توسعه فناوری اطلاعات و توانمندسازی فقرا

تهیه و تنظیم: فاطمه دارابی*
نسرین شفیعی**
اشاره:
در ابتدای قرن بیست و یکم و آغاز هزاره سوم میلادی، سازمان ملل متحد کوشید تا یک سند راهبردی برای کاهش فقر در سطح جهان طراحی کرده و دولت‌ها و سازمان‌های غیردولتی و شرکت‌های خصوصی در سراسر جهان را تشویق کند که در راستای این سند کلی حرکت کنند.

نتیجه این تلاش، تنظیم سندی فراگیر با امضای همه کشورهای جهان بود که به سند «توسعه هزاره سازمان ملل» (UN Millennium Development Goal) موسوم شده و می‌کوشد تا مهم‌ترین راهکارهای دستیابی به آرمان بزرگ دنیایی اخلاقی‌تر، انسانی‌تر و دارای فقر کمتر را بیان کند. بخشی از این سند که با علامت اختصاری MDG شناخته می‌شود، بر نقش توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات در فقرزدایی و توانمندسازی ساکنان مناطق محروم تاکید دارد.
برای مثال توسعه دسترسی به فناوری اطلاعات در مناطق فقیرنشین، می‌تواند دسترسی بهتر به آموزش و پرورش را به همراه داشته باشد، شاخص‌های سلامت و بهداشت در میان خانواده‌های فقیر را ارتقا دهد، میزان مرگ و میر مادران و نوزادان را کاهش دهد، آموزش‌های مربوط به مقابله با بیماری‌هایی مرگبار مثل ایدز را گسترش دهد، هزینه‌های مربوط به برخی مسافرت‌های بین‌شهری را از طریق جایگزینی با ارتباطات الکترونیکی کاهش دهد، به توسعه جذب ساکنان مناطق فقیرنشین در موقعیت‌های شغلی پاره‌وقت منجر شود و...
اما چالش اصلی این است که چگونه می‌توان فقیران بی‌انگیزه و ناامید را ترغیب کرد تا برای رفع نیازهای اولیه خود از فناوری اطلاعات و ارتباطات بهره بگیرند تا آنها را توانمند و به حقوق اولیه خود آشنا سازد؟

دسترسی بیشتر؛ فقر کمتر
میزان دسترسی مردم به فناوری‌های روز از جمله فناوری اطلاعات، تا حدود زیادی میزان فقر یا ثروت آنها را نشان می‌دهد. در بسیاری از مناطق دنیا، فقرا دسترسی ناچیزی به فناوری دارند که تنها نیازهای اولیه آنها را برطرف می‌کند. برای برطرف کردن نیازهای بیشتر، باید طرح‌هایی تعبیه شود تا به‌وسیله آن میزان دسترسی فقرا به امکانات اطلاعاتی و ارتباطاتی افزایش یابد. هرچقدر این دسترسی بیشتر گردد، از میزان فقر کاسته می‌شود و راه برای توسعه پایدار هموارتر می‌گردد. مثال‌های زیادی در میان کشورهای توسعه‌نیافته یا در حال توسعه وجود دارد که در آنها سازمان‌های دولتی و غیردولتی طرح‌هایی را در این زمینه در حال اجرا دارند. طرح‌های توسعه‌دهنده دسترسی به فناوری اطلاعات و ارتباطات، میزان مشارکت فقرا در حوزه‌های عمومی و دولتی، بهره‌گیری از اطلاعات بازار محصولات کشاورزی و نیز دسترسی به منابع مختلف برای برآورده کردن نیازهای اولیه آنها را افزایش می‌دهد. چنین طرح‌هایی در سال‌های اخیر به طور گسترده‌ای در مناطق فقیرنشین ایالت‌های مختلف هند اجرا شده‌اند. امروزه کشورهای آفریقایی در صدر لیست مناطق نیازمند چنین طرح‌هایی قرار دارد.

فناوری اطلاعات؛ ارتقا‌دهنده دانش و سرمایه انسانی
فقدان «سرمایه انسانی» (Human capital) یکی از دلایل اصلی در ایجاد فقر است و در نتیجه هر اقدامی در راستای «توسعه انسانی»
(Human development)، عامل مهمی در کاهش فقر به شمار می‌رود. به طور خاص، «آموزش» و نیز «بهداشت و سلامت»، ارکان مهم ارتقای سرمایه انسانی هستند و بدون دسترسی به خدمات اولیه همچون آموزش و پرورش و بهداشت، فقرا شانس زیادی برای ارتقای سطح زندگی‌شان در سطح خرد و کمک به رشد اقتصادی کشور در سطح کلان نخواهند داشت.
