ترکیه بین ثبات و بی‌ثباتی

یک روز پس از انتخابات ترکیه، یعنی روز ۲۳ جولای دکتر سونر جاگاپتای، ماتیو بریزا و آلن ماکوفسکی در موسسه واشنگتن برای خاور نزدیک گردهم آمدند تا در مورد نتایج انتخابات سخن بگویند. جاگاپتای، مدیر بخش ترکیه موسسه مذکور است، بریزا جانشین معاون وزیر خارجه آمریکا در امور اروپا و اروآسیا است و ماکوفسکی هم با کمیته روابط خارجی مجلس نمایندگان آمریکا در مسائل روابط بین‌الملل همکاری می‌کند. اولین سخنران جاگاپتای بود، وی که از منتقدان سیاست خارجی حزب عدالت و توسعه است سخنان خود را اینگونه شروع کرد:

«نتایج انتخابات ۲۲ جولای تاثیرات کوتاه‌مدت، میان مدت و بلندمدت برای ترکیه و روابط این کشور با آمریکا دارد. برای ثبات سیاسی کوتاه‌مدت نتایج این انتخابات بهترین نتیجه ممکن است. حزب عدالت و توسعه (AKP) با افزایش شدید آرا و اکثریتی مناسب - ۳۴۰ کرسی از ۵۵۰ کرسی در پارلمان مواجه شد. این پیروزی قاطع به این حزب اجازه تشکیل دولت را می‌دهد اما در همین‌حال این حزب را ناچار می‌سازد تا برای جمع‌آوری ۳۶۷ نماینده مورد نیاز برای انتخاب رییس‌جمهور به دنبال اجماع با سایر احزاب باشد. در چند هفته آتی تصویر صحنه سیاسی ترکیه چندان امیدبخش نیست زیرا واگرایی‌های داخلی افزایش خواهد یافت. با توجه به اینکه حزب AKP یکی از جریان‌های سیاسی عمده ترکیه یعنی جهان‌بینی ملی جنبش حزب اسلام‌گرای رفاه سر برآورده است جریان عمده دیگری را به محاصره خویش درآورده است، جریان راست میانه. حزب AKP اکنون تشویق شده که با دو جریان دیگر صحنه سیاست در ترکیه یعنی ملی‌گرایان و چپ‌گرایان دست به مخالفت بزند. با توجه به نتیجه انتخابات، ترکیه هم‌اکنون در میان سه جریان، چپ‌گرایان و ملی‌گرایان که با هم ۳۷درصد آرا را کسب کردند. همچنین حزب به شدت قدرت گرفته AKP منشعب شده است.» این متخصص ترکیه که در مقالات متعدد، پیش از این سخت به برخی از حرکات ضدغربی حزب AKP ایراد گرفته بود در این‌خصوص این‌گونه به سخنان خود ادامه می‌دهد، «یک انشعاب هشداردهنده دیگر در این انتخابات شکاف میان ترک‌های سکولار و ترک‌های مسلمان است. در گذشته مخالف واژه سکولار در ترکیه اصطلاح اسلام‌گرا بود - اصطلاحی که به نفع سکولاریسم بود اما هم‌اکنون ناپدید شده است - حزب AKP انتخاب رییس‌جمهور در بهار را وقتی ترک‌های سکولار انتخاب عبدا... گل در پارلمان را تحریم کردند، به مثابه نمونه‌ای که نیروهای سکولار مخالف یک رییس‌جمهور مذهبی هستند مطرح کرد. این کشمکش باعث شد تا تقسیم‌بندی مسلمان - سکولار در ترکیه جایگزین تقسیم‌بندی اسلام‌گرا - سکولار شود. در عوض، این کشمکش حمایت از حزب AKP را در طرف مسلمان تقسیم‌بندی فوق افزایش داد. طی یک تحول جذاب برای این حزب هم زیستی مسالمت‌آمیز و بلندمدت اسلام و سکولاریسم در ترکیه هم‌اکنون در حال انفکاک از هم است. این انتخابات اخیر رفراندوم هویتی بود که در حدود نیمی از ملت ترکیه از میان دو گزینه تقسیم‌بندی مسلمان - سکولار اولی را برگزیدند.» سونر جاگاپتای در بخش پایانی سخنرانی خویش به سیاست خارجی حزب AKP در گذشته و آینده و تاثیر آن بر روابط ترکیه با ایالات متحده پرداخت و افزود، «نسبت به انتخابات سال ۲۰۰۲ آرا حزب ۱۲iAKP درصد افزایش یافته است. به گزارش نظرسنجی سال ۲۰۰۶ موسسه فکری TESEV در استانبول، شمار ترک‌هایی که خودشان را فقط و فقط با هویت مسلمانی تعریف می‌کنند