التهاب سیاست‌های مالی

سیدپرویزجلیلی کامجو*

چکیده:

کاهش مشکلات و بروکراسی مربوط به دستورالعمل‌ها و تخصیص مقدار ارز سفر به کشورهای مختلف، نوع سفر، سنین مختلف و چگونگی فروش آن برای جلوگیری از سوء‌استفاده در فرودگاه و بانک‌ها، جلوگیری از خروج ارز از کشور، صرفه‌جویی ارزی برای دولت در این موقعیت حساس کشور، افزایش تقاضا برای سفرهای داخلی، انتقال منابع حاصله به بخش تولیدی داخل، حرکت به سمت نظام تک نرخی ارز و عدالت توزیعی از مزایای حذف ارز مسافرتی می‌باشد. اما در عین حال به سه دلیل حذف ارز مسافرتی می‌تواند موجب افزایش تقاضا و در پی آن افزایش قیمت در بازار شود:

۱- حساسیت بالای بازار به شوک‌های مثبت و منفی وارده به سیستم مدیریت ارز یا بازار در این برهه زمانی

۲- روانه شدن متقاضیان ارز دولتی به سوی بازار آزاد و احتمالا ایجاد تقاضای کاذب توسط سفته بازان (دلالان) ارز

۳- افزایش قیمت انتظاری ارز که در پایان مقاله به بررسی آن خواهیم پرداخت.

مقدمه

شاید سه نرخی شدن ارز در کوتاه مدت به دلیل طرح تحول اقتصادی یا برخی تعدیلات اقتصادی توجیه داشته باشد، اما نیازی به اثبات ندارد که هرگونه تفاوت در نرخ ارز موجب سوء‌استفاده و رانت می‌شود. حذف ارز مسافرتی دارای مزایا و معایبی است که مزایای آن بر معایب آن می‌چربد؛ زیرا هیچ دلیل منطقی برای پرداخت یارانه ارزی برای مسافرت‌های خارجی وجود ندارد.

مزایای حذف ارز مسافرتی

کاهش مشکلات و بروکراسی مربوط به دستورالعمل‌ها و تخصیص مقدار ارز برای سفر به کشورهای مختلف، نوع سفر، سنین مختلف و چگونگی فروش آن برای جلوگیری از سوء‌استفاده در فرودگاه و بانک‌ها، جلوگیری از خروج ارز از کشور، صرفه‌جویی ارزی برای دولت در این موقعیت حساس کشور، افزایش تقاضا برای سفرهای داخلی، انتقال منابع حاصله به بخش تولیدی داخل، حرکت به سمت نظام تک‌نرخی ارز و عدالت توزیعی از مزایای حذف ارز مسافرتی می‌باشد. برخلاف اذعان برخی کارشناسان، حذف ارز مسافرتی روی سفرهای خارجی تاجران، دانشجویان، بیماران و خانواده‌های آنها تاثیر معنی‌داری ندارد، زیرا ارز دولتی برای دانشجویان، فرصت مطالعاتی و برای بیماران هنوز پرداخت می‌شود. بازرگانان و تاجران نیز در هر صورت مجبورند این سفرها را انجام دهند و شاید اصلا این اتفاق برای ایشان مهم نباشد و پرداخت یکبار در سال و این مقدار نسبتا کم، تاثیری بر مخارج افراد فوق نداشته باشد و اینکه بازرگانان برای کالای وارداتی از ارز دولتی استفاده می‌کنند. با در نظر گرفتن تفاوت بین نیاز (Want) و تقاضا (Demand) در علم اقتصاد، نیاز افراد فوق یک تقاضای ضروری است و در اصل نیازی است که در یک روند منطقی به تقاضا تبدیل می‌شود. اما نیاز افراد به سفر سیاحتی خارجی لزومی ندارد با ارز دولتی و با یک روند غیرمنطقی تبدیل به تفاضای خدمات لوکس شده و منجر به خروج ارز از کشور شود. این خود فرد است که باید هزینه سفر لوکس خود را تامین کند نه جامعه، زیرا ارز مسافرتی هیچ پیامد اقتصادی مثبتی برای اقتصاد ایران ندارد.