از تاکیدات سازمان فرهنگی- علمی- آموزشی سازمان ملل متحد (یونسکو)، تلاش برای توسعه دسترسی مردم مناطق فقیرنشین به زیرساخت‌های فناوری اطلاعات و نیز ارائه آموزش مناسب به آنها برای بهره‌گیری از فناوری اطلاعات در زمینه‌های اجتماعی، اقتصادی، آموزش و پرورش، آموزش‌های مرتبط با بهداشت و سلامت، آموزش‌های مرتبط با حرفه کشاورزی و دامداری و نمونه‌هایی مشابه بوده است. آشنا شدن با چنین مقولاتی، می‌تواند به توانمندسازی فقیران و رهایی آنها از تله فقر کمک کرده و توسعه پایدار را برای آنان محقّق سازد. برنامه ویژه یونسکو در این رابطه به‌طور مخفّف «تِیپ» (TAPE) نامیده شده که از عنوان Technology for Poverty Eradication گرفته شده است.
«یونسکو» معتقد است که این در اصل وظیفه دولت‌ها است که زیرساخت‌های دسترسی به فناوری اطلاعات در مناطق فقرنشین و نیز آموزش‌های مناسب برای بهره‌مندی فقرا از مزایای فناوری اطلاعات را فراهم آورند، اما اگر دولت‌ها بخواهند در این زمینه کم‌کاری کنند، حداقل باید فضای مناسب را برای فعالیت سازمان‌های غیردولتی و بین‌المللی فراهم آورند که خدماتی را در این دو حوزه به مردم فقیر ارائه دهند.
خلاصه آنکه دولت‌های کشورهای در حال توسعه نمی‌توانند منکر این واقعیت شوند که در عصر جهانی شدن، زندگی انسان با سرعت زیادی در حال تغییر است. در دهه ابتدایی قرن بیست و یکم، فناوری اطلاعات و ارتباطات آن قدر در زندگی روزمره تاثیرگذار بوده که حتی شیوه دادوستد، دسترسی به اطلاعات و خدمات و نوع ارتباطات و سرگرمی‌های‌مان را به شدت تحت‌الشعاع قرار داده است.
فقرا می‌توانند یا نه؟
هم‌اکنون بیش از یک و نیم میلیارد از مردم جهان در فقر کامل به سر می‌برند. تخمین زده شده که بیش از ۷۰۰ میلیون فقیر فقط در منطقه آسیا و اقیانوس آرام زندگی می‌کنند که روزانه کمتر از یک دلار درآمد دارند. این آمار به اعتقاد بسیاری از کارشناسان به نوعی بدترین شکل نقض کامل حقوق بشر است. بر همین اساس، یکی از چشم‌اندازهای اهداف ذکرشده در سند «توسعه هزاره سوم سازمان ملل» این است که تعداد افرادی که درآمد روزانه آنها کمتر از یک دلار است تا سال ۲۰۱۵ به
نصف کاهش یابد.
حال این سوال پیش می‌آید که نقش‌آفرینی فناوری اطلاعات و ارتباطات در فقرزدایی چیست؟ و چگونه می‌توان تاثیرگذاری توسعه فناوری اطلاعات و اینترنت بر ارتقای وضعیت اقتصادی و اجتماعی و توانمندسازی پایدار فقیران را به حداکثر رسانده و فناوری اطلاعات را از حالت کالایی لوکس و کم‌مصرف برای آنان خارج نمود؟
طبیعتا برای افزایش کارآیی در فرآیند توانمندسازی فقرا، لازم است اولا محتوای مناسب و کاربردی برای آنها تولید شده، و ثانیا آموزش‌های مقدماتی به آنان برای استفاده از این محتوای تولیدی، ارائه شود.