نسبت به زمان مشابه در سال ۲۰۰۶ ، ده درصد رشد داشته است. اگر این تقسیم‌بندی و انشعاب نوین تداوم یابد، ترک‌های سکولار بدل به یک نیروی حاشیه‌ای در این کشور خواهkد شد. در جهان پسا ۱۱ سپتامبری و باتوجه به سیاست ایالات متحده درخصوص امتناع از برخورد تمدن‌ها، تغییر و تحولات در هویت‌یابی ترک‌ها تاثیرات حساس و جدی‌ای برای ایالات متحده دارد. واشنگتن باید در این مورد که حزب AKP با وجود بهره‌برداری فراوان از روابط خوب با آمریکا در بسیاری از سطوح، این‌ روابط را برای توده مردم ترکیه که عمدتا ضدآمریکایی شده‌اند تبیین نمی‌کند حساس باشد. یکی از راه‌های حل این مساله شاید توجه حزب AKP به این اشعار جلال‌الدین رومی باشد، «آنگونه عمل کن که هستی و آنگونه باش که عمل می‌کنی». گفتمان عمومی حزب AKP باید منعکس‌کننده روابط واقعی و مثبت ترکیه با ایالات متحده باشد. واشنگتن نیز می‌تواند به این روند با برداشتن گام‌های موثری برای مواجه با نیروهای PKK که عملیات‌های تروریستی در ترکیه را از شمال عراق هدایت می‌کند - و این خود یکی از دلایل عمده آمریکاستیزی در میان ترک‌هاست - کمک کند. دومین سخنران، آقای ماتیو بریزا، جانشین معاون دکتر رایس در امور اروپا و اروآسیا بود که بحث دموکراسی در ترکیه و روابط حزب AKP با آمریکا و سایر کشورها پرداخت و اینگونه آغاز کرد: «واقعیت این است که با تمام کشمکش‌های اخیر این انتخابات با موفقیت برگزار شد و این خود یک دستاورد عمده برای دموکراسی بود. ترکیه به عنوان یک دموکراسی مدرن سکولار با جمعیتی عمدتا مسلمان به لحاظ استراتژیک برای ایالات متحده حائز اهمیت است. ایالات متحده برای حفظ این روابط دو جانبه مهم وظیفه دارد که اقدامات محسوسی علیه نیروهای PKK صورت دهد. آمریکا پیش از آغاز جنگ عراق و با صدور اعلامیه آزورس (Azores) متعهد شد که مانع از آن شود که عراق به بهشت و مامن تروریست‌ها از هر دسته و گروهی بدل شود و بدین‌سان تعهد خود را با برخورد با PKK اعلام کرد. اما مسائل و بحران‌های دیگر در عراق این تعهد ایالات متحده را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد و روابط ایالات متحده با ترکیه را دستخوش بحران می‌کند، اما به جز حملات PKK به ترکیه خطرهای دیگری همچون ورود منطقه کرکوک به محل منازعات طرفین کرد و ترک نیز وجود دارد. این مقام آمریکایی در خصوص جایگاه و اهمیت استراتژیک ترکیه گفت:‌ از منظر یک چشم‌انداز منطقه‌ای ترکیه رشته اتصالی میان دریای خزر و اروپا است. امروزه اروپا بیش از آنکه صرفا وابسته به نفت دریای خزر باشد با موضوع بسیار جدی‌تری مواجه است یعنی باید به جای اتکا به تنها تامین ‌کننده‌اش، منابع گاز طبیعی‌اش را تنوع بخشد. کشورهای اروپایی از طریق یک رقابت سالم می‌توانند روابطشان با شرکت غول‌پیکر روسیه موسوم به گازپروم را تنظیم کنند و ترکیه در میانه این روابط قرار دارد. از آنجایی که ترکیه اخیرا اعلام کرده که با ایران یک قرارداد گازی منعقد کرده است هر آیینه امکان سرمایه‌گذاری مالی در بخش گاز ایران مایه نگرانی عمده‌ای است و تخطی‌ای از قطعنامه‌های شورای امنیت محسوب می‌شود. در خصوص آینده سیاسی کوتاه‌مدت ترکیه، آمریکا امیدوار است که انتخاب رییس‌جمهوری در پارلمان در فرآیندی باثبات و آرام انجام شود. دوره ریاست رییس‌جمهور بعدی تا سال ۲۰۱۴ طول می‌کشد و انتخاب فردی که بر روی او اجماع وجود داشته باشد مهم است.

