بحران نابودی منابع آبی ایران

میثم سالاری

کارشناس ارشد مهندسی مخازن هیدروکربوری و فعال محیط‌زیست

وأنزلنا من السماء ماء بقدر فأسکناه فی الأرض وإنا على ذهاب به لقادرون

آب جزو اولین کلمات است که آدمی به فرزندان خود می‌آموزد و ای کاش فرهنگ استفاده و شرایط بحرانی آن هم جزو اولین آموزش‌های ما به نسل‌های بعدی‌مان می‌بود. شاید امروز کلماتی چون بحران آب، تنش آبی وکمبود آب را بیشتر از هر زمان دیگر بشنویم یا شاید برخی از ما عضو کارزارهای مقابله با این فاجعه قطعی پیش‌رو باشیم و در عین حال هنوز عمق و وخامت اوضاع واقع را درک نکرده باشیم.

آب به عنوان زیر ساخت اصلی تمدن و از پایه‌های توسعه، عامل حیات جوامع و موتور محرک توسعه پایدار، متاسفانه مورد بی‌مهری‌های زیادی قرار گرفته‌است که در این میان نه‌تنها دولت که خود مردم نیز در این پیشامد مقصر، قاصر و سهل‌انگار بوده‌اند.

از زمان سلسله ساسانیان تا حدود چهار دهه گذشته همواره توازنی بین برداشت از منابع و تجدید آنها در کشور وجود داشته‌است ولی در این چهار دهه با مصرف بیش از ۱۲۰ میلیارد متر مکعب از مخازن چند صد هزار ساله کشور که معادل ۷۵ درصد از منابع آب شیرین کشور بوده ‌است باعث خشک شدن رودخانه‌ها و دریاچه‌های بیشماری شده‌ایم.

دریاچه ارومیه با رکورد ۳۵ سد بر روی ۲۱ رودخانه‌ ورودی آن به وضعیت بحرانی امروزش رسیده ‌است به‌طوری که با کاهش بیش از ۵۰ میلیارد مترمکعب مساحت سه هزار کیلومتر مربع تبدیل به شوره‌زار شده و تعادل اکولوژیک آن به هم ریخته‌ است.

دریاچه هامون سومین دریاچه بزرگ ایران و یادگار ادبیات و اسطوره‌های کهن به خاطر نبود مدیریت یکپارچه و ساخت سد کجکی بر رودخانه هیرمند و عدم رعایت سهم آب ایران، آشفتگی سیاسی افغانستان و کشاورزی کم‌بهره در اغما فرو رفته است و هامون پر آب روزگار گذشته به چهار دریاچه هامون صابری یا سیستان، دریاچه هامون پوزک ایران، دریاچه هامون هیرمند و دریاچه هامون پوزک افغانستان که بخش کوچکی از آن نیز در ایران واقع شده، تقسیم شده است.

دریاچه بختگان، میعادگاه فلامینگوهای مهاجر با استفاده ناروای آب بالا دستِ سیوند و رودخانه کر و کشاورزی بی‌رویه رو به خشکی کامل گذاشته است. دریاچه پریشان که در ۱۲ کیلومتری جنوب شرقی کازرون قرارداشت و به وسعت ۴۳ کیلومتر مربع بود و بزرگ‌ترین و زیباترین دریاچه آب شیرین داخلی کشور محسوب می‌شد، به دنبال کمی بارش و عدم مدیریت درست منابع آبی و مصرف ناهنجار و بی‌رویه آب، سوزاندن بخش بزرگی از نیزارهای اطرافش به علت عملیات راهسازی و ایجاد سد و خشکسالی‌های اخیر کم‌کم خشک شد و بالاخره در سال ۱۳۹۰ بیش از ۹۰ درصد از توان انباشت آب خود را از دست داد. تالاب انزلی باوسعت ۲۰۰ کیلومترمربع مانند تصفیه خانه آب دریای خزر است. ۲۷ رودخانه مهم گیلان به این تالاب سرازیر می‌شوند که از مهم‌ترین آنها رودخانه بهمبر، ماسوله رودخان، قلعه رودخان پسیخان، پیربازار و شیجان رود است. این رودها با آب شیرین خود سدی در برابر آب شور دریای خزر به وجود آورده‌اند. این تالاب با بیش از ۱۰۰ گونه پرنده، ۵۰ گونه ماهی، صدها گونه موجودات گیاهی، جانوری و میکروسکوپی و ده‌ها گونه گیاهی، اکوسیستم کم نظیری دارد که به علت ساختن استخر پرورش ماهی در پیرامون تالاب و تغییر ویژگی فیزیکی و شیمیایی آب، بی‌توجهی به ظرفیت تالاب در پذیرش گردشگری همزمان، افزایش میزان فلزات سنگین و به‌خصوص سرب در آب و رسوبات تالاب، پمپاژ آب به بالادست تالاب به‌منظور آبیاری اراضی کشاورزی، احـــداث کــومه‌های شکار، تجمع مقادیر زیادی از زباله‌های غیرقابل تجزیه در تالاب که از طریق رودخانه‌های منتهی به تالاب و بازدیدکنندگان از تالاب وارد آن می‌شود، نبود لایروبی لازم و نیز رهاسازی فاضلاب‌های صنعتی، خانگی و بیمارستانی چند شهرستان استان گیلان به تالاب انزلی و ... با به هم خوردن تعادل اکولوژیکی آن در حال احتضار است.

