موز و گلیم

محمدحسین رحمتی* این ستون مثال‌هایی ساده‌ از کاربرد آموزه‌های اقتصاد در زندگی روزمره است و نشان می‌دهد که در هر رویدادی استفاده از مفاهیم اقتصادی به فهم بهتر مساله کمک می‌کند. بسیاری از هم‌نسلان من به خاطر می‌آورند اوایل دهه ۷۰ شمسی را که موز برای اولین بار به ایران وارد شده بود. آن‌زمان نسبت به متوسط سبد میوه‌های حاضر در بازار موز با قیمت کیلویی ۸۰۰ تومان میوه بسیار گرانی بود. همه ما به یاد می‌آوریم که خوردن کمی از یک موز چه لذت زیادی نصیب ما‌ می‌کرد. به دلیل کمیابی و مطلوبیت حاشیه‌ای بالایی که مصرف‌کننده از موز کسب می‌کرد، این میوه باکلاس تنها در میهمانی‌های اعیانی یا بسیار مهم مورد استفاده قرار می‌گرفت و به ما یاد می‌دادند که همه یک موز را در میهمانی تکی نخورید و با خواهر و برادرهایتان تقسیم کنید. مقایسه کنید با دو سال پیش که قیمت موز همان حدود ۱۲۰۰ تومان کیلویی به برکت نرخ دلار ثابت باقی مانده‌ بود و آن زمان موز یکی از ارزان‌ترین میوه‌ها بود. به دلیل وفور و ارزانی نسبی این میوه در بسیاری از میهمانی‌ها وجود داشت و شاید بچه‌های این دوره زمانه اصلا تمایلی به خوردن موز نداشتند. مصرف بالای موز در هفته مطلوبیت حاشیه‌ای آن را تا حد زیادی کاهش داده است. جالب اینکه در یک سال اخیر قیمت موز، که کاملا وارداتی است با سه برابر شدن قیمت دلار، حدود سه برابر شده است. با افزایش سه برابری قیمت‌ها میزان واردات موز تنها ۴۰ درصد کاهش یافته است. به عبارت دیگر با ساده‌سازی در تابع مطلوبیت می‌توان گفت کشش قیمتی موز حدود ۰/۲ - است. در اقتصاد خرد می‌خوانیم کالاهایی که کشش کمتر از ۱ دارند، کم کشش یا بی‌کشش هستند. این کشش ناچیز در حدود کشش قیمتی سیگار و برنج است که به نظر کالاهای ضروری هستند. به نظر می‌رسد موز در سالیان اخیر به بخشی از سبد مصرف خانوار تبدیل شده است که افزایش قیمت‌های شدید مانند آنچه در یکسال اخیر رخ داده است آن را به سهم مصرفی مانند ۲۰ سال پیش بازنمی‌گرداند. برخلاف موز کالاهایی مانند صنایع دستی که تولید آنها کاهش یافته است تبدیل به کالاهای تجملی شده‌اند. شاید تخمین تقاضای صنایع دستی و تغییر درکاربرد آن موضوع تحقیقاتی جالبی باشد. * محقق در دانشگاه ایلینوی Mh.rahmati@gmail.com