اقتصاد بیمار دنیا ناگزیر به ترک سیگار است

سمیه کریمی* مصرف دخانیات سالانه موجب مرگ حدود شش میلیون انسان در دنیا می‌شود که در حدود ۶۰۰ هزار نفر آنها کسانی هستند که تنها در معرض دود سیگار اطرافیانشان قرار گرفته و خود سیگاری نبوده‌اند. این در حالی‌ است که مصرف دخانیات از جمله قابل پیشگیری‌ترین علل مرگ و میر انسان‌ها است. سازمان بهداشت جهانی (WHO) پیش‌بینی می‌کند تا سال ۲۰۳۰، بیش از هشت میلیون نفر بر اثر مصرف دخانیات جان خود را از دست بدهند که حدود ۸۰ درصد از این میزان مرگ و میر در کشورهایی با درآمد سرانه متوسط و پایین رخ خواهد داد. با وجود این شرایط بحرانی، شرکت‌ها و گروه‌های چند ملیتی تولیدکننده سیگار، همچنان به فعالیت خود ادامه داده و هر سال هکتارها زمین را به زیر کشت تنباکو برده‌اند. کارخانه‌های عظیم تولید سیگار یکی از ارکان اقتصادی کشورها به شمار رفته و کشت و صنعت این محصول مرگبار سبب اشتغالزایی افراد زیادی شده است. به گفته دبیر کل سابق سازمان بهداشت جهانی، «سلامت انسان‌ها» به تنهایی دلیل کافی برای اعمال محدودیت بر تولید سیگار است. اما همواره مباحث اقتصادی به عنوان مانع بر سر راه سیاست‌گذاری در زمینه کنترل تولید و مصرف سیگار مطرح شده‌اند. در واقع کشورهای مختلفی از این بابت که کنترل تولید سیگار ممکن است پیامدهای منفی اقتصادی داشته باشد، ابراز نگرانی کرده‌اند. به همین دلیل هرگونه سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی برای کنترل مصرف دخانیات، ابتدا باید به سوالات کلیدی در زمینه عواقب اقتصادی و چالش‌های درآمدی ناشی از کاهش تولید سیگار پاسخ دهد. مطالعه چرخه اقتصادی تولید و توزیع دخانیات، نشان می‌دهد که این صنعت در زمینه درآمدزایی مالیاتی و ارزی برای دولت‌ها و ایجاد اشتغال در بخش صنعت و کشاورزی نقش به سزایی ایفا کرده و به همین دلیل پیش از ارائه هر برنامه کنترل‌کننده تولید و مصرف سیگار، لازم است تحقیقاتی در زمینه تاثیرگذاری این سیاست‌ها بر بخش‌های مختلف اقتصادی انجام گیرد. دخانیات و اشتغالزایی در کشاورزی و صنعت به لحاظ تاریخی، یکی از مهم‌ترین موارد اشتغالزایی در اقتصاد کشورها، صنعت دخانیات به شمار می‌رود و خانواده‌های زیادی نیازهای معیشتی خود را از کار در مزارع تنباکو و حضور در خط تولید سیگار تامین کرده‌اند. حدود ۳۸ درصد از تنباکوی مورد مصرف دنیا، در مزارع چین تولید می‌شود. برزیل، هند، و آمریکا نیز در مجموع ۲۵ درصد مصرف تنباکوی دنیا و ترکیه، زیمبابوه، اندونزی، ایتالیا، یونان، مالاوی و آرژانتین هم مجموعا ۱۵ درصد نیاز تنباکوی جهان را در مزارع خود تولید می‌کنند. بنابراین حدود ۸۰ درصد مصرف تنباکوی دنیا، در ۱۱ کشور فوق تولید می‌شود. در چنین شرایطی، تغییر الگوی مصرف سیگار و کاهش تقاضای آن، قطعا بر روند زندگی و کار کشاورزان این محصول تاثیرگذار خواهد بود و در ادامه همین چرخه کارخانه‌های تولید سیگار نیز تحت تاثیر کاهش تقاضا میزان تولید خود را کاهش می‌دهند و از امکانات بالقوه و تمام توان تولیدی خود استفاده نخواهند کرد. همچنین کاهش تقاضا برای سیگار سبب می‌شود تا تولید آن به میزان قبل به صرفه