دنیای اقتصاد -گروه تاریخ و اقتصاد:
با فرا رسیدن هزاره جدید، حقوق بینالملل به وضوح در حال تکامل بود و با هدف حمایت از سرمایهگذاران پیش میرفت که این حمایتها به جریان سرمایهگذاریهای مهم، به ویژه به کشورهای در حال توسعه کمک میکرد. منشور حقوق و وظایف اقتصادی کشورها، با استاندارد جایگزین سست و ذهنی برای جبران خسارت ناشی از مصادره تا حدودی شکستخورده بود و این امر تا حدود زیادی به لطف اقدامات دیوان دعاوی ایران و ایالات متحده بود که بهطور مداوم بر این موضوع تاکید داشت که جبران خسارت کامل لازم است. هزاران معاهده دوجانبه سرمایهگذاری وجود داشت. همچنین مکانیزمهای قابل اعتمادی برای حل اختلافات بین کشورها و سرمایهگذاران از طریق نهادهایی مانند ICSID به وجود آمده بود. اما معمولا غرور پیش از سقوط میآید. پرونده بزرگ بعدی من نشان میدهد که واکنشی در جریان بود و اینبار تهدید علیه حمایت از سرمایهگذاران نه از سوی کشورهای در حال توسعه بلکه عمدتا از جانب کانادا و ایالات متحده میآمد.
محمود مصدق، نوه محمد مصدق چهارشنبه هفته گذشته جهان را بدرود گفت. او متولد ۱۳۱۳ و متخصص طب زنان بود. محمود مصدق، لیسانس حقوق از دانشگاه هاروارد را داشت و دلش میخواست وکیل بشود؛ ولی با خواست پدرش مسیر زندگیاش تغییر کرد و دوره پزشکی در دانشگاه لوزان سوئیس را گذراند و به ایران برگشت و تا پایان زندگیاش یکی از قدیمیترین پزشکانی بود که تجربه نیمقرن معالجه بیماران دچار نازایی را داشت.
دنیایاقتصاد:
نیکولو ماکیاولی، سیاستمدار قرن۱۶ ایتالیا را پدر معنوی سیاست و اخلاق در دوران مدرن نامیدهاند؛ هیولایی که دستاورد نظام فکری او زدودن اخلاق و انصاف از ساختار سیاست و زندگی اجتماعی بوده است. از منظر اقتصادی نیز روش ماکیاولیستی در کسب درآمد مبتنی بر قساوت و بیرحمی است.
دنیای اقتصاد -گروه تاریخ و اقتصاد:
من از سال ۱۹۸۸ تا ۲۰۰۰، در سه پرونده (پرونده ICSID علیه یک کشور آمریکای لاتین Santa Elena علیه کاستاریکا)، یکی از بزرگترین آرای ICSID در تاریخ (۸۷۷ میلیون دلار در CSOB علیه اسلواکی) و یکی از اولین پروندههای NAFTA Mondev (علیه ایالات متحده) به عنوان وکیل ارشد بودم و اکنون به بررسی هر سه خواهم پرداخت.
دنیای اقتصاد -گروه تاریخ و اقتصاد:
دوران ریاستجمهوری ریگان بهرغم رسوایی ایران-کنترا، پابرجا ماند و در نهایت، معاون او، جورج هربرت واکر بوش، در ۲۰ژانویه۱۹۸۹ بهعنوان جانشین سوگند یاد کرد. مراسم تحلیف را از جایگاهی ممتاز تماشا کردم: تراسِ گالری ملی هنر؛ جایی که رئیس سابق من، جک استیونسون، به لطف ارتباطات دیرینه بنگاه او با خانواده ملون، به ریاست هیاتمدیره منصوب شده بود.
دنیای اقتصاد -فرداد گوران:
مکتب تاریخنگاری آنال (Annales School) یکی از مهمترین و تاثیرگذارترین مکتبهای تاریخنگاری در قرن بیستم است که در فرانسه شکل گرفت. بنیانگذاران این مکتب، مارک بلوخ و لوسیان فِبری از سال۱۹۲۹ نشریهای به نام «Annales d'histoire économique et sociale» (سالنامه تاریخ اقتصادی و اجتماعی) منتشر کردند. دلمشغولی اصلی تاریخنگاران آنال، بررسی ابعاد مختلف زندگی انسانی، از جمله فرهنگ، جغرافیا، اقلیم و روانشناسی اجتماعی است.
این رویکرد چندبعدی به تحلیل عمیقتری از تاریخ کمک میکند.