اما آخرین سخنران موسسه واشنگتن که با کمیته روابط بین‌الملل مجلس نمایندگان آمریکا همکاری می‌کند یعنی الن ماکوفسکی در خصوص نتایج انتخابات ونیز دستاوردهای دولت رجب طیب اردوغان به پنج سال گذشته به ویژه در حوزه سیاست خارجی سخن گفت. وی با تشبیه وقایع اخیر با به قدرت رسیدن تورگوت اوزال این‌‌گونه سخنانش را آغاز کرد: «این انتخابات از آنجایی که اکثر ترک‌ها به سرزنش ارتش پرداختند و علیه رژیم حاکم رای دادند، انتخابی انقلابی بود. علاوه‌بر این حزب AKP از هشدار ۲۷آوریل ارتش سود برد، این حادثه یادآور واقعه دهه ۱۹۸۰ بود. وقتی که ژنرال کنعان اورن طی یک سخنرانی پیش از انتخابات به ترک‌ها هشدار داد که به تورگوت اوزال رای ندهند اما اوزال ۴۴درصد آرا را از آن خود کرد. ترک‌ها نسبت به ارتش به مثابه یک دیوار آتشین سیاسی توجهی ویژه دارند اما ترجیح می‌دهند که ارتش فقط در سربازخانه‌ها بماند.تا اینکه وارد عرصه سیاسی شود. ماکوفسکی با طرح امکان کودتای ارتش این‌گونه سخنانش را ادامه می‌دهد: «آیا نتایج انتخابات باعث خواهد شد تا ارتش تمایل کمتری به مداخله پیدا کند؟ احتمالا خیر. زیرا ارتش هنوز خود را مسوول تداوم حیات جمهوری سکولار ترکیه می‌داند. برای مثال حزب جامعه دموکراتیک حامی کردها (CTB) قادر به فهم این موضع استوار جمهوری‌خواهانه ارتش نیست. یکی از رهبران DTP به نام لیلا زانا اخیرا بیان داشته که ترکیه باید به چندین استان تقسیم شود و نام یکی از این استان‌ها کردستان باشد. چنین اظهاراتی صرفا هیجان‌های کردها را تحریک می‌کند و منجر به نزاع‌هایی می‌شود که به تضعیف اهداف جمهوری‌خواهانه ارتش و سایر بازیگران عرصه سیاسی ترکیه منتج می‌شود». این محقق همچنین در خصوص روابط آمریکا و ترکیه و سیاست خارجی اردوغان این‌گونه می‌نویسد: «درخصوص روابط آمریکا و ترکیه، بنابر تجربه شخصی‌ام می‌توانم ادعا کنم که در چند سال اخیر اعتبار ترکیه در کنگره آمریکا افزایش یافته است. نمایندگان آمریکا ترکیه را به خاطر اهمیت استراتژیک این کشور و موقعیتش به مثابه یک دموکراسی سکولار عمدتا مسلمان تحسین می‌کنند. تجدید روابط آنکارا با یونانی - آمریکایی را به شدت تحت‌تاثیر قرار داد. در این حوزه پیروزی حزب AKP به نظر می‌رسد که خبر خوشی باشد. سازش‌های رجب طیب اردوغان در باب قبرس هنوز در فضای سیاست جهانی انعکاس و نگرش خویشتن و ارائه وی در مورد شمال عراق نیز ارزش توجه دارد.

ترجمه: امیر ایرانشهر

منبع: موسسه واشنگتن برای خاور نزدیک (WINEP)