معایب حذف ارز مسافرتی

به سه دلیل حذف ارز مسافرتی می‌تواند موجب افزایش تقاضا و در پی آن افزایش قیمت در بازار شود:

۱- حساسیت بالای بازار به شوک‌های مثبت و منفی وارده به سیستم مدیریت ارز یا بازار در این برهه زمانی

۲- روانه شدن متقاضیان ارز دولتی به سوی بازار آزاد و احتمالا ایجاد تقاضای کاذب توسط سفته بازان (دلالان) ارز

۳- افزایش قیمت انتظاری ارز که در پایان مقاله به بررسی آن خواهیم پرداخت.

عبارتی جدید: ارز زیارتی

با توجه به اینکه نظام ارزی کشور در برنامه پنجم توسعه نظام شناور مدیریت شده تک نرخی می‌باشد بانک مرکزی در مورد ارزهای مسافرتی عتبات، حجاج و دانشجویان نیز در آینده‌ای نه چندان دور به همین نتیجه ارزهای مسافرتی خواهد رسید؛ زیرا فروش این ارز علاوه بر ایجاد مشکلات ذکر شده فوق درآمد چندانی برای دولت ایجاد نخواهد کرد و برای مسافران نیز تفاوت ۴۰۰ و ۲۰۰ دلار با بازار آزاد مبلغ چشمگیر یا مشکل گشایی نیست و مضافا افرادی که می‌خواهند به سفرهای زیارتی خارجی بروند یا با وجود دانشگاه‌های قوی و متنوع در داخل تمایل دارند در خارج از کشور تحصیل کنند، باید هزینه آن را پرداخت کنند و جامعه و دولت هیچ تعهدی در قبال هزینه‌های ایشان ندارد. در ضمن اقشار کم‌درآمد نیز با احتمال بسیار کمی بتوانند از این یارانه دولتی که با سیستم هدفمند کردن یارانه‌ها نیز در تناقض است استفاده کنند به این ترتیب در آینده‌ای نزدیک با حذف کامل ارز مسافرتی یک بعد از ابعاد چند نرخی ارز به طور کامل حذف می‌شود.

تزریق التهاب به بازار

برای حرکت کردن به سمت نظام تک نرخی ارز این تصمیمات جسته و گریخته التهاب و تشنج به بازار القا می‌کند، در صورتی که وظیفه دولت و بانک مرکزی تزریق آرامش و اعتماد به بازار ارز با تصمیمات باثبات، سازگار و مستحکم است که منجر به کارآیی بالاتر بازار و اثر بخشی مفیدتر تصمیمات بانک مرکزی و دولت شود. با این اوصاف منطقی‌تر بود که اگر قرار است ارز مسافرتی فروخته نشود این سیستم کامل حذف می‌شد تا تاثیر آن بر بازار آزاد در یک مرحله خالی می‌شد.

افزایش قیمت ارز در روزهای بعد از حذف ارز مسافرتی نیز نه به‌خاطر حذف آن بلکه به دلیل حساسیت و شکنندگی بازار است که حتی به شوک‌های بسیار کوچک واکنش جدی نشان می‌دهد و این موضوع اتخاذ تصمیمات باثبات را برای بازار ارز ضروری می‌نماید.

هماهنگی تحسین برانگیز اما نکته‌دار

استقبال دولت و بانک مرکزی از پیشنهاد مجلس و هماهنگی موجود در حذف ارز مسافرتی نشانه‌ تدابیر ایشان در صرفه‌جویی در مصرف ارز است که سیگنالی هر چند ضعیف به بازار است که احتمالا بانک مرکزی سیاست ریاضت ارزی را در دستور کار خود قرار داده است. این موضوع قیمت انتظاری (Expected Price) ارز را افزایش خواهد داد که منجر به افزایش تقاضا و قیمت ارز در زمان حال خواهد شد و همین موضوع می‌تواند زمینه ساز نوسانات بعدی در بازار باشد. تصمیم‌گیران اقتصادی کشور در زمان تصمیم‌گیری باید مساله ناسازگاری زمانی (Time Inconsistency) در تصمیمات خود را در نظر بگیرند و بدانند که با کارگزارانی که دارای انتظارات عقلایی (Rational Expectation) هستند، روبه‌رو‌ می‌باشند که از حداکثر اطلاعات موجود در بازار و جامعه برای تصمیم‌گیری و حتی سفته‌بازی استفاده می‌کنند. وجود ناسازگاری زمانی در تصمیم‌گیری و اتخاذ سیاست در بانک مرکزی نباید عاملی برای افزایش نرخ ارز در بازار باشد.

* دانشجوی دکترای اقتصاد، دانشگاه اصفهان (Parviz.jalili@gmail.com)