نباشد و با کاهش تولید، نیروی انسانی کمتری نیز در صنعت دخانیات لازم باشد. از سوی دیگر با توسعه فناوری‌های نوین و ماشینی شدن خط تولید سیگار در کارخانه‌ها، نیروی انسانی کمتری در این بخش به کار گرفته می‌شود و بخشی از افراد شاغل در این بخش نیز مشمول تعدیل نیرو و بیکار شده‌اند. در چنین شرایطی، با اجرای سیاست‌های کنترل مصرف و کاهش تقاضا برای دخانیات در بازارهای دنیا، مشکلات جدی برای کشاورزان و کارکنان کارخانه‌های سیگار به‌وجود می‌آید و لازم است تا برنامه‌ریزان با اجرای برنامه‌های حمایتی در جهت تنوع بخشیدن به محصولات کشاورزی و تشویق کشاورزان به تولید محصولات کشاورزی با سود بیشتر اقدام کنند. همچنین با هدایت سرمایه‌ها به سمت سرمایه‌گذاری های پرسود و ایجاد مشاغل جدید در بخش صنعت، می‌توان ضرر و زیان ناشی از توقف خط تولید کارخانه‌های دخانیات را جبران کرده و افراد بیکار نیز به کار گرفته شوند. افزایش مالیات بر سیگار و چالش‌های موجود نمی‌توان این موضوع را نادیده گرفت که تولید سیگار درآمد مالیاتی پایدار و قابل توجهی برای دولت‌ها فراهم می‌کند. بین ۹ تا ۱۱ درصد از کل درآمد دولت در کشورهای ارمنستان، بلغارستان، چین، یونان، مقدونیه، ترکیه، اوکراین و ازبکستان از مالیات ناشی از تولید سیگار تامین می‌شود. این درآمد حتی در کشورهایی که سهم کمی از درآمدهای آنها از محل مالیات تولید سیگار به دست می‌آید نیز، رقمی در حد میلیاردها دلار است. در چنین شرایطی، طرح پیشنهاد سازمان جهانی بهداشت به دولت‌ها مبنی بر افزایش مالیات بر تولید سیگار، کمی چالش‌برانگیز به شمار می‌رود، چراکه افزایش مالیات بر درآمد تولیدکنندگان سیگار، تولیدکنندگان را وادار به افزایش قیمت تمام‌شده سیگار کرده و این افزایش قیمت، مشتریانی با درآمد متوسط و پایین را تحت تاثیر قرار داده و سبب کاهش مصرف و کمتر شدن انگیزه مصرف سیگار در جوانان می‌شود. بسیاری از کشورها نمی‌خواهند با اجرای سیاست‌های کنترل مصرف نظیر افزایش مالیات بر تولید، این درآمد هنگفت را به مخاطره بیندازند، به‌ویژه اینکه بعضی از این کشورها نظام مالیاتی با ساختار اجرایی پیچیده‌ای دارند و قادر به تحلیل بازار در شرایط افزایش مالیات‌ها نیستند و نمی‌توانند مطمئن باشند که در صورت افزایش مالیات، هدف مورد نظر آنها یعنی افزایش درآمد مالیاتی دولت و افزایش قیمت سیگار محقق می‌شود یا خیر. اما بررسی‌ها نشان داده که افزایش مالیات بر تولید سیگار، شرایط برد- برد را به دنبال دارد؛ چرا که از یک سو سبب افزایش درآمد دولت می‌شود و از سوی دیگر با افزایش قیمت تمام‌شده سیگار انگیزه‌ای برای ترک سیگار به شمار می‌رود. در اینجا سوال دیگری که مطرح می‌شود و چالشی برای دولت‌ها به شمار می‌رود، خطر بروز پدیده قاچاق سیگار در صورت افزایش مالیات و در نهایت قیمت تمام‌شده آن است. اما شواهد موجود خلاف این مطلب را نشان می‌دهد به‌طوری‌که در کشورهایی که مالیات بر تولید سیگار بالاست و سیگار با قیمت بالاتر عرضه می‌شود (کشورهای شمال اروپا و برخی ایالت‌های آمریکا) قاچاق سیگار کمتر رخ داده و برعکس در کشورهایی که سیگار با مالیات کمتر تولید و با قیمت