بنیان‌گذار اندیشه اتحاد اسلام
در کتاب «تاریخ بیداری ایرانیان» از قول «آخوند ملا آقای طالقانی» معروف به «شیخ‌الرئیس» نقل شده که از زبان «آریالا سید اسدالله خرقانی» شنیده که سید جمال در برابر سوال او درباره ایرانی بودنش جواب داده: «چون افغان در جایی گونسول ندارد من خود را به افغان نسبت دادم که از دست گونسول‌های ایرانی آسوده باشم و در هر شهری که می‌روم گرفتار گونسول نباشم.»
افزون بر آن سید جمال بیش از ۲۱ نام مستعار بر خود نهاده بود تا به آسانی بتواند در مواقع اضطراری از دست تعقیب‌کنندگان خود رهایی یابد. این مبارز و روشنفکر دینی، تمام عمر خویش را همچون جهانگردان و سیاحان در کشورهای مختلف گذراند.انگلستان، فرانسه، هند، روسیه، آلمان، مصر، ترکیه، ایران و افغانستان از جمله مناطقی بودند که سیدجمال برای انجام مقاصد سیاسی خویش به مسافرت و اقامت در آنجاها پرداخت.درباره افکار و جهان‌بینی خاص سید جمال باید اذعان کرد که او از طرفی نظراتش را بر آموزه‌های دینی و بنیان‌های الهی بنا نهاده بود و از سوی دیگر به تجدد، نوآوری و بازسازی سازمان سیاسی در کشورهای اسلامی، خاصه ایران، مصر و عثمانی متوجه بود و می‌کوشید تا بیش از پیش خود را به عنوان یک پروتستانیست اسلامی نشان دهد، به عبارت دیگر سید جمال نیز مانند سایر روشنفکران آن دوره، افکارش التقاطی و به‌‌رغم صراحت در کلام، معجونی از مبانی مذهبی و رهیافت‌های نوگرایانه است. با این وضع، اتکا بر آموزه‌های دینی مهم‌ترین خصلت اساسی اندیشه‌هایش است. اما همچنان مواضع متناقض و بعضا متنافری از او دیده می‌شود که خود جای بحث دارد.
منبع: از کتاب راهبران فکر مشروطه/
پژوهشی از مهران امیر احمدی
