روابط تجاری ایران و هند

حبیبه فتحی*
در سال ۱۳۹۰ حجم بازرگانی دوجانبه ایران و هند بدون نفت بالغ بر ۹/۳ میلیارد دلار و پس از افزودن واردات ۱۲میلیارد دلاری نفت خام هند از ایران به ۹/۱۵ میلیارد دلار رسید.

هند پس از چین مهم‌ترین خریدار نفت خام کشور و یکی از مهم‌ترین سرمایه‌گذاران خارجی بخش نفت‌وگاز کشور در سالیان اخیر است. در سال ۲۰۰۸ هند ۵/۱۶درصد نفت مصرفی خود را از ایران وارد می‌کرد. به‌رغم رشد تقاضای وارداتی نفت در اثر رشد بازار مصرف خودرو و ژنراتورهای خانگی که دو بازار عمده مصرف نفت در هندوستان هستند، تحت فشارهای ایالات متحده تصفیه‌کنندگان خصوصی نفت در هند اقدام به کاهش خرید نفت خام مصرفی از ایران کردند. به‌طوری که سهم ایران در تامین نیازهای وارداتی نفت در آغازین ماه‌های سال جاری به ۹ درصد کاهش پیدا کرد. مضافا اینکه ایران حدود۴۰درصد از نفت تصفیه شده وارداتی خود را از پالایشگاه‌های هندی تامین می‌کند. مهمترین اقلام وارداتی هند پس از نفت به محصولات پتروشیمی شامل انواع کودهای شیمیایی، آمونیاک، متانول و گازهای مایع است. مهمترین اقلام صادراتی هند به ایران شامل محصولات نفتی و بنزین، برنج، ماشین‌آلات و تجهیزات فلزی، آهن و فولاد خام، دارو، مواد معدنی پردازش شده، پوشاک و کائوچو است. ایران حدود ۷۰ درصد از برنج وارداتی مورد نیاز خود را که سالانه بالغ بر یک میلیون و ۲۰۰ هزار تن می‌شود، از هند خریداری می‌کند.

دو کشور پروژه‌های متعددی را با همکاری یکدیگر آغاز کرده‌اند. مشارکت سرمایه‌گذاران هندی در توسعه میدان گازی پارس جنوبی، ترمینال کانتینری چابهار و خط‌آهن چابهار -زرنج در ایران، و مشارکت طرف ایرانی در شرکت تولید کود شیمیایی در مدرس و پالایشگاه نفت چنای از این جمله است. پیگیری انعقاد موافقت‌نامه تجارت ترجیحی و توسعه مسیر ترانزیتی چابهار- میلک - کابل از جمله برنامه‌های آتی دو کشور است. در عین حال دو کشور در حال نهایی کردن موافقت نامه اجتناب از دریافت مضاعف و حمایت دوجانبه از سرمایه‌گذاری را در دستور کار دارند. اهم اسناد امضا شده میان هیات‌های تجاری و اقتصادی کشور نیز به قرار ذیل می‌باشد:
۱- موافقت‌نامه بازرگانی
۲- موافقت‌نامه ترانزیت کالا بین ایران، هند و ترکمنستان
۳- موافقت‌نامه همکاری‌های گمرکی
۴- یادداشت تفاهم همکاری‌های فناوری اطلاعات، انرژی و آب و برق و انرژی تجدیدپذیر۵- موافقت‌نامه کنسولی
مضافا اینکه به واسطه جذابیت‌های جهانگردی هند و انجام امور تجاری در کنار حضور دانشجویان ایرانی در هند سالانه حدود ۴۰ هزار ایرانی از هند بازدید می‌کنند. همانگونه که آمار گمرک ایران و وزارت تجارت و صنعت هند نشان می‌دهد تراز تجاری با هند، با احتساب نفت و بدون آن مثبت و به نفع کشورمان است. هرچند تحریم‌های بانکی و مالی علیه ایران و عدم وجود پوشش بیمه‌ای محصولات صادراتی ایرانی از سوی بیمه‌گذاران معتبر بین‌المللی موجب شده دو کشور بطور اجباری از تجارت رسمی فاصله بگیرند. با توجه به حجم مبادلاتی میان دو کشور با تشدید فشارهای بین‌المللی، هند در زمره کشورهای هدف برای انجام معامله تهاتری
(کالایی) به جای پول نفت در نظر گرفته شده است. مقرر است ایران در ازای دریافت روپیه کالاهای مصرفی شامل موادغذایی(چای، گندم، شکر و برنج) مورد نیاز خود را تحویل بگیرد. سیاستی که به‌واسطه فاصله گرفتن از تجارت رسمی و بالابردن قدرت چانه‌زنی فروشندگان هندی از سویی و ضرر ناشی از تفاوت نرخ تبدیل روپیه به سایر ارزهای مسلط در بازار جهانی، موجبات افزایش هزینه مبادله در اقتصاد کشور را فراهم خواهد ساخت.
*پژوهشگر موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی