اصول اساسی شمارش آرا

محبوب شهبازی

شمارش آرا یکی از مراحل بسیار حساس در روند انتخابات به شمار می‌رود. شکست در تکمیل شمارش، عدم انتقال سریع نتایج، عدم شفافیت و عملکرد ناصحیح می‌تواند، اعتماد عمومی را در برگزاری انتخابات به خطر انداخته و پذیرش نتایج نهایی را توسط نامزدها، احزاب سیاسی و مجامع بین‌المللی و از همه مهم‌تر نزد رای‌دهندگان مستقیما تحت‌تاثیر قرار دهد.

روند شمارش آرا باید آشکار و شفاف باشد بدین معنا که مقررات و قوانین مربوط به شمارش و روند اجرای آن برای همه افراد شرکت‌کننده در انتخابات واضح و قابل فهم باشد. قوانین انتخاباتی بسیاری از کشورها سعی کرده‌اند که راه‌های احتمالی تقلب را مسدود سازند و راه نظارت، شکایت و رسیدگی به تقلب احتمالی را در سطح وسیع باز نگهدارند تا به هر دلیلی اگر در انتخابات وضعیت غیرعادی پیش آمد، بتوان واقعیت آن را مشخص ساخت. برای ایجاد و حفظ اعتماد عمومی در پروسه انتخابات، نظام‌های شمارش آرا بایستی اصول اساسی شمارش آرا را به ترتیب زیر رعایت نمایند.ناگفته پیداست سلامت یک انتخابات وابستگی تام به میزان رعایت این اصول دارد.

اگر مسوولان برگزاری انتخابات بتوانند توازن و تعادلی بین اصول هشتگانه شمارش آرا ایجاد کنند، تلاششان قرین موفقیت بوده است و بالعکس هر چه از رعایت این اصول دور بمانند به همان اندازه سلامت انتخابات در مرحله شمارش به مخاطره افتاده است.

۱ - شفافیت (Transprarency):

برای اینکه پروسه شمارش آرا شفاف و روشن باشد باید ناظران ملی نامزدها و نمایندگان احزاب سیاسی اجازه داشته باشند در این پروسه مشارکت و نظارت کنند و مجاز به اخذ رونوشت از اعلام نتایج در مراحل مختلف شمارش آرا باشند. حتی در برخی از کشورها شهروندان معمولی تشویق می‌شوند بر مراحل شمارش آرا ناظر باشند.

۲ - امنیت (Securety):

تامین امنیت آرا و صندوق‌های رای از زمان شروع رای‌گیری تا پایان شمارش آرا در انجام صحیح مرحله شمارش ضروری است. مسوولان رای‌گیری و شمارش آرا، نمایندگان نامزدها و ناظران باید به دقت و همواره صندوق‌های رای را مراقبت نمایند و صندوق‌ها را در صورتی که از محلی به محل دیگر منتقل می‌شوند، همراهی نمایند. استفاده از روش شمارش اختصاصی در صندوق‌های حساس به میزان زیادی امنیت آرا را تضمین می‌کند.

۳ - تخصص و مهارت (professionalism):

مسوولان رای‌گیری و شمارش باید اشخاص متعهدی باشند که کاملا به صورت حرفه‌ای و تخصصی عمل نمایند. آنها باید برای مرحله شمارش به دقت و کامل آموزش دیده باشند و در طول رای‌گیری و شمارش متعهدانه انجام وظیفه نمایند.

اشخاصی که کار شمارش آرا را قبول می‌کنند باید تا اتمام مراحل انتخاباتی از اعمال سلایق فردی و حزبی پرهیز کنند. آنها جدای از گرایش سیاسی و تمایل به نامزد خاصی در کار شمارش باید حرفه‌ای عمل کنند. در برخی کشورها دست‌اندرکاران شمارش، سوگندنامه‌ای را امضا می‌کنند که در صورت اقدام حزبی و غیرحرفه‌ای مورد پیگرد قانونی قرار گیرد.

۴ - صحت و درستی آرا (accuracy):

صحت آرا و کنترل درستی آن مقوله‌ای است که مستقیما به دقیق بودن شمارش آرا وابسته است. کشف بعدی اشتباهات و حتی رفع آنها، منجر به اتهام تقلب و دستکاری و فریبکاری در روند انتخابات می‌شود کنترل صحت آرای، تمیز بین آرای باطله و صحیح، آرای ماخوذه صحیح با آرای ماخوذه باطله و... به میزان زیادی به آموزش دست‌اندرکاران برگزاری و شمارش و تعهد آنها در طول شمارش بستگی دارد.

۵ - مخفی بودن آرا (Secrccy):

مخفی بودن رای مهمی است زیرا به رای‌دهندگان اطمینان می‌دهد که آنها به خاطر رایی که داده‌اند مورد تعقیب قرار نمی‌گیرند. مخفی بودن آرا همچنین موجب می‌شود که رای‌دهندگان برای دادن رای به فرد یا گزینه معین مجبور نشوند.اگر احتمال مشخص شدن رای اشخاص یا منطقه خاص پیش آید بایستی اقداماتی خاص مانند مخلوط کردن آرا مناطق مختلف مورد توجه قرار گیرد. اوراق رای سریالی متصل به ته برگ مشخصات رای‌دهندگان، ضمن تضمین اختفا آرا، پاسخگویی را ممکن و پیگیری و رسیدگی را تسهیل می‌کنند.

۶ - اعلام به موقع نتایج (Timeliness):

تاخیر در اتمام شمارش و اهمال در اعلام به موقع نتایج بر درستی و اعتماد عمومی در روند انتخابات تاثیر منفی می‌گذارد. مسوولان برگزاری و شمارش باید ترتیبی اتخاذ نمایند که در حداقل زمان ممکن نتایج شمارش آرا اعلام شود. یا حداقل زمان اعلام نهایی را به طور واقع‌بینانه تشخیص و اعلام کند. نتایج باید به تدریج، در فواصل معین زمانی و بلافاصله بعد از اولین مرحله شمارش به طور مستمر تا اعلام نتیجه قطعی ادامه داشته باشد.

۷ - پاسخگویی (accountability):

مسوولیت‌پذیری و پاسخگویی روشن در هر مرحله از جریان شمارش آرا حائز اهمیت به‌سزایی است. افراد خاص باید از قبل توسط مسوول اجرایی برای پاسخگویی در حوزه‌ها و شعب معین شده باشند تا مراتب اعتراضات مشخص و تقاضاهای رسیدگی فوری در حین برگزاری و شمارش را جوابگو باشند.

قوانین شمارش، شامل معیارها و ملاک‌های ممیزه برای آرای ماخوذه و غیرماخوذه، باید از قبل برای تمامی کسانی که سر صندوق رای هستند واضح، روشن و قابل فهم باشند.

۸ - اصل برابری (equity):

برابری در شمارش آرا بدین معنا است که قوانین برای تمام شرکت‌کنندگان در جریان انتخابات و آنهایی که این قوانین را پذیرفته‌اند، مساوی است. آموزش صحیح دست‌‌اندرکاران شمارش، نداشتن تعلق گروهی و حزبی مسوولان برگزاری انتخابات و شمارش آرا و حضور نمایندگان احزاب و نامزدها به حصول اطمینان و تضمین این نکته که شمارش آرا، بر نهج صحیح و درست هدایت می‌شود، کمک خواهد کرد.