پایین تر به فروش می‌رسد (کشورهای حوزه مدیترانه) میزان قاچاق سیگار بیشتری دیده می‌شود. نکته مهم اینجاست که تنها قیمت پایین و مالیات کمتر در جلوگیری از قاچاق سیگار نقش‌آفرین نیستند، بلکه مواردی نظیر رواج جرائم سازماندهی شده، ریسک پایین‌تر برای دستگیر شدن و مواجهه با تحریم‌های جدی، همگی می‌توانند از عواملی باشند که احتمال قاچاق سیگار را در کشورها افزایش می‌دهد. در مجموع با وجود چالش‌های مختلفی که بر سر وضع قانون افزایش مالیات تولید سیگار وجود دارد، نتایج بررسی‌ها حاکی از بهبود درآمدهای مالیاتی دولت‌ها و ترک عادت مرگبار سیگار کشیدن در کشورهای مجری این قانون بوده است. کاهش تقاضا برای سیگار و درآمدهای ارزی یکی از موانع اقتصادی که کشورها در مورد کنترل مصرف سیگار مطرح می‌کنند، درآمد ارزی است که به دنبال صادرات سیگار به دست می‌آورند، اما بررسی‌ها نشان داده در بیشتر کشورهایی که صادرکننده سیگار هستند به طور همزمان واردات سیگار هم انجام می‌شود و جالب اینکه میزان واردات آنها همواره بیشتر از صادراتشان بوده است. به این ترتیب اگر مصرف سیگار کنترل شود با کاهش مصرف داخلی و نیاز به واردات، این کشورها صرفه‌جویی و پس‌انداز ارزی بالایی خواهند داشت و به طور همزمان با کاهش مصرف جهانی سیگار و کاهش تقاضای جهانی ضرر اندکی در اثر کاهش صادرات متوجه آنها می‌شود. البته در کشورهایی که صادرکننده خالص سیگار هستند، و صادرات این محصول مهم‌ترین درآمد ارزی آنها به شمار می‌رود نظیر آرژانتین، برزیل، شیلی، کلمبیا، گواتمالا، هند، کنیا، مقدونیه، مالاوی، مکزیک، موزامبیک، تانزانیا، تایلند، ترکیه و زیمبابوه کاهش تقاضای جهانی اقتصاد آنها را به مخاطره می‌اندازد که البته در این موارد هم میزان مخاطرات بیشتر بستگی به این دارد که این کشورها تولیدات خود را تا چه میزان در بازارهای جهانی رقابت‌پذیر کنند. هزینه‌های اقتصادی ناشی از مصرف سیگار اما پس از مرور تمامی نگرانی‌های اقتصادی ناشی از کنترل مصرف سیگار در جامعه، معضلی که کمتر به آن توجه شده، هزینه‌های اقتصادی است که مصرف دخانیات به جامعه تحمیل می‌کند. یکی از عوارض مهمی که استعمال دخانیات به دنبال دارد بروز بیماری‌های مختلف و هزینه ناشی از درمان آنهاست. تقریبا دو برابر هزینه مصرف سیگار صرف درمان بیماری‌هایی می‌شود که به دنبال مصرف سیگار بروز می‌یابند. امروزه ما درک بهتری از هزینه‌های اقتصادی و بهداشتی ابتلا به عادت مرگ‌بار استعمال دخانیات داریم. شواهد موجود در کشورهای توسعه‌یافته و اقدامات در حال انجام در کشورهای در حال توسعه نشان می‌دهد که ترس از عواقب اقتصادی ناشی از کنترل مصرف سیگار بی‌اساس است و حدود ۱۷۰ کشور با عضویت در کنوانسیون کنترل مصرف سیگار سازمان بهداشت جهانی، پایبندی خود را به تعهدات برای کنترل مصرف دخانیات نشان داده‌اند. با تقویت ابزارهای تجزیه و تحلیل و به‌کارگیری توان بالقوه پژوهشگران و امکانات جامعه، می‌توان سیاست‌های اقتصادی کنترل مصرف سیگار را به طور همه‌جانبه بررسی کرد تا با ارائه راهکاری مناسب، بهبود شرایط اقتصادی و سلامت عمومی جامعه به طور همزمان محقق شود. somi.karimi@gmail.com