چین دوست جهان دشمن آن

محمدصادق جنان‌صفت

در روزهای گذشته یکی از دوستانم به همراه یک هیات از شرکت ایران‌خودرودیزل به چین رفته بود تا برای خرید کامیون‌های چینی مذاکره کنند. بعد از برگشت او از چین با وی تماس گرفتم و گفتم کفش و کیف و پیراهن چینی کم بود که می‌خواهید کامیون هم وارد کنید؟ به او یادآوری کردم سایر همکاران شما نیز در صنعت اتومبیل‌سازی می‌خواهند خودرو ارزان قیمت چینی وارد کنند و آیا قرار است ایران آزمایشگاه چین شود که تولیدات خود را در این بازار بفروشد و مهارت کسب کند تا بتواند به بازارهای دیگر راه پیدا کند. خوب که حرف‌هایم را شنید، گفت: کجای کار هستی برادر. چین امروز موضوع و مساله ایران نیست و دنیا روی چین دارد حساب باز می‌کند. امروز آمریکایی‌ها و اعضای نیرومند اتحادیه اروپا به ویژه آلمان از ترس رشد اقتصادی و صادرات فزاینده چین خوابشان نمی‌برد. امروز ایتالیا، فرانسه، آفریقای جنوبی، آمریکا، ایران، استرالیا، مصر، برزیل، مکزیک و .... با چشم‌هایی باز و گوش‌هایی تیز، مراقب رفتار و گفتار چینی‌ها هستند که به کدام سو حرکت می‌کند. این دوست قدیمی‌ام توضیح داد، مگر فقط ایران است که می‌خواهد از چین اتومبیل وارد یا کامیون خریداری کند. خودروسازان چینی با استفاده از تکنولوژی غربی و سرمایه بنگاه‌های معتبر خودروساز در جهان مثل برق و باد جلو می‌آیند و از کنار همه عبور می‌کنند. او ادامه داد اکنون ژاپنی‌ها و کره‌ای‌هایی که سال‌هاست اتومبیل‌ساز شده و بازارهای مهمی در دنیای امروز گرفته‌اند از بیم خودروسازان چینی شتاب خود را چند برابر کرده‌اند که پشت سر چین قرار نگیرند. به او گفتم اما می‌دانید تولیدات بدون کیفیت چینی چه روزگار تلخی برای صنایع ایران ارمغان آورده‌اند؟ می‌گوید اگر تولیدات چینی بدون کیفیت است چگونه آمریکایی‌ها حاضر شده‌اند ۳۵۰میلیارد دلار کالاهای این کشور را به بازار خود راه دهند؟ چگونه است اعضای نیرومند اتحادیه اروپا حاضر می‌شوند کالاهای چینی خریداری کنند. در چین همه کالاها با کیفیت‌های گوناگون و قیمت‌های متفاوت تولید می‌شوند. این بستگی به بازرگانان دارد که چه کالاهایی خریداری کنند و پرسید آیا با توجه به سطح قدرت خرید مردم ایران می‌توان کالاهای به قیمت‌های بالا از چین وارد کرد و به آنها فروخت.

