌های جدید و خلق ایده‌های کاملا نوآورانه برای بهتر، آسان‌تر و زیباتر کردن زندگی مردم. هوش مصنوعی می‌تواند داده‌های گذشته را تحلیل کرده و از دل آنها الگوها را استخراج و تعمیم دهد، اما کارآفرینی، و به‌ویژه پدیده نوآوری، صرفا به معنای پیش‌بینی خطی «گام بعدی» در یک فرآیند متوالی نیست، بلکه به معنای گسستن از گذشته به شیوه‌هایی شجاعانه، هوشمندانه و مهم است. آزمایشگری و ایده‌پردازی در کارآفرینی، یک فرآیند تصادفی و کور نیست، بلکه ریشه در خود «ماهیت انسانی» کارآفرینان و درک عمیق آنها از خواسته‌ها، انگیزش‌ها و امیالی دارد که ما انسان‌ها را به حرکت درمی‌آورد. ما می‌توانیم به انسان‌های دیگر به بهترین شکل خدمت کنیم، دقیقا به این دلیل که خودمان هم انسان هستیم و رنج‌ها، نیازها و لذت‌های آنان را با گوشت و پوست خود حس می‌کنیم. آن قضاوت و شهود ظریفی که برای تشخیص و تعیین این‌که چه کالاهای کاملا جدیدی باید تولید شوند و چگونه باید آنها را دقیقا مطابق با سلیقه و رضایت مردم سفارشی‌سازی و تنظیم کرد، هرگز نمی‌تواند توسط ماشین‌ها و الگوریتم‌ها تصاحب شود. «همدلی» (Empathy)، ابزار و روش اصلی و منحصربه‌فردی است که کارآفرینان از طریق آن دست به خلق ارزش واقعی می‌زنند.

این بدان معنا نیست که در آینده همه مردم نیاز خواهند داشت تا به معنای سنتی و امروزی کلمه، صاحب یک شرکت، صاحب‌کار یا صاحبان کسب‌وکارهای بزرگ باشند. تمام آن چیزی که برای کارآفرین بودن در عصر هوش مصنوعی و روباتیک نیاز است، اعمال و به‌کارگیری «قضاوت و شهود شخصی» درباره آینده، و انعقاد قرارداد با کارخانه‌ها و تسهیلات اتوماتیک و روباتیک برای تولید آن کالاهای نوآورانه و مدنظر است. 

هزینه‌های توسعه و ساخت به شدت افت خواهد کرد و نازل خواهد شد، اما ارزش «قضاوت صحیح و درک درست» درباره اینکه دیگر انسان‌ها برای چه چیزی ارزش قائل خواهند شد، سر به فلک خواهد کشید. و برای تبدیل شدن به یک کارآفرین موفق، دیگر نیازی به سرمایه‌گذاری‌های کلان، سنگین و اولیه یا دسترسی به بازارهای غول‌پیکر نخواهد بود؛ کسب یک درآمد شایسته و داشتن یک زندگی خوب برای اکثریت مردم کافی خواهد بود.

اما آیا واقعا به اندازه کافی شغل وجود خواهد داشت؟ 

این پرسش، اصلا پرسش درستی برای طرح کردن نیست! مفهوم «شغل» دستخوش تغییر و تحول بنیادی خواهد شد؛ همان‌طور که اگر پدربزرگ شما که در خط تولید کارخانه‌های قدیم کار می‌کرد امروز زنده می‌شد، زل زدن طولانی به صفحه نمایشگر و فشردن ریتمیک کلیدهای کیبورد را به سختی به عنوان یک «شغل واقعی، درآمدزا و مفید» به رسمیت می‌شناخت! در اقتصادی که از طریق هوش مصنوعی و فناوری‌های روباتیک به شدت مولد، فوق‌العاده کارآمد و پربازده شده است، هزینه‌های جاری زندگی به احتمال زیاد به شدت سقوط خواهد کرد و ارزانی فراگیر خواهد شد. 

در عین حال، ارزش افزوده نیروی کار انسانی، چه از طریق «لمس و تعامل انسانی» و چه از طریق «اعمال قضاوت و شهود کارآفرینانه»، به اوج خواهد رسید. 

ما می‌توانیم و البته امیدواریم که تصمیم بگیریم بسیار کمتر کار کنیم و در عین حال، استاندارد و کیفیت زندگی به مراتب بالاتر، مرفه‌تر و باکیفیت‌تری را برای خود و خانواده‌مان حفظ نماییم.

در همان حال، از آنجا که فرآیند تولید مادی به طور کامل توسط هوش مصنوعی و روبات‌ها انجام می‌شود و به امری خودکار، پس‌زمینه‌ای و پنهان از دید مستقیم روزمره تبدیل می‌گردد، کار و تلاش انسانی برجستگی، تمایز و ارزش شفاف‌تری پیدا می‌کند. اقتصادی که ما در زندگی روزمره خود مستقیما با آن تعامل داریم، در آن صورت می‌تواند حتی بسیار انسانی‌تر، گرم‌تر و صمیمی‌تر از آنچه امروزه شاهدش هستیم باشد.

* محقق هوش مصنوعی