قیمتها در سفره خانوار داغ شد؛
۱۵ قلم خوراکی با تورم سهرقمی
نرخ تورم مواد خوراکی نقاط شهری برای دیماه ۱۴۰۴ اعلام شد. براساس اعلام مرکز آمار ایران، روغن نباتی جامد، روغن مایع و تخممرغ ماشینی به ترتیب با ۷۸.۶، ۷۷.۱ و ۴۸.۶درصد تغییر در متوسط قیمت دیماه ۱۴۰۴ نسبت به ماه قبل از آن، بیشترین افزایش قیمت را تجربه کردهاند. از سوی دیگر گوجهفرنگی، خربزه و پرتقال به ترتیب با ۷.۷، ۳.۲ و ۰.۱درصد کاهش در قیمت متوسط نسبت به ماه پیش از آن در دیماه سال جاری مواجه شدند. افزایش قیمتهای ماهانه خوراکیها در دیماه سال جاری عمدتا ناشی از حذف ارز یارانهای اقلام اساسی و انتقال آن به آخر زنجیره مصرف بوده است.
در مقیاس سالانه نیز لیموترش، لوبیاچیتی و برنج درجه یک ایرانی بیشترین افزایش قیمت و در مقابل پیاز، فلفل دلمهای و گوجهفرنگی کمترین افزایش قیمت را تجربه کردهاند. تحتتاثیر شرایط تورمی و سیاستهای اصلاحی ارزی، قیمت کالاهای خوراکی در دیماه سال جاری افزایش قابلتوجهی را تجربه کرد؛ بهطوریکه در این ماه، ۳۸ قلم از ۵۳ قلم خوراکی منتخب در نقاط شهری،درصد تغییر سالانه بالاتر از نرخ تورم نقطهای شهری کشور که برابر ۵۸.۲درصد بوده است، داشتهاند. به عنوان نمونه برنج درجه یک ایرانی در دی ماه ۱۴۰۴ نسبت به ماه مشابه سال قبل نزدیک به ۲ برابر شده است. کارشناسان افزایش قیمت در دی ماه سال جاری را عمدتا ناشی از سیاست اصلاحی حذف یارانه کالاهای اساسی از ابتدای زنجیره و انتقال آن به صورت نقدی و به مصرف کننده نهایی میدانند. به نظر میرسد بخشی از این افزایش قیمت نیز در ماه آینده تخلیه شود.
مرکز آمار ایران گزارش متوسط قیمت کالای خوراکی منتخب را در مناطق شهری کشور برای دیماه سال ۱۴۰۴ منتشر کرد. در این گزارش دادههای مربوط به قیمت و افزایش آن به صورت ماهانه و سالانه برای دی ماه سال جاری منتشر شده است. بر اساس این گزارش قیمت اقلام مختلفی از خوراکیها در گروههای نان و غلات، گوشت قرمز، سفید و فرآوردههای آنها، لبنیات، تخممرغ و انواع روغن، میوه و خشکبار و سایر گروههای غذایی بررسی شدهاند. این گزارش مربوط به خانوارهای شهری کل کشور است.
لبنیات، تخممرغ و روغن؛ در صدر افزایش قیمتها
بر این اساس، در میان تغییرات متوسط قیمت اقلام خوراکی در گروه نان و غلات، برنج خارجی درجه یک با ۱۰.۳درصد و شیرینی خشک با ۱۰.۲درصد بیشترین افزایش قیمت را نسبت به ماه قبل تجربه کردهاند. در گروه گوشت قرمز، سفید و فرآوردههای آنها، مرغ ماشینی، گوشت گاو یا گوساله و گوشت گوسفند به ترتیب با ۲۹، ۱۶ و ۱۵.۱درصد بیشترین افزایش قیمت ماهانه را در این گروه داشتهاند. از سوی دیگر بالاترین تورم در گروه لبنیات، تخممرغ و انواع روغن رقم خورده است. در این گروه روغن نباتی جامد با ۷۸.۶درصد، روغن مایع با ۷۷.۱درصد، تخممرغ ماشینی با ۴۸.۶درصد افزایش قیمت نسبت به ماه قبلی، بیشترین افزایش قیمت را رقم زدهاند.
سایر گروهها نیز از تورم ماهانه بینصیب نماندهاند. انار با ۱۳درصد، مغز بادام درختی با ۹.۶درصد و کشمش پلویی با ۸.۵درصد بیشترین افزایش قیمت را در گروه میوه و خشکبار ثبت کردهاند. در همین گروه خربزه با کاهش ۷.۸درصدی نسبت به ماه قبل مواجه شد. در گروه سبزیجات و حبوبات، هویج فرنگی، بادمجان و قارچ به ترتیب با ۱۷.۱، ۱۵.۶ و ۸.۶درصد بیشترین تورم ماهانه را ثبت کردهاند؛ درحالیکه گوجهفرنگی با ۷.۷درصد کاهش، بیشترین افت قیمت را تجربه کرد. همچنین در گروه قند و شکر، آشامیدنیها و سایر خوراکیها، شکر با ۱۱.۳درصد، قند با ۹.۱درصد و چای خارجی بستهای با ۶.۱درصد بیشترین تورم ماهانه را ثبت کردند.
