پارکبان

محمدحسین رحمتی*

این ستون مثال‌هایی ساده‌ از کاربرد آموزه‌های اقتصاد در زندگی روزمره است و نشان می‌دهد که در هر رویدادی استفاده از مفاهیم اقتصادی به فهم بهتر مساله کمک می‌کند. ۲۱ مهرماه ۱۳۹۰، خبری را روزنامه دنیای اقتصاد از قول رییس‌ پلیس راهنمایی و رانندگی تهران چاپ شد که پارکبانان حق ندارند از مشتریان پول اضافی دریافت کنند. همچنین وی اعلام کرد که رزرو جای پارک به صورت تلفنی ممنوع است و با پارکبانان خاطی برخورد می‌شود. مشابه تمام مطالب پیشین شاید دلایل غیراقتصادی وجود دارد که موضوع بحث این نوشتار نیست، ولی دو مورد فوق از نظر اقتصادی کارآ نیستند. جای پارک در تهران محدود است و عقلانی نیست از تمام مشتریان در تمام زمان‌ها نرخ ثابتی اخذ شود. مانند هر کالای دیگر، بهینه اقتصادی زمانی است که با افزایش تقاضا قیمت‌ها نیز افزایش یابد. به کمک این اصل اقتصادی، هم ترافیک کاهش می‌یابد و هم جای پارک کارآتر اختصاص می‌یابد.

مثال زیر بیانی دیگر از اصل فوق است. اگر قیمت جای پارک ثابت و ارزان باشد و علی بخواهد بلیت هواپیما بخرد شاید وی ترجیح بدهد که به جای رزرو تلفنی با حضور در محل آژانس، خرید بلیت را انجام دهد. چون علی زود به محل پارکینگ رسیده است وی جای پارک را می‌گیرد. همچنین فکر کنید هر ساعت کار علی ۲۰ هزار تومان می‌ارزد. در مقابل، رضا را در نظر بگیرید که قصد عقد یک قرارداد مهم را دارد. هر ساعت کاری رضا شاید ۲۰۰ هزار تومان می‌ارزد. چون علی زودتر رسیده و جای پارک را گرفته است، رضا مجبور است دو خیابان دورتر پارک کند و ۱۵ دقیقه پیاده‌روی کند. زمانی که وی باید پیاده بیاید برای کل اقتصاد ۵۰ هزار تومان می‌ارزد. لذا رضا حاضر است برای پارک تا ۵۰ هزار تومان پرداخت کند و آن‌را تلفنی رزرو کند. این عمل نه تنها اشکالی ندارد، بلکه نرخ بیشتری است که پارکبان از طرف دولت دریافت می‌کند. دولت می‌تواند به روش‌های مختلف اعم از مالیات یا حراج جای پارک‌ها این سود پارکبان را جمع‌آوری کند. توجه به این نکته ضروری است که با آزادکردن نرخ‌های مختلف پارک در خیابان بسته به نظر پارکبان و امکان رزرو تلفنی، تنها درآمد دولت افزایش نیافته، بلکه رفاه کل جامعه بیشتر شده است؛ چرا که پیاده‌روی رضا بسیار پرهزینه‌تر از پیاده‌روی علی است.

این مشابه روش جدیدی است که در شهر سانفرانسیسکو اجرا شده است. در آمریکا پارکبان وجود ندارد چون هزینه ساعت کار هر فرد بسیار زیاد است، ولی دستگاه‌های پارکومتر در تمام شهر پراکنده است. شهرداری سانفرانسیسکو ایده جدیدی زده که دستگاه‌های پارکومتر را به هم متصل کرده است. اگر اکثر جا‌های پارکینگ در خیابان اشغال شده باشند، به صورت اتوماتیک جاهای پارکینگ باقیمانده، بسیار گران‌تر فروخته می‌شود. مثلا نرخ جای آخرین پارکینگ تا ۶ دلار در ساعت نیز می‌تواند افزایش یابد. نتایج اولیه این آزمایش بسیار موفقیت‌آمیز بوده و ترافیک شهری را تا حد چشمگیری کاهش داده است. در ایران که پارکبان وجود دارد، حتی می‌توان بهره‌وری را بیشتر افزایش داد، چرا که وی می‌تواند به گران‌ترین قیمت جای پارک را بفروشد.

*دانشجوی دکترای اقتصاد دانشگاه آستین

Mh.rahmati@gmail.com