دریاچه کافتر در بخش مرکزی شهرستان اقلید در شمال استان فارس قرار داشت و درازای آن ۲۴ کیلومتر و پهنای آن ۶ کیلومتر بود. کافتر یکی از دریاچه‌های آب شیرین استان فارس، از زیستگاه‌های بسیار ارزشمند پرندگان مهاجر محسوب می‌شد و مکان مناسب پرورش ماهی‌های کپور و آمور به شمار می‌رفت. وجود چشمه‌سارها و قنوات متعدد علاوه‌بر ایجاد مناظر زیبا و دیدنی، زمینه مساعدی برای پرورش ماهی قزل‌آلا فراهم کرده بود. پیش از بحران اکولوژیکی و خشکسالی سالانه حدود یک هزار تن ماهی کپور از دریاچه صید می‌شد. این دریاچه امکانات شغلی فراوانی به وجود آورده بود وآب مورد نیاز همه کشاورزان بومی را تامین می‌کرد. به‌طور مسلم یکی از دلایل بحران کمبود بارش است، ولی در ۱۵ سال گذشته به‌دلیل استفاده بی‌رویه آب و همچنین توسعه کشاورزی در بالادست خسارات جبران ناپذیری به کافتر وارد شد که آن‌را به پیست اتومبیل‌رانی تبدیل کرده‌است.

دریاچه طشک، تالاب هورالعظیم (هورالهویزه)، رودخانه زاینده‌رود، تالاب گاوخونی، رودخانه‌های کارون، کشف رود و سفید رود نیز وضعیتی مساعدتر از نمونه‌های یاد شده ندارند. طبق مطالعات صورت گرفته در سال‌های گذشته، عمده دلایل قابل کنترل بروز این فجایع به سه عامل رشد جمعیت نامتناسب با منابع، نبود سیاست‌های بهره‌وری محور کشاورزی و ابرام بر استقلال در تولید محصولات عمدتا کم بازده و عدم وجود مدیریت یکپارچه و برنامه‌ریزی با رویکرد اولویت توسعه پایدار تقسیم شده است.

با توجه به اینکه ایران کشوری با اقلیم عمدتا گرم و خشک است و رشد سریع جمعیت مهم‌ترین عامل کاهش سرانه آب تجدیدشونده کشور در قرن گذشته بوده است و از سویی تنها ۱۵ درصد مساحت ایران زیرکشت می‌رود و حدود ۹۳ درصد مصرف آب مربوط به کشاورزی است و تنها ۱۰ درصد تولید ناخالص ملی کشور از راه کشاورزی به دست می‌آید و ۱۷ درصد نیروی کار کشور در این بخش مشغول هستند، بازنگری جدی در سیاست‌های رشد و توزیع جغرافیایی جمعیت، مرفه‌سازی کشاورزان و جوامع روستایی با اعطای امتیازات بیشتر و سرمایه‌گذاری در بخش کشاورزی به‌منظور افزایش بهره‌وری اقتصادی بخش کشاورزی از طریق مدرنیزه کردن این بخش، بازبینی الگوهای کشت در سراسر کشور با در نظر گرفتن امنیت غذایی ملی و بر اساس میزان دسترسی به منابع منطقه‌ای و بهره‌وری اقتصادی، افزایش قیمت حامل‌های انرژی و آب همراه با اعطای مشوق‌های اقتصادی برای جلوگیری از صدمات اقتصادی و معیشتی بر کشاورزان در کوتاه‌مدت، ایجاد سازمان‌های تعاونی مدیریت کشاورزی در هر منطقه و افزایش مشارکت کشاورزان و ظرفیت‌های جمعی در مدیریت آب و کشاورزی، ایجاد بازار آب و کنترل حقابه‌ها، ایجاد حساب پس‌انداز آب برای محیط زیست برای حفظ و احیای اکوسیستم‌ها از طریق خریداری آب از مزارع کم بازده، تغییر وضعیت از مدیریت بحران به مدیریت پیشگیرانه و اصلاح ساختار حکمرانی آب و تقویت سازمان محیط زیست و توجه به الگوهای توسعه پایدار می‌تواند از بدتر شدن شرایط بحرانی آب جلو‌گیری کند.

منابع در دفتر روزنامه موجود است.

پاورقی:

آیه ۱۸ سوره مومنون: و از آسمان آبى به اندازه [معین] فرود آوردیم و آن را در زمین جاى دادیم و ما براى از بین بردن آن مسلما تواناییم.