جای خالی بیمه‌های عمر در مثلث طلایى

سیدجمال موسى‌کاظمى

دبیر همایش «مدیریت ریسک» بیمه‌کوثر

شرکت بیمه کوثر از آغاز فعالیت، در زمینه مدیریت ریسک پژوهش و فعالیت داشته است. البته، دیگر شرکت‌هاى بیمه نیز در این حوزه فعالیت دارند اما به نظر مى‌رسد در مجموع، مدیریت ریسک در ایران متولى مشخصى نداشته است. به همین دلیل شرکت بیمه کوثر سعى دارد بخشى از این مسوولیت اجتماعى مغفول مانده را بر عهده بگیرد و با برگزارى همایش مدیریت ریسک، توجه دست‌اندرکاران صنعت بیمه را به این مسوولیت جلب کند.

یکى از اجزاى سیاست‌هاى کلى ابلاغ شده توسط مقام معظم رهبرى، افزایش نقش بخش خصوصى در تولید علم است. شرکت بیمه کوثر در چارچوب اجراى این سیاست سعى کرده است وارد حوزه تولید دانش در مدیریت ریسک شود. مى‌دانید که تا قبل از آزادسازى نرخ‌ها، بیمه مرکزى مرجع نرخ گذارى حق‌بیمه بود. پس از خصوصى سازى صنعت بیمه و در پى واگذارى تعیین نرخ حق‌بیمه به شرکت‌هاى بیمه، به‌دلیل نبود فرآیندهاى مناسب و منابع انسانى کافى، متاسفانه برخى از شرکت‌های ‌بیمه در نرخ گذارى محصولات بیمه‌اى دچار مشکلاتى شده‌اند. در همین راستا، سال ۱۳۹۲، ضریب خسارت صنعت بیمه حدود هفت درصد بیشتر شده است. از طرف دیگر، در حالى که در جهان بیمه‌هاى زندگى بیش از ۵۰ درصد پرتفوى شرکت‌ها را در بر مى‌گیرد، در ایران بیمه اتومبیل چنین جایگاهى دارد. به این ترتیب، به نظر مى‌رسد پس از آزادسازى، بخش مدیریت ریسک در صنعت رها شده است و اگر مطالعه کافى در این حوزه انجام نشود، این صنعت بیشتر آسیب خواهد دید.

در اقتصاد ملى، بیمه در مثلث طلایى بانک، بورس و بیمه نقش‌آفرینى کافى نداشته است. براى مثال، در حوزه طراحى محصولات جدید در جا زده‌ایم یا در حوزه گردش مالى، بیمه توان رقابت با دو ضلع دیگر این مثلث را ندارد. در بحران‌هاى طبیعى صنعت بیمه جایگاهى ندارد. براى مثال، فقط حدود پنج درصد واحدهاى مسکونى که در معرض حوادث طبیعى قرار مى‌گیرند، پوشش بیمه‌اى دارند. بخش عمده همین پوشش، ناشى از بیمه اجبارى واحدهاى مسکونى تحت رهن بانک‌ها است. در حوزه زیرساختارها و بنگاه‌ها، حضور صنعت بیمه ناچیز است. به این ترتیب، سرمایه‌هاى ملى پوشش کافى ندارند. اما یک اتفاق ناهنجار این است که چون مدیریت ریسک وجود ندارد، مدیریت بحران جایگزین آن شده است. به این ترتیب، دولت براى مدیریت بحران ناچار مى‌شود از بودجه‌هاى عمرانى بکاهد تا هزینه ناشى از وقوع بحران‌هاى طبیعى را تامین کند و این، یعنى کاهش سرمایه‌گذارى در کشور. در این فرآیند، واحدهاى حمایتى رشد مى‌کنند و صنعت بیمه بیشتر به حاشیه رانده مى‌شود. در زمینه اقتصاد بین نسلى، بیمه‌هاى زندگى نقش مهمى دارند. حضرت على (ع) مى‌فرمایند: «خردمندان از تجارب گذشتگان درس مى‌گیرند.» اما در این زمینه ما درس نگرفته‌ایم. در جهان، تجربه این است که بخش خصوصى به تدریج جاى دولت را با توسعه بیمه‌هاى زندگى گرفته و در اقتصاد بین نسلى دارد ایفاى مسوولیت مى‌کند. اما در ایران چنین پدیده‌اى رخ نداده است.