برای مثال، دولت مالزی، سایت‌های اینترنتی مختلفی برای ارتقای مهارت‌های حرفه‌ای کشاورزان مناطق فقیرنشین این کشور طراحی کرده است. این سایت‌ها، آموزش‌های کلی مربوط به افزایش بهره‌وری کشاورزی و دامداری، مبارزه با آفت‌ها و حفظ محصولات در مواجهه با تغییرات ناگهانی آب و هوایی را در اختیار کشاورزان قرار می‌دهند و سازمان‌های دولتی مرتبط با کشاورزان نیز آنها را به بازدید مرتب از این سایت‌ها تشویق می‌کنند.
همچنین طرحی با عنوان «دهکده هوشمند» (Smart Village) در مالزی اجرا شده که شامل یک شبکه تلویزیون محلی است که برنامه‌های آموزشی ویژه‌ای برای مردم فقیر منطقه پخش می‌کند. همچنین در برخی کشورهای آسیایی، برنامه‌های مختلف «آموزش از راه دور» از سوی سازمان‌های دولتی و غیردولتی و نیز برخی دانشگاه‌ها برای افراد نیازمند و فقرا در حال انجام بوده و نرم‌افزارها و روش‌های مناسبی هم برای دسترسی هرچه ساده‌تر فقرا (که عمدتا کم‌سواد هستند) به این «آموزش‌های از راه دور» از طریق تلویزیون و اینترنت طرح‌ریزی و اجرا شده است.
اینترنت پرسرعت و توسعه انسانی
توسعه دسترسی شهروندان به اینترنت به ویژه از نوع پرسرعت (Broadband Internet)، به نحوی که امکان برگزاری ویدئوکنفرانس را فراهم کند، از زیربناهای مهم ارتقای کیفیت آموزش و نیز بهداشت در مناطق دورافتاده و در نهایت توسعه انسانی یک کشور محسوب می‌شود. به این ترتیب توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات علاوه بر آنکه جزو زیرسا‌خت‌های لازم‌ جهت رونق اقتصادی به حساب می‌آید، در زمره زیرساخت‌‌های «توسعه اجتماعی» (Social Infrastructure) نیز طبقه‌بندی می‌شود و نقش کلیدی در ارتقای برابری فرصت‌های آموزشی و بهداشتی و نیز بهبود سطح عدالت اقتصادی ایفا می‌کند.
دولت هند از سال ۲۰۰۸، برنامه گسترده‌ای را به منظور توسعه اینترنت پرسرعت در مناطق روستایی خود آغاز کرده است. دسترسی روستاییان هندی به اینترنت پرسرعت باعث شده است که برای مثال از طریق ایجاد امکان برقراری ویدئوکنفرانس، بیماران روستایی بتوانند توسط پزشکان مجرب ساکن در شهرها ویزیت شوند.
علاوه بر آن ایجاد زیرساخت‌های امضای الکترونیکی، باعث شده است که پزشکان بتوانند پس از ویزیت مجازی بیماران خود، نسخه بیمار را نیز امضا و در اختیار او قرار دهند. به علاوه توسعه زیرساخت‌های دسترسی به اینترنت پرسرعت و نیز ارائه آموزش‌های استفاده از اینترنت به روستاییان هندی، باعث شده است که هم‌اکنون سازمان‌های دولتی مرتبط با کشاورزان، بخش بزرگی از آموزش‌های علمی مناسب برای ارتقای کیفیت محصولات کشاورزی را به زبان ساده روی سایت‌های مشخصی قرار داده و روستاییان را به بازدید مرتب از این سایت‌ها تشویق کنند.
همچنین روستاییان این مناطق که بسیاری از آنها در گذشته مجبور بودند مسیر زیادی را برای رسیدن به نزدیک‌ترین شعبه بانکی بپیمایند، پس از فراگیری آموزش‌های اولیه مربوط به استفاده از اینترنت، قادر شده‌اند بخش بزرگی از فعالیت‌های بانکی خود را در منزل انجام دهند و به این ترتیب در وقت و هزینه مربوط به رفت و آمد به بانک‌ها صرفه‌جویی کنند و بالاخره اینکه دسترسی مناسب روستاییان به اینترنت پرسرعت با امکان برقراری ویدئوکنفرانس، شرایطی را ایجاد کرده است که تعداد روزافزونی از شرکت‌های مستقر در شهرهای بزرگ هند و نیز شرکت‌های خارجی، بخشی از مشاغل پاره‌وقت خود را به ساکنان مناطق روستایی این کشور
واگذار کنند.
