نقش سازمان‌های داوطلبانه در حل بحران‌های طبیعی

پرستو فخاریان*

سازمان‌های بین المللی و NGOها کدام سوی معادلات برخاسته از بلایای طبیعی هستند؟ وقوع مخاطرات طبیعی، سالانه زندگی بیش از ۲۰۰ میلیون انسان را در جهان تحت تاثیر قرار می‌دهد. با توجه به این آمار سازمان ملل و همچنین افزایش روز افزون جمعیت جهان، دولت‌ها نیروی کافی و وافی برای رسیدگی به بحران‌های طبیعی و انسانی را ندارد و آنچه در این‌گونه مواقع بیشتر بر دوش آنها سنگینی می‌کند، مدیریت نیروهای داوطلب است. شاید بتوان سازمان‌های غیردولتی را فرشته کمک‌رسانی برای خروج از چنین بحران‌هایی دانست که دولت‌ها باید قدر آنها را به نیکی بدانند و از آنها جهت کاهش فجایع انسانی ناشی از مخاطرات طبیعی، چه قبل از بروز و چه بعد از آن، یاری جویند.

اما باید دانست وظیفه این سازمان‌ها در قبال بحران‌ها و بلایای طبیعی نظیر سیل و زلزله، تنها به اقدامات پس از وقوع بحران ختم نمی‌شود، بلکه شاید بخش اعظم آن مربوط به پیش از وقوع و فعالیت‌های پیش‌گیرانه است؛ موضوعی که شاید کمتر به آن توجه شده است.

سازمان‌های مردم‌نهاد (سمن) یا سازمان‌های غیر‌دولتی (NGOs)، موسسه‌هایی غیرانتفاعی هستند که گرچه بخشی از ساختار قدرت محسوب نمی‌شوند، اما به عنوان واسط بین فرد فرد مردم با حاکمیت و دولت یک کشور ایفای نقش می‌کنند. بودجه این سازمان‌ها اغلب از راه کمک‌های مردمی تامین شده و در پی اهدافی بشردوستانه هستند. ارتقای سطح رفاه اقشار محروم و آسیب‌پذیر، از دیگر اهداف این سمن‌ها برشمرده می‌شود. به علاوه سازمان‌های بین‌المللی که قانونا وابستگی به هیچ دولتی یا حکومتی ندارند - نظیر سازمان ملل متحد و سازمان‌های زیرمجموعه آن- نیز، در این حوزه‌ها و جنبه‌های بین‌‌‌المللی آن دخالت و همیاری می‌کنند.

پایه فعالیت‌های سازمان‌های غیردولتی و نیز سازمان‌های بین‌المللی، بر دو رکن استوار است: کمک به «جامعه» و کمک به «محیط زیست». از این رو این سازمان‌ها وظایف سنگینی در قبال بروز بحران‌های طبیعی و انسانی دارند. وقوع بلایای طبیعی عرصه پرمشغله‌ای از حضور این سازمان‌هاست که می‌توانند با بهره‌گیری از نیروهای داوطلب و جمع‌آوری کمک‌های مردمی یا دولتی فعالانه و با برداشتن باری سنگین از دوش دولت‌ها، به آنها یاری برسانند. اما باید دانست وظیفه این سازمان‌ها در قبال بحران‌ها و بلایای طبیعی نظیر سیل و زلزله، تنها به اقدامات پس از وقوع بحران ختم نمی‌شود بلکه شاید بخش اعظم آن مربوط به پیش از وقوع و فعالیت‌های پیش‌گیرانه است.

به گزارش سازمان ملل متحد همه‌ساله بلایای طبیعی بر زندگی بیش از ۲۰۰ میلیون نفر در جهان اثر می‌گذارد و ۹۸ درصد تلفات ناشی از این بحران‌ها در کشورهای در حال توسعه اتفاق می‌افتد. بنابراینNGO ها و سازمان‌های بین‌المللی مرتبط و غیرمرتبط، می‌توانند با آموزش‌هایی که برای مردم، به ویژه در مناطق محروم و فاقد آگاهی، در نظر می‌گیرند، موجب پیشگیری از بسیاری از مشکلات و فجایع بلایای طبیعی باشند، اما متاسفانه شاید کمتر به این موضوع توجه شده است.