او ادامه داد: برای این‌که ابعاد کاری چینی‌ها مشخص شود خوب است به پدیده فولادسازی این کشور نگاهی بیندازیم. وقتی در سال ۱۹۹۵ ایران ۱۰میلیون ظرفیت تولید فولاد داشت ظرفیت تولید فولاد چین ۱۰۰میلیون تن بود. الان و در آغاز سال ۲۰۰۷ ظرفیت تولید فولاد ایران هنوز به ۱۵میلیون تن نرسیده است، ظرفیت تولید فولاد چین در سال ۲۰۰۷ به ۴۸۰میلیون تن خواهد رسید. یعنی طی ۱۲ سال چین توانسته است ظرفیت تولید فولاد خود را ۸/۴ برابر کند، اما ایران با همه نیازی که دارد در ۱۰ سال کمتر از ۵۰درصد بر ظرفیت تولید خود افزوده است. سخنان و آمارهایی که این کارشناس اقتصاد ایران ارائه می‌کرد و صدها مقاله، گزارش و خبری که هر روز از سوی خبرگزاری‌های جهان درباره رشد حیرت‌انگیز چین به دنیا مخابره می‌شود این پرسش اساسی را ایجاد می‌کند: دنیای آینده بر مدار چین خواهد چرخید؟ برخی از کارشناسان مسائل بین‌المللی که نگاه استراتژیک به جهان دارند می‌توانند با قاطعیت به این پرسش پاسخ منفی بدهند. اما اکثریت ناظران آگاه بین‌المللی با این فرض که همه تحولات جهان در دهه‌های آتی بر مدار آنچه موجود است بچرخد و با فرض ثبات شرایط یک پرسش دیگر مطرح می‌کنند: چین دوست یا دشمن جهان است؟ کشوری که به تنهایی نزدیک به ۲۱درصد جمعیت جهان را در خود جا داده‌است با دنیا چه خواهد کرد و رهبران حزب کمونیست چین چه اندیشه‌ای در سر دارند و چه نقشه‌ای برای جهان دارند. واقعیت این است که در شرایط فعلی چین لباس درست پوشیده است و به روی جهان لبخند می‌زند. رهبران حزب کمونیست چین با بردباری، زیرکی و آینده‌نگری‌ها مرموز و پررمز و راز به سرمایه‌داران جهانی خوش آمد گفته و آنها را به کشورشان دعوت می‌کنند. آنها در لباس دوستی ظاهر شده‌اند و استدلالشان این است که وقتی یک فرد فقیر برزیلی یا ایرانی یا اروپایی توانایی خرید پوشاک گران تولید شده در کشورش را ندارد، این نساجان چینی‌اند که لباس ارزان برای آنها تولید می‌کنند. چینی‌ها می‌گویند سربازان و دهقانان و کارگران چینی فداکاری می‌کنند و با دستمزدهای اندک و ساعت کار بالا تولیدات ارزان به جهان عرضه می‌کنند و دنیا باید ممنون چینی‌ها باشد. استدلال آنها این است که اگر یک کارفرمای آمریکایی می‌خواهد سوار آخرین مدل اتومبیل شده، در شبانه‌روز فقط ۸ساعت کار کند، در آپارتمان یا ویلای ۳۰۰متری زندگی کند و گوشت خوب بخورد و کارگرانش نیز با اختلال اما بر این روش قرار گرفته‌اند و کالای تولیدی آنها گران درمی‌آید، چه ربطی به کارفرمایان چینی دارد که هم‌پای کارگرانشان کار می‌کنند، اتومبیل ارزان‌قیمت سوار می‌شوند و پیتزا می‌خورند و کالای ارزان تولید می‌کنند. رهبران حزب کمونیست چین می‌گویند دنیا باید ممنون چینی‌ها باشد که راه ارزان تولید کردن را به کشورهای دیگر مثل ویتنام، تایلند، فیلیپین و... یاد می‌دهند و شرایط را برای خرید تهی‌دستان جهان فراهم می‌کنند. اما از طرف دیگر تعداد پرشماری از کارشناسان، فعالان و مدیران اقتصادی و طرفداران حقوق بشر و استراتژیست‌های جهانی اعتقاد دارند چین در لباس دوست جامعه جهانی اکنون با جهان و مردم آن دشمنی می‌کند. این گروه می‌گویند رهبران حزب کمونیست چین امروز همان هدف‌های دهه ۱۹۶۰ را با شکل دیگری پیگیری می‌کند. رهبران حزب کمونیست چین وقتی دیدند ایدئولوژی‌ آنها در میان