افزایش سطح عمومی قیمتها در گروههای کالایی مواد خوراکی در دی ماه سال جاری در حالی ثبت شده که دولت سیاست اصلاحی اهدای یارانه ارزی در رابطه با کالاهای اساسی را به اجرا درآورد. سیاست اصلاحی ارزی که دولت در دیماه ۱۴۰۴ به اجرا گذاشت، یکی از مهمترین و بحثبرانگیزترین تصمیمهای اقتصادی سالهای اخیر بود. در قالب این سیاست، ارز یارانهای اختصاصیافته به کالاهای اساسی حذف شد و بهجای آن، پرداخت مستقیم نقدی به مصرفکنندگان نهایی در دستور کار قرار گرفت؛ اقدامی که دولت هدف اصلی آن را افزایش عدالت، کاهش رانت و شفافسازی نظام حمایت معیشتی عنوان کرد، اما در کوتاهمدت پیامدهای قیمتی قابلتوجهی مورد انتظار بود.
انتقال یارانه ارزی؛ عامل اثرگذار بر تورم خوراکیها
تا پیش از اجرای این سیاست، واردات بخش مهمی از کالاهای اساسی مانند روغن، نهادههای دامی، برخی اقلام خوراکی و مواد اولیه غذایی با ارز ترجیحی انجام میشد. حذف این ارز بهمعنای افزایش مستقیم هزینه واردات برای واردکنندگان و تولیدکنندگان بود که البته خود را در قیمت مصرفکننده نشان داد. در دیماه ۱۴۰۴، آمارهای رسمی و مشاهدات بازار حاکی از جهش قیمت در گروه خوراکیها بود. این گروه بهطور سنتی بیشترین حساسیت را نسبت به تغییرات ارزی دارد و سهم بالایی در سبد هزینه خانوار، بهویژه دهکهای پایین، ایفا میکند. در دیماه سال جاری از میان ۵۳ قلم کالای خوراکی منتخب در نقاطی شهری، قیمت ۳۸ قلم به میزان بیشتری از نرخ تورم نقطهای نقاط شهری کشور افزایش داشتهاند. نرخ تورم نقطهای نقاط شهری ۵۸.۱درصد بوده است. این موضوع نشان میدهد که گروه خوراکیها اسب ارابهی تورم نقطهای در دیماه سال جاری بوده است.
افزایش قیمتها البته صرفا محدود به کالاهایی نبود که پیشتر ارز یارانهای دریافت میکردند. کارشناسان اقتصادی توضیح میدهند که حذف ارز ترجیحی، از طریق زنجیره تولید و توزیع، اثر سرریزی بر سایر کالاها نیز دارد. برای مثال، افزایش قیمت نهادههای دامی، هزینه تولید گوشت، مرغ، لبنیات و حتی غذاهای فرآوریشده را بالا میبرد و این موج قیمتی بهتدریج به سایر بخشهای بازار منتقل میشود. از سوی دیگر، شوک روانی ناشی از تغییر سیاست ارزی و انتظارات تورمی نیز به تشدید افزایش قیمتها در هفتههای ابتدایی اجرای طرح دامن زد.
دولت همزمان با حذف ارز یارانهای، پرداخت نقدی به مصرفکنندگان را آغاز کرد تا اثر رفاهی این سیاست را جبران کند. منطق این اقدام آن بود که یارانه بهجای آنکه در حلقههای میانی و ابتدایی زنجیره واردات و تولید توزیع شود، مستقیما به دست خانوار برسد. با این حال، تجربه دیماه نشان داد که تطبیق خانوارها با سطح جدید قیمتها زمانبر است. به نظر کارشناسان، بخش عمدهای از اثر افزایش قیمت ناشی از حذف ارز یارانهای، بهتدریج تخلیه میشود. برآوردهای کارشناسی نشان میدهد که اثر این تغییر سیاست ممکن است تا شش ماه در قیمتها جذب شود، مشروط بر آنکه در این فاصله، نرخ ارز ثبات نسبی داشته باشد و سیاستهای پولی و مالی انبساطی به این شوک دامن نزنند. در غیر این صورت، خطر تبدیل شدن به یک روند تورمی پایدار وجود دارد.
سیاست اصلاحی ارزی دیماه ۱۴۰۴ را میتوان گامی بزرگ در مسیر اصلاح ساختار یارانهها دانست. این سیاست هرچند از منظر عدالت و کاهش رانت قابل دفاع است، اما هزینههای کوتاهمدت آن، بهویژه در بازار مواد خوراکی، فشار محسوسی بر معیشت خانوارها وارد کرده است. موفقیت نهایی این سیاست، به مدیریت دوره گذار، تداوم پرداختهای حمایتی هدفمند و کنترل متغیرهای کلان، بهویژه نرخ ارز و نقدینگی، وابسته خواهد بود.
