محیط زیست هم مهم است

مینا تهرانی*

جنبه‌های زیست‌محیطی در بازسازی مناطق دچار بلایای طبیعی

بلایای طبیعی نظیر سیل، توفان، زلزله، لغزش زمین و آتش‌سوزی، ویژگی‌های منطقه آسیب‌دیده را از نظر زیست محیطی دگرگون می‌کنند. به عنوان مثال سیستم‌های حمل و نقل در اثر ریزش جاده‌ها به نهرهای طبیعی تخریب‌شده، پل‌ها ریزش کرده و خطوط انتقال آب و گاز قطع می‌شود. قطع سیستم‌های تجاری و بازرگانی، قطع گاز و آب و برق که به‌خصوص در بازیابی فاجعه طبیعی از نیازهای اصلی تیم‌های نجات و گروه‌های امداد به شمار می‌روند نیز منجر به فلج شدن منطقه می‌شوند.

وقوع یک فاجعه طبیعی برای منطقه از این نظرکه می‌تواند به‌عنوان تجدیدنظری روی الگوی توسعه محسوب شود، یک موقعیت خوب به شمار آمده و پروژه‌های زیست محیطی و برنامه‌های مرتبط با آن به‌عنوان اولویت در طول فرآیند بازیابی قابل اجرا هستند.

مقاله پیش‌رو، چکیده فصل هفتم از کتابی با عنوان Holistic Disaster Recovery Guide است که در سال ۲۰۰۱ توسط مرکز تحقیقاتی بلایای طبیعی دانشگاه «کلورادو» (Colorado) منتشر شده؛ این مقاله استراتژی‌ها و اقدامات اجرایی لازم را برای ادغام پروژه‌های زیست محیطی با برنامه‌های جامع بازسازی مناطق آسیب‌دیده بر اثر بلایای طبیعی ارائه می‌کند:

تاثیر بلایای طبیعی بر محیط زیست غیر قابل انکار است. به‌عنوان مثال افزایش فرسایش در طول رودخانه و سواحل، شکسته شدن سیستم‌های فاضلاب، زهکش‌ها و خطوط لوله و مخازن که موجبات انتشار مواد سمی در هوا، آب و زمین را فراهم می‌آورند، همگی از عوامل تاثیر بلایای طبیعی بر محیط زیست به حساب می‌آیند.از این منظر ارتقای سطح کیفی محیط زیست و حفاظت و نگهداری آن پس از وقوع بلای طبیعی بیش از پیش احساس شده و سیاست‌های راهبردی در حفظ و بهبود کیفی محیط زیست می‌تواند موثر باشد. حفظ و ترمیم منابع طبیعی، حفاظت فضاهای سبز، مدیریت «روان‌آب» ناشی از سیل و پیشگیری و کاهش آلودگی از استراتژی‌های بهبود وضعیت محیط زیست پس از وقوع بلایای طبیعی محسوب می‌شوند.

در میان ملل مختلف، پروژه‌ها و برنامه‌های زیست‌محیطی علاوه بر آنکه در حفظ منابع طبیعی تاثیر گذارند، همزمان می‌توانند در کاهش بالقوه مخاطرات طبیعی موثر باشند. به‌عنوان مثال بازسازی، ترمیم و بهبود زمین‌های مرطوب و ساحلی در جذب آب ناشی از سیل و جلوگیری از فرسایش نقش دارند. فضاهای سبز، پارک‌های اطراف رودخانه به‌عنوان محل سکونت حیات وحش، پرندگان مهاجر، باعث محافظت جوی‌ها و نهرها از آلودگی شده و در تنظیم درجه حرارت آب و حفاظت از مناطق با ریسک بالا نظیر دشت‌های سیلابی موثرند. درختان نیز به طور محسوسی هزینه مدیریت جریان سیلابی را کاهش می‌دهند.