در کنار اینها بخش تولیدی سخت‌افزار و نرم‌افزار نیز، در روند رشد اقتصادی کشورهایی مانند هند و چین و مالزی و مکزیک تاثیر فراوانی داشته و باعث اشتغال‌زایی وسیع در این کشورها گشته است. کشور هند با همین استراتژی و با فروش نرم‌افزار به سایر کشورها سود سرشاری را نصیب خود کرده و به رشد اقتصادی چشمگیری در این زمینه نائل گشته است. هند برنامه‌های نرم‌افزاری ساخت این کشور را به بیش از ۱۰۰ کشور دنیا صادر می‌کند. عمده‌ترین خریدار نرم‌افزارهای ساخت هند، ابتدا ایالات متحده آمریکا و سپس کشورهای اروپایی
هستند.
همان‌طور که اشاره شد، استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات، عرصه پهناوری است در زندگی امروزی که راه گریزی از آن حتی برای مردم فقیر وجود ندارد. برای نمونه، زنان ساکن مناطق دورافتاده هم می‌توانند با استفاده از فناوری اطلاعات برای آموزش مهارت‌های شغلی، گزینه‌های پیش‌روی خود را در زندگی افزایش داده و توانایی تولید و کسب درآمد خود را بهبود بخشند. برای مثال در بخشی از روستاهای ایران، به دلیل راه‌یابی مخابرات و اینترنت، زنان از طریق آنلاین از آموزش‌های راه دور برای ارتقای سطح دانش و سلامت روحی خود بهره می‌گیرند.
یکی از نمونه‌های موفق این ایده، یک مدرسه کارآفرینی آنلاین با نام «مدرسه خورشید» است که با همکاری دانشجویان کارآفرینی و نیز اعضای کانون زنان بازرگان اتاق بازرگانی ایران، دروس مربوط به چگونگی ایجاد یک کسب‌وکار کوچک را از راه دور به کاربران زن آموزش می‌دهد. بسیاری از فارغ‌التحصیلان این مدرسه، هم‌اکنون کسب‌وکار کوچک خود را آغاز نموده و با آن
سرگرمند۱.

شکاف دیجیتال
توسعه سریع فناوری اطلاعات، باعث شده است که در سال‌های اخیر در کنار واژه «شکاف درآمدی» که به نابرابری اقتصادی اشاره دارد، واژه دیگری هم مطرح شود: «شکاف دیجیتال» شکاف دیجیتال، میزان نابرابری در دسترسی اقشار مختلف به دانش و امکانات روز در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات را آشکار می‌سازد. برای مثال، آمارها نشان می‌دهد که اغلب مناطق فقیر در دنیا، دارای کمترین تعداد ISP، خطوط تلفن، کامپیوتر خانگی و دستگاه تلویزیون هستند.
شکاف دیجیتال که در واقع میزان نابرابری در دسترسی به فناوری اطلاعات را آشکار می‌سازد، متاسفانه در کشورهای در حال توسعه بیشتر دیده می‌شود. به‌رغم تازه بودن طرح چنین مفهومی، در سال‌های اخیر محاسبات آماری مختلفی در مورد آن صورت گرفته است؛ آمارهایی که کوشیده‌اند در کشورهای مختلف به محاسبه و تجزیه و تحلیل شکاف دیجیتال بین ساکنان شهرها و روستاها، ثروتمندان و فقرا، تحصیلکرده‌ها و کم‌سوادها، مردان و زنان، و همچنین بین جوانان و
کهنسالان بپردازند.
به علاوه در بسیاری از کشورها، این شکاف بین اکثریت و اقلیت‌های قومی_فرهنگی نیز بارز است. در واقع شکاف دیجیتال برآمده از شکاف‌های عمیق‌تری در جامعه است همچون تفاوت‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بین اقشار جامعه که مدت‌ها قبل از انقلاب فناوری اطلاعات و ارتباطات هم وجود داشته و در صورتی که این شکاف در بهره‌مندی از زیرساخت‌های فناوری اطلاعات هم بازتولید شود، می‌تواند در آینده به وسیع‌تر شدن شکاف‌های اقتصادی منجر شود؛ و این مساله، دقیقا همان مساله‌ای است که سازمان ملل متحد و نیز یونسکو بر آن تاکید دارند.