در کشور منابع انسانى کافى براى مدیریت ریسک وجود ندارد. براى مثال، در حالى که در جامعه نرخ بیکارى بالا است، در صنعت بیمه براى جذب نیروى انسانى که در عمل هم دانش کافى در فعالیت خود ندارد، رقابت شدیدى بین شرکت‌هاى بیمه درمى‌گیرد. در صنعت بیمه کشور، متاسفانه مدیریت بیمه از مدیریت ریسک منفک شده و گسترش صنعت بیمه عمدتا معطوف به گسترش محصولات متعارف است. در واقع، چون به مدیریت ریسک توجه نمى شود قادر به طراحى و ارائه محصولات جدید نیستیم. در زمینه مدیریت بحران، وزارت کشور متولى است. به نظر مى‌رسد در حوزه مدیریت ریسک وزارت امور اقتصاد و دارایى باید این نقش را از طریق بیمه مرکزى به عهده بگیرد و البته، براى تحقق این هدف، شرکت‌هاى بیمه نیز باید نقش‌آفرینى داشته باشند و به مدیریت ریسک بها دهند.

به نظر مى‌رسد برخى ریسک‌هاى موجود که صنعت بیمه باید به مطالعه آنها بپردازد عبارت است از: ریسک‌هاى استراتژیک، ریسک‌هاى کسب‌وکار و ریسک‌هاى عملیاتى. در بیمه‌نامه‌هاى صادره، چون شرایط آنها اجرا نمى‌شود به صنعت بیمه آسیب مى‌زنند. متاسفانه در زمینه طراحى محصولات بیمه‌اى جدید موفق نبوده‌ایم و این برمى‌گردد به نداشتن مطالعه کافى در زمینه مدیریت ریسک. یکى از هدف‌هاى این همایش، گسترش دانش در حوزه مدیریت ریسک است. امید است صنعت بیمه به این مهم توجه کند. یکى از محورهاى این همایش، دارایى هاى نامشهود و پوشش‌هاى بیمه‌اى آن است. البته محصولات معمول یعنى بیمه اتومبیل و درمان نیز در برنامه همایش جا دارد. به نظر مى‌رسد در حوزه بیمه اتومبیل و درمان، چند سال آینده سال‌بحرانى براى صنعت بیمه باشد.

براى مثال، به‌دلیل افزایش دیه، مخاطرات اخلاقى بالا رفته است. عدم تناسب افزایش حق‌بیمه با افزایش دیه در این چند سال، باعث شده ضریب خسارت بیمه شخص ثالث بالا رود و این، احتمال وقوع بحران در این رشته را بالا برده است. در حوزه مطالعات مدیریت ریسک، در حالى که در جهان بیش از ۲۰ انجمن بین‌المللى در حوزه مدیریت ریسک و بیمه فعالیت دارند و منابع مفیدى در زمینه موضوعات متنوع مانند تحلیل تصمیم‌گیرى و بیمه‌زندگى و بازنشستگى منتشر مى‌کنند. در ایران چنین مطالعاتى مطرح نبوده و نیست. امیدواریم صنعت بیمه کشور با توجه کافى به چنین مطالعاتى بتواند محصولات بیمه‌اى جدید و متناسب با نیازهاى جامعه طراحى و به بازار عرضه کند. شرکت بیمه کوثر در چند سال اخیر چند منبع تألیفى داشته که یکى از آنها در همین حوزه مدیریت ریسک بوده است. در همین همایش، کتاب تألیفى آقاى على‌اعظم محمدبیگى در زمینه مدیریت ریسک به حضار ارائه شده است. در صنعت بیمه، منابع منتشر شده در چند سال اخیر، عمدتا کارهاى ترجمه بوده است. شرکت بیمه کوثر در زمینه بازاریابى بیمه نیز کتابى را تالیف و منتشر کرده است. ما سعى داریم سال آینده، در زمینه بیمه زندگى که باید مهم‌ترین دغدغه صنعت بیمه باشد، کتابى منتشر کنیم تا جایگزین تنها کتاب قدیمى و موجود در این رشته شود. در پایان، امید داریم که بتوانیم در سال‌هاى آینده نیز این همایش را برگزار کنیم و نقشى در بهبود مدیریت ریسک در صنعت بیمه داشته باشیم.