هوشنگ سیحون، معمار برجسته معاصر در خانوادهای اهل هنر و موسیقی متولد شد. او در سال۱۳۱۸ در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران به تحصیل معماری پرداخت و سال۱۳۲۳ فارغالتحصیل شد. پس از پایان جنگ جهانی دوم به توصیه اولین رئیس دانشکده هنرهای زیبا به فرانسه اعزام شد و در مدرسه بوزار پاریس تحصیلات خود را ادامه داد. در آنجا، در کنار معماران برجستهای چون آندره آرنود و لوکوربوزیه، به فراگیری مبانی معماری نوین پرداخت. بازگشت سیحون به ایران در سال۱۳۲۹ نقطه عطفی در تاریخ معماری کشور بود. او با ایدهها و رویکردهای نوین خود، به دنبال احیای هویت ایرانی در معماری بود.
دنیای اقتصاد -گروه تاریخ و اقتصاد:
چند روز پس از شروع پروژهمان در کاخ سفید، با وکیلی به نام برندان سالیوان ملاقات کردیم که از وکلای باتجربه و خبره شرکت بزرگ ویلیامز و کانولی در واشنگتن دیسی بود. سالیوان به ما گفت که وی وکالت ستوان کلنل الیور نورث، کارمند شورای امنیت ملی را که نقش محوری در ماجرای ایران-کنترا و تلاشهایی برای لاپوشانی آن داشته است، بر عهده دارد. در واقع، نورث با اولین محموله موشکها به تهران سفر کرده و هدایایی مانند کیک شکلاتی و تفنگهای مگنوم، ۴۴کرومی به مقامات ایرانی داده بود. او همچنین پولها را از طریق حسابهای بانکی در سوئیس تطهیر کرده و به کنتراها منتقل کرده بود. نورث اسناد را به دستگاههای خردکن کاخ سفید فرستاده بود، زمانی که تحقیقات دادستان کل میس خیلی به آنها نزدیک شد. نورث بهطور کامل در این رسوایی غرق شده بود. سالیوان گفت: «بهترین کار برای رئیسجمهور این است که موکلم را عفو کند.» این تلاش خوبی از طرف سالیوان بود -اگر من جای او بودم همان کار را میکردم- اما عفو نورث یک فاجعه سیاسی میشد. علاوه بر این، درخواست برای مصونیت، نشاندهنده سوءتفاهم اساسی نسبت به نقش ما بود. ما برای تحقیق نیامده بودیم، چه رسد به اینکه عفو ریاستجمهوری اعطا کنیم. همچنین ما حتی بهعنوان وکلای دفاع ریگان نیز عمل نکردیم. رئیسجمهور ما را استخدام کرده بود تا به تحقیقات مختلف کمک کنیم تا به حقیقت برسند و این همان کاری بود که قصد انجام آن را داشتیم.
دنیایاقتصاد:
در سالهای اخیر چندین بنای تاریخی، شامل کاروانسرا، بازار و بیمارستان به دست مالکان خصوصی ویران شده یا تغییر کاربری دادهاند. آخرین فاجعه از این دست در کرمانشاه رقم خورد؛ بیمارستان مسیح با نام اولیه بیمارستان وستمینستر، بنایی تاریخی مربوط به اواخر دوره قاجار بود که در کرمانشاه، سهراه شریعتی قرار داشت. این بیمارستان با حمایت میسیونرهای مسیحی و توسط دکتر بلانش ویلسون در سال۱۹۱۶ تاسیس شده بود که پس از کشمکشهای فراوان میان مالک خصوصی و اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی کرمانشاه دوم خرداد۱۴۰۳ توسط مالک آن بهطور کامل تخریب شد. در ادامه این وضعیت اسفبار، حالا آگهی فروش «ساروتقی» اصفهان بر سر در این سرای تاریخی کوبیده شده است. سرای ساروتقی یکی از بناهایی است که در دوران صفوی و به دست ساروتقی ملقب به اعتمادالدوله وزیر اعظم شاه عباس دوم بنا شد. این سرا در جوار بازار بزرگ اصفهان و در جانب شمال شرقی میدان نقش جهان قرار دارد.
در زمان سلطنت رضاشاه ۸دوره انتخابات مجلس شورای ملی (دورههای ششم تا سیزدهم) برگزار شد. رضاشاه به مرور زمان بر قوه مجریه تسلط یافت و از آنجا که انتخابات مجلس توسط قوه مجریه برگزار میشد، به آسانی توانست نخست از طریق وزارت دربار و سپس از طریق وزارت داخله در امور انتخابات مجلس شورای ملی دخالت کند. رضاشاه با دخالت در امر انتخابات، مجلسی وفادار و مطیع فرامین خود پدید آورد که همچون مهر لاستیکی و ابزاری بیاراده به نهادینهسازی تصمیمات شاه و وجهه قانونی بخشیدن به برنامههای شبه مدرنیستی وی پرداخت و زمینه تحکیم دیکتاتوری او را فراهم کرد.