سازمان ملل در دو جبهه درگیری‌های مسلحانه و هزینه‌‌های ناشی از بلایای طبیعی، به قربانیان کمک می‌رساند و در تلاش برای اجرای برنامه‌های مؤثر جهت پیشگیری از این مشکلات است. برنامه توسعه سازمان ملل متحد به کشورهای مستعد بلایا برای آمادگی در برابر بحران‌های طبیعی کمک می‌کند. در دسامبر ۲۰۰۴ وقتی سونامی مهیبی بیش از ۱۰ کشور را درگیر فاجعه کرد، سازمان ملل متحد بلافاصله دست به کار شد. به علت حضور کارگزاری‌های سازمان ملل از پیش، در هر یک از کشورهای گرفتار سونامی، واکنش گسترده و سریع سازمان این امر را تضمین کرد که بازماندگان دسترسی کافی به غذا، پناهگاه و توجه پزشکی داشته باشند و به این ترتیب از فاجعه دوم؛ یعنی بروز بیماری و گرسنگی پیشگیری شد. در ژانویه ۲۰۰۵ درخواستی اضطراری برای تهیه ۹۷۷ میلیون دلار به منظور تامین مالی تلاش‌های حدود۴۰ کارگزاری سازمان ملل و سازمان‌های غیردولتی صادر شد که به طیفی گسترده از نیازهای انسانی، از جمله کشاورزی، خدمات پشتیبانی، تاسیسات زیربنایی و بازیافت اقتصادی، آموزش و پرورش، پناهگاه خانوادگی، امنیت، حمایت از حقوق بشر و حکومت قانون و آب و دفع بهداشتی فاضلاب رسیدگی می‌کردند. سازمان‌های دیگری نظیر فائو قحطی‌ها و خشکسالی‌های قریب‌الوقوع را پیش‌بینی کرده و برای گذر از آنها تدابیر ویژه‌ای می‌اندیشند تا به مناطقی که تحت این اتفاقات ناگوار خواهند بود کمک‌رسانی کنند. این سازمان به ویژه وظیفه دارد جمعیت‌های روستایی جوامع درحال توسعه را که در این‌گونه بحران‌ها آسیب‌پذیرترند، مورد حمایت بیشتری قرار دهد.

دفتر هماهنگ‌کننده امور انسان دوستانه سازمان ملل (OCHA) نیز به عنوان مشاور امور سیاست‌گذاری از طریق شبکه‌ای از دفا‌تر منطقه‌ای و میدانی به ایفای نقش در مواقع بحرانی می‌پردازد. همچنین سازمان بهداشت جهانی در شرایط بروز بحران نیازهای بهداشتی قربانیان حوادث و امکان بروز بیماری را می‌سنجد و اقدامات لازم را جهت پیشگیری از فاجعه انجام می‌دهند. در کشورمان، ایران، همه‌ساله سازمان هلال احمر مانورهایی جهت آمادگی برای مقابله با زلزله در مدارس برپا می‌کند، اما همچنان مناطق محروم از تیررس پنهان مانده است و شاید عواملی دیگر نظیر عدم استحکام بناها مانع کاربردی شدن این آموزه‌ها می‌شود. حضور نیروهای این جمعیت در میان مردم آسیب‌دیده، همواره آرامش‌بخش و اطمینان‌دهنده بوده و هست و اغراق نیست اگر بگوییم این سازمان و صلیب سرخ جهانی همواره نقش اول را هنگام وقوع زلزله یا سایر مخاطرات طبیعی ایفا می‌کند. دیگر سازمان‌های غیر‌دولتی نیز در مواقع بروز بلایای طبیعی به خوبی می‌توانند کمک‌ های نقدی و غیرنقدی بسیاری را جمع‌آوری کنند و این به آن معنا است که ماهیت بشردوستانه و خیرخواهانه این موسسات برای مردم روشن شده است و فعالیت‌های داوطلبانه آنها را به رسمیت می‌‌شناسند. نمونه بارز آن زلزله اخیر استان آذربایجان شرقی است که در جریان کمک‌رسانی‌ها، اوج اعتماد مردم به نهادهای غیردولتی را شاهد بودیم. با این حال همیشه هم نمی‌توان به این سان به مثبت بودن نقش سازمان‌ها یا NGOها در بحران های طبیعی خوش‌بین بود. گاها ازدیاد و تجمع نیروهای داوطلب این سازمان‌ها، موجب عدم هماهنگی و ایجاد اخلال در کمک‌رسانی و عملیات نجات در مناطق بحران‌زده و آسیب‌دیده خواهد شد. بی شک در اینگونه مواقع این وظیفه نیروهای دولتی است که با بهره‌گیری از توان داوطلبانهNGO ها به ساماندهی هرچه بیشتر مناطق بحران‌زده همت بگمارند و در جهت حل مشکلات و عواقب ناشی از بلایا گام بردارند.

به این ترتیب بهتر است بگوییم، نقش سازمان های غیر‌دولتی در حل این قسم بحران‌ها، خاکستری است. مهم آن است که به درستی بدانیم و تشخیص دهیم که هر کدام از آنها، با نیروهای داوطلبی که دارند، کدام بخش از معادلات سردر‌گم بحران را می‌توانند پوشش دهند و در کدام بخش، باری اضافه بردوش بحران خواهند بود؟!

* Parastoo.fakharian@ymail.com