استراتژی‌هایی برای حفاظت کیفی محیط‌زیست

حفاظت و ارتقای کیفی محیط زیست می‌تواند در طول بازیابی و ترمیم فاجعه طبیعی رخ دهد. جامعه حادثه‌دیده می‌تواند با موقعیت‌های پیش آمده پس از وقوع حادثه طبیعی، از میان گزینه‌های موجود، دست به انتخاب زده و در راستای بهبود محیط زیست قدم‌های موثری برداشته و سیاست‌های زیست محیطی هماهنگ با نیازهای جامعه را گسترش دهد.

اصول حفاظت محیط زیست در طول بازیابی مخاطرات طبیعی

در طول فرآیند بازیابی بلایای طبیعی، در حالی که منطقه پاکسازی می‌شود، جاده‌ها تعریض و باز شده و به آسیب دیدگان غذا و پناهگاه ارائه می‌شود، برنامه‌ها و پروژه‌های زیست محیطی می‌تواند به عنوان بخشی از طرح بازیابی محسوب گردند. از این لحاظ رهبری منطقه آسیب‌ دیده که وظیفه مدیریت زمان و پشتیبانی مالی را به منظور تجمیع برنامه‌ها و پروژه‌های جامع و برنامه‌های بازیابی دارد ضروری است.

اگر چه اطلاعات پایه برای انجام اقدامات سریع در محل آسیب دیده برای حل مساله‌ در کوتاه‌مدت لازم‌الاجرا است، اما تیم امداد و نجات باید بداند که نیاز به داشتن تیم جمع‌آوری اطلاعات با جزئیات بیشتر و جامع‌تر از ارکان برنامه‌ریزی بلند‌مدت محسوب می‌شود. همچنین، هر کدام از برنامه‌ها و پروژه‌های زیست محیطی در جهت حفظ و ترمیم منابع طبیعی از منظر تکنیکی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی باید عملی و شدنی باشد.

گام‌های زیر به عنوان پیشنهادهایی برای داشتن یک دستورالعمل معین با یک برنامه منظم پیشنهاد می‌شود:

۱) سازمان‌دهی

اشتراک گذاری منابع انسانی، مالی و فنی چندین سازمان با یکدیگر این امکان را فراهم می‌آورد که با داشتن یک مقیاس اقتصادی مشترک تمامی افراد ذی‌ربط از آن سود برند.

- تعیین یک فرد به عنوان کنترل‌کننده مسائل زیست‌محیطی و پشتیبان دیگر کارکنان و ذی نفعان

- تعیین زمینه‌های برنامه‌ریزی مسائل زیست‌محیطی نظیر منطقه، حوضه آبریز و مناطق زمین‌شناسی یا اکوسیستمی

- سازمان دهی تیم و تعیین گروه‌های کاری از جنبه‌های مختلف فنی، مالی، قانونی، مشارکت عمومی و توسعه

- توافق بر سر نحوه عملکرد تیم برنامه‌ریز و وسعت مسوولیت‌شان

- تعیین اهداف و اولویت‌های تیم

۲) درگیر کردن عموم مردم

- اخذ تصمیمات لازم جهت درگیر کردن عموم مردم برای ملحق شدن به تیم نجات

- دعوت از عموم مردم و نمایندگان مردم از نهاد‌های غیر‌دولتی برای مشارکت

- ایجاد و اداره دیدارهای عمومی و کارگاهی برای آسیب دیدگان و نمایندگان نهاد‌های غیر دولتی شرکت‌کننده

- گرفتن بازخورد از افراد شرکت‌کننده در سخنرانی‌ها و کمیته بحران

- استفاده از نظرات افراد و گروه‌ها در فرآیند برنامه‌ریزی و طرح نهایی.