دنیای اقتصاد -گروه تاریخ و اقتصاد:
در پایان نوامبر۱۹۸۶، دوست قدیمیام، دیوید ابشایر، مرا همانطور که از زمان ورودم به دیوان هر سال انجام داده بود، به شام شکرگزاری در خانهاش دعوت کرد. دیوید تا آن زمان بهعنوان سفیر آمریکا در ناتو منصوب شده بود. بنابراین شام در محل اقامت رسمی او، ترامن هال نزدیک بروکسل برگزار شد. شام امسال خاص بود؛ زیرا به نوعی شام خداحافظی محسوب میشد. دیوید تا آن زمان استعفای خود را بهعنوان سفیر از ژانویه آینده اعلام کرده بود و قصد داشت به مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی (CSIS)، اندیشکدهای که سالها پیش با ادمیرال آرلی بورک به کمک یکدیگر بنیانگذاری کرده بودند، بازگردد. موضوع دیگری که بسیار مورد بحث قرار گرفت -و این تعجبآور نبود- سیاست بود. حدود سههفته پیش از آن، مجله لبنانی به نام الشراع گزارش داده بود که ایالات متحده به ازای آزادی گروگانهای آمریکایی که توسط حزبالله در لبنان نگهداری میشدند، سلاح به ایران فروخته است. به نظر میرسید این اطلاعات توسط تندروها در تهران که مانند کاشانی خواهان هیچ تماسی بین ایران و ایالات متحده نبودند، افشا شده باشد. داستان به زودی توسط سخنگوی مجلس علنا تایید شد.
دنیای اقتصاد -گروه تاریخ و اقتصاد:
عضویت در دادگاه داوری ایران-ایالات متحده بدون دردسر نبود. برای مثال، در پرونده «آموکو اینترنشنال فاینانس»، برداشت من با آرای قبلی دادگاه مطابقت داشت- به ویژه رای موقت در پرونده «سدکو علیه شرکت ملی نفت ایران» که رسیدگی به آن در دوره مدیریت مانگارد در دادگاه ما آغاز شده بود. ویرالی در هیات آن پرونده حضور نداشت؛ اما عدم پیروی او از پرونده «سدکو» نمونهای از یک منبع سرخوردگی برای دادگاه، حداقل برای یک حقوقدان آموزشدیده در نظام کامنلا (common law) انگلستان، ایالات متحده و سایر حوزههای قضایی بود: سه دادگاه جداگانهای که به پروندههای اتباع رسیدگی میکردند، هیچ نظام واقعی برای استناد به رویههای قبلی یکدیگر را رعایت نمیکردند. حتی درباره مسائل ابتدایی مانند هزینهها و بهره، احکام سه دادگاه هرگز کاملا با هم مطابقت نداشت.
سیزدهم مردادماه سالروز امضای تشکیل مجلس شورای ملی توسط مظفرالدین شاه قاجار در سال ۱۲۸۵خورشیدی بود. [یکروز بعد در تاریخ ۱۴مرداد۱۲۸۵ فرمان مشروطیت صادر شد.] انقلاب مشروطه ایران (اسفند۱۲۸۳- مارس۱۹۰۵ تا مرداد۱۲۸۵- اوت۱۹۰۶) دورهای کلیدی در تاریخ ایران است که جدا از عوامل سیاسی و اجتماعی، محرکهای اقتصادی مهمی هم داشت. همراستایی این عوامل اقتصادی با پویاییهای اجتماعی و سیاسی، موجب تقویت نیروی انقلاب شد. در این یادداشت کوتاه ریشههای اقتصادی این انقلاب را در سه محور اصلی به اختصار بررسی میکنیم: وابستگی اقتصادی و نفوذ قدرتهای خارجی، نارضایتیهای اقتصادی داخلی و ظهور بورژوازی ملی.
دنیای اقتصاد -گروه تاریخ و اقتصاد:
به نظر میرسد که حمله به نیلز منگارد از قبل توسط کاشانی و شفیعی طراحی شده بود. پس از گفتوگوی دوستانه با برخی از کارمندان ایرانی، من دلیل این کار را فهمیدم. کاشانی به این نتیجه رسیده بود که توافقنامههای الجزایر اشتباه بودهاند. بنابراین او خود را با جناح تندرو در ایران که خواهان قطع کلیه روابط با ایالات متحده بود، همسو کرده بود؛ دیوان آخرین نماد عمومی این ارتباطات بود. کاشانی ماهها برای خروج ایران از دیوان تلاش کرده بود. دولت آیتالله [خامنهای] با این نظر موافق نبود و آنها خواستار حفظ دیوان بودند. حدود یک هفته قبل از حمله، به نظر میرسید که تهران یک مقام بلندپایه را به لاهه فرستاده بود تا بهصورت حضوری به کاشانی بگوید که مخالفت با دولت در این مورد را متوقف کند. در نهایت، کاشانی تصور کرد اگر او و شفیعی به یک قاضی همکار حمله کنند، تهران مجبور خواهد شد از آنها حمایت کند. ایالات متحده هرگز چنین اقدامی را تحمل نمیکرد و بنبست حاصل از آن باعث فروپاشی دیوان میشد.