روشنفکران، کارگران، دهقانان و سایر گروه‌های اجتماعی طرفدار ندارد این بار از در دیگری وارد شدند و می‌خواهند از طریق صادرات کالا دنیا را تسخیر کنند. منتقدان رهبری حزب کمونیست چین معتقدند اگر این کشور توانسته است صادرات خود را به سرعت رشد دهد بخشی از آن حاصل استشمار میلیون‌ها کارگر و دهقانان چینی است که با کار سخت و در شرایط غیرواقعی و در غیاب اتحادیه‌های مستقل کارگری و دهقانی ناگزیرند زور حزب کمونیست را تحمل کنند. برخی از کسانی که با چین و از نزدیک با مناسبات کار در این کشور آشنا شده‌اند از ستم کارفرمایان که بخش عمده‌ای از آنها را کادرهای حزب کمونیست تشکیل می‌دهند داستان‌ها نقل می‌کنند. گفته می‌شود کارگرانی که به استخدام شرکت‌های چینی در می‌آیند تا ۶ماه فقط غذا و مسکن می‌گیرند و حقوقی دریافت نمی‌کنند. کارگران تازه استخدام شده پس از گذشت این مدت قراردادی را منعقد می‌کنند که در آن کارفرما نقش مسلط دارد. علاوه بر این رهبران حزب کمونیست چین با تثبیت قیمت یوآن به دلار و سایر ارز‌های معتبر، قیمت‌های مصنوعی و دامن‌گیر شده ارزی را در تجارت خارجی به کار می‌گیرند و به رقابتی شدن تولیدات سایر کشورها از این طریق آسیب می‌زنند. منتقدان حزب کمونیست چین معتقدند، رهبران این حزب با بستن فضای سیاسی و سرکوب هرگونه اندیشه آزادیخواهانه سیاسی شرایط دشواری را بر روشنفکران این کشور حاکم کرده‌اند. در‌حال‌حاضر چین در صدر کشورهای ضد حقوق بشر قرار دارد. حزب کمونیست چین با سرمایه‌گذاری کلان به قاتل اینترنت مشهور شده است و فیلترینگ سازماندهی شده گسترده‌ای را برای جلوگیری از جریان آزاد اطلاعات از طریق اینترنت اعمال می‌کند. روزنامه‌های چین عموما توسط دولت و نهاد‌های دولتی مدیریت و منتشر می‌شود. روزنامه‌های غیردولتی محدودی نیز که وجود دارند با ترس و لرز مدیریت و منتشر می‌شوند. آزادیخواهان جهان می‌گویند رفتار دوگانه چین در اقتصاد و سیاست در نهایت کار را به جاهای غیرقابل پیش‌بینی خواهد کشاند. این گروه معتقدند کار چین با دنیا معلوم نیست به کجا می‌رسد و چه سرنوشتی در راستای جهان خواهد داشت. اگر همین امروز کشور چین به هر دلیل ناگزیر شود قیمت پول ملی خود را آزاد کند و اجازه دهد تا این پول در بازار آزاد خرید و فروش شود تقاضا برای آن می‌تواند به رشد قیمت آن در برابر سایر ارز‌ها منجر شده و تولید و صادرات این کشور را ناکارآمد و کارخانه‌های متعددی تعطیل خواهند شد. چین حدود ۳۰۰میلیارد دلار کالا به آمریکا صادر می‌کند که موجب ایجاد ده‌ها هزار فرصت شغلی در این کشور شده است و اگر روزی آمریکا بازار خود را ببندد معلوم نیست پیامد‌های آن در چین و سایر کشورها چه خواهد بود. در حالی که چین خود را دوست تهیدستان معرفی می‌کند و معتقد است تولیدات ارزان این کشور موجب شده است کم‌درآمد‌های جهان از کالاهای این کشور بتوانند استفاده کنند، اما در کشورهای فقیر و توسعه‌نایافته چینی‌ها آرام‌آرام دشمن شناخته می‌شوند. میلیون‌ها نفر بیکار در چهارگوشه جهان وجود دارند که بنگاه صنعتی آنها به دلیل ناتوانی در رقابت با تولیدات چینی تعطیل شده است. در همین جامعه امروز ایران مگر تعداد بیکاران صنعت نساجی، صنعت کفش و کیف و پوشاک، صنعت کالاهای صوتی و تصویری و... کم شمارند که به دلیل ورود و قاچاق کالاهای چینی قادر به تولید نیستند؟