۳) هماهنگی با نمایندگان، بخش‌ها و گروه‌ها

- پرسش و پاسخ از نمایندگان روی برنامه‌ریزی یا بازیابی تیم برای ارائه برنامه‌های خود

- دعوت از سایر گروه‌ها برای ارائه برنامه‌ها و سخنرانی‌های مشابه

- ایجاد یک فرآیند منظم برای تهیه و دریافت اطلاعات و ایده‌ها

- ایجاد سازمان به‌عنوان بخشی از فرآیند بررسی

۴) تعیین مسائل زیست محیطی

- استفاده از منابع قابل اطمینان اطلاعاتی

- تهیه نقشه از مناطق حساس زیست محیطی

- توصیف ویژگی‌های زیست محیطی منطقه

- تخمین درجه و نوع خسارت‌های احتمالی

- تعیین روند توسعه در مناطق حساس

۵) ارزیابی مساله‌

- برآورد نحوه به کارگیری سیاست‌های بهبود ناشی از خسارات مالی ناشی از تخریب وسائل حمل و نقل، تسهیلات عمومی، خانه‌ها و مشاغل و سایر امکانات و محیط زیست

- ارزیابی ریسک‌های ناشی از حوادث آینده

- تعیین اولویت‌‌ها با تمرکز بر برنامه‌ ریزی، سرمایه‌گذاری و انجام برنامه‌ها و پروژه‌های تعیین شده

۶) تعیین اهداف

- استفاده از تیم‌های برنامه‌ریز، بازیاب و عموم مردم و تعیین و تعریف اهداف و بیانیه‌های مثبت

۷) تعیین تمامی گزینه‌های ممکن

برای رسیدن به یک راه‌حل متعادل، ملاحظات کلی برای رسیدن به تمامی اصول توسعه پایدار اعم از اقتصادی، عدالت اجتماعی، کیفیت زندگی، چشم‌انداز‌های زیست‌محیطی لازم و ضروری است. تحلیل اثرات بالقوه هر کدام از گزینه‌های مربوط به اصول توسعه پایدار باید در دستور کار قرار گیرد.

- تعیین گروه‌های هدایت‌کننده برای هر اقدام و تعیین آنچه که باید آماده و تهیه

شود

- توصیف اقدامات محلی ( زون بندی، تعیین منطقه به زیر بخش، تعیین کدهای ساختمان سازی)

- تعیین برنامه زمان‌بندی به منظور دیدارهای تیمی، مشارکت‌های مردمی، جمع‌آوری داده‌ها و گزارش‌نویسی

- درگیر کردن و مشارکت دادن مردم در اسرع وقت و تا حد امکان عملی

- استفاده از روش‌های متنوع سرمایه‌گذاری و توجه به اصول به کارگیری هر یک از آنها

۸) برنامه‌ریزی برای اقدام

- در نظر گرفتن بودجه

- توسعه برنامه زمان‌بندی

- توسعه نظارت و مرور فرآیند

- تجدید نظر و نهایی کردن طرح

۹) نگارش و تطبیق طرح

در بسیاری موارد استان، ناحیه، بخش و دولت محلی نیاز به تطابق رسمی طرح اجرایی با برنامه جامع و به بیانی دیگر بومی کردن طرح دارد. این توافق باید مورد پذیرش و فهم دیگر اعضا باشد.

۱۰) اجرا، ارزیابی و بازخوانی طرح

- اجرای برنامه‌های دولتی و سرمایه‌گذاری‌های حوزه‌ها و بخش‌های محلی

- همکاری با نواحی و بخش‌ها و شهرستان‌ها و شهر‌ها و مدیریت آن توسط هیات‌مدیره روی زون‌بندی، زیربخش‌های تحت امر و ملک‌ها

- دیدار با مالکان زمین‌ها

- اندازه گیری نتایج قابل مشاهده و مستقیم نظیر مساحت تالاب‌های محافظت شده یا تعمیر شده

- گزارش از دستاوردهای اعضای تیم

- استفاده از گزارش‌های نظارت مورد نیاز به عنوان بخشی از برنامه‌های ناحیه

- اصلاح طرح بازیابی براساس نتایج حاصل از گزارش‌های بازبینی

* mihptehrani@gmail.com