دنیای فردایی نه چندان دور، خوب یا بد، مفید یا مضر، به زلفان چینی‌ها گره خورده است و این کشور با رشد فزاینده تولید و صادرات خود در ۲دهه گذشته و همچنین برنامه‌های تولیدی در سال‌های آتی جهان را با معما مواجه کرده است.

رقص زیبا اما وحشتناک اژدهای چینی را دیده‌اید که بازیگران با رقصندگان آن در زیر انبوهی از پارچه و رنگ پنهان شده و در حالی که کسی آنها را به خوبی نمی‌شناسد آنها تماشاگران را زیرنظر دارند. اژدهای زرد در دنیای‌اقتصاد همین رقص را در ابعاد جهانی به نمایش گذاشته است. در حالی که وسعت سرزمین این کشور و نیروی مهیب حزب کمونیست چین مانع از این می‌شود که زاویه‌ها و گوشه‌های پنهان اقتصاد این کشور آشکار شود اما آنها دنیا را زیر نظر دارند.

ایران یکی از کشورهایی است که در دهه گذشته در مناسبات خود با چین شرایط خاص ایجاد کرده است. وقتی دولت‌های ایران متوجه شدند آمریکا و اتحادیه اروپا نگاه مثبتی به توسعه مناسبات تجاری با ایران ندارند نگاه به شرق را در دستور کار قرار دادند. در نگاه به شرق به جز روسیه که اصولا کشوری با رهبران مرموز است و نمی‌توان امیدوار بود که مناسبات پایدار مبتنی بر نفع دو طرف با آن داشته باشیم، چین قرار دارد. ایران در دهه اخیر به ویژه پس از شرایط ایجاد شده به دلیل پرونده هسته‌ای چین را به عنوان دوستی انتخاب کرده است که می‌تواند در این پرونده به او کمک کند.

چند سال پیش بود که بیژن زنگنه وزیر نفت وقت ایران به چین رفت و قرارداد ۱۰۰میلیارد دلاری فروش بلندمدت نفت و گاز به چین را منعقد کرد. همچنین چند روز پیش بود که اعلام شد یک شرکت چینی قرارداد ۱۶میلیارد دلاری برای توسعه میدان گاز پارس جنوبی با ایران منعقد کرده است. به دست آوردن دل رهبران حزب کمونیست چین با هدف استفاده از حق و توی این کشور در شورای امنیت سازمان ملل متحد موجب شده است در میدان اقتصاد ایران چین به تدریج به بازیگر اول تبدیل شود.شرکت‌های دولتی این کشور که خود خریدار تکنولوژی روز از شرکت‌های غربی به حساب می‌آیند و در غیاب شرکت‌های بزرگ صنعتی جهان از جمله ژاپن، آمریکا، فرانسه و آلمان به راحتی به بازار ایران وارد شده‌اند. اسدا... عسگر اولادی رییس اتاق بازرگانی ایران و چین گفته است حجم معاملات ایران و چین در سال ۱۳۸۵ به ۱۰میلیارد دلار خواهد رسید. در این دادوستد، ایران به چین نفت می‌فروشد و چینی‌ها انواع کالاهای خود را به ایران صادر می‌کنند. در حال حاضر صنعت سنگ، صنعت کاشی و سرامیک، صنعت بلور، صنعت ظروف چینی، صنعت تولید تجهیزات مخابراتی و ... ایران زیر بار واردات از چین کمر خم کرده‌اند. ایران در این وضعیت شاید تمایل چندانی ندارد تا در برابر سیل واردات از چین موانع تعرفه‌ای و غیرتعرفه‌ای برقرار کند. آیا چین آن گونه که شایسته است از ایران حمایت کرده است؟ تجربه ۵سال گذشته نشان می‌دهد رهبران حزب کمونیست چین منافع خود را بر هر چیز دیگر ترجیح می‌دهند و در برابر تحولات جهانی این اصل را هرگز به نفع کشورهای دیگر مخدوش نمی‌کنند.

چین در برابر اشغال عراق از سوی آمریکا، انگلیس واکنش جدی نشان نداد و اصولا خود را در حد یک بازیگر معمولی تنزل داد. در سال‌های اخیر رهبران حزب کمونیست چین اگرچه در حرف از ایران در برابر آمریکا دفاع کرده‌اند اما در روزها سخت پاپس کشیده و به تجارت ۳۰۰میلیارد دلاری خود با آمریکا وفادار مانده‌اند. کشور چین برای حفظ منافع تجاری خود در غرب نقش بین‌المللی خویش را از دست داده است. چین دوست جهان است یا دشمن آن؟