در حال حاضر بسیاری از کشورهای جهان از خطر شکاف دیجیتال در جامعه خود آگاه شده و در پی کاهش آن هستند که در این میان رقابت بین هند و چین که ده‌ها میلیون جمعیت فقیر دارند، بسیار جالب توجه است. برای مثال، کشور هند از سال ۲۰۰۲ به بعد، با سرعت چشمگیری تعداد کاربران تلفن همراه و اینترنت خود را افزایش داده و کوشیده است از طریق ایجاد رقابت بالا در میان ارائه‌دهندگان خدمات اینترنت، کاهش پایداری را در قیمت استفاده از اینترنت ایجاد کند. اما با اینکه استفاده از اینترنت و نیز تلفن همراه در هند ارزان تمام می‌شود، با این حال هنوز تعداد کاربران این کشور بسیار کمتر از کشور چین است.
چین اخیرا توانست به عنوان بزرگ‌ترین بازار کاربران اینترنت در جهان از ایالات متحده آمریکا پیشی بگیرد. دسترسی به اینترنت در چین بعد از اولین ارتباط در این کشور به سال ۱۹۹۳ رشد سرسام‌آوری داشته به طوری‌که شرکت‌های بازاریابی پیش‌بینی می‌کنند این کشور جایگاه اول خود در جهان را برای مدت‌ها حفظ کند۲.
و اما ایران! در ایران هم در سال‌های اخیر اقداماتی برای کاهش میزان شکاف دیجیتال انجام شده است. وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات در گزارش تازه خود به مجلس، علاوه بر اشاره به رشد چشمگیر زیرساخت‌های اینترنت و فناوری اطلاعات در سال‌های اخیر، چنین بیان کرده که این وزارتخانه برنامه استراتژیکی تدوین کرده تا ظرف هشت سال آینده و طی شش گام، ایران به کشور الکترونیکی یکپارچه جهت توسعه «اقتصاد دیجیتالی» تبدیل شود.
با این حال، به نظر می‌رسد که به‌رغم تلاش‌های ایران، کشورهای دیگر با سرعت بیشتری در این زمینه حرکت می‌کنند؛ کافی است به جایگاه ایران در آمارهای بین‌المللی نگاه کنیم که در سال‌های اخیر نتوانسته است در جمع صد کشور برتر جهان به لحاظ شاخص‌های مرتبط با فناوری اطلاعات قرار گیرد؛ برای مثال براساس جدیدترین آمارهای بین‌المللی، کشور ما از نظر درصد کاربران اینترنتی، در منطقه خاورمیانه رتبه هفدهم و در جهان رتبه صدوپنجاهم را کسب کرده و به لحاظ زیرساخت‌های دولت الکترونیک هم نتوانسته است رتبه‌ای بهتر از صدوسیزدهم را به دست آورد.
*دانش‌آموخته کارشناسی ارشد مطالعات صلح دانشگاه Eastern Mennonite
** دانش‌آموخته کارشناسی زبان و ادبیات انگلیسی از دانشگاه شهید بهشتی

ارجاعات:
[۱]: مدرسه کارآفرینی خورشید:
www.khorshidschool.org
[۲]: مراجعه کنید به گزارش زیر:
The Role of ICT in Poverty Reduction - Anita Kelles-Vitanen; Available at:
https://www.etla.fi/files/۸۹۵_FES_۰۳_۱_role_of_ict.pdf


برنامه‌های هند و مالزی در استفاده از ICT برای کاهش فقر
دولت هند از سال ۲۰۰۸، برنامه گسترده‌ای را به منظور توسعه اینترنت پرسرعت در مناطق روستایی خود آغاز کرده و در کنار آن می‌کوشد تا آموزش‌های مناسبی را برای استفاده آنان از امکانات اینترنتی ارائه کند. به این ترتیب هم‌اکنون سازمان‌های دولتی مرتبط با کشاورزان، با صرف هزینه‌ای اندک، بخش بزرگی از آموزش‌های اولیه مناسب در مورد اصول علمی کشاورزی و دامداری را به زبان ساده روی سایت‌های مشخصی قرار داده و روستاییان را به بازدید مرتب از این سایت‌ها تشویق می‌کنند.
همچنین توسعه اینترنت پرسرعت در مناطق روستایی این کشور، باعث شده است ویزیت شدن روستاییان توسط پزشکان مجرب ساکن شهرها از طریق ویدئوکنفرانس و صدور نسخه از طریق امضای الکترونیکی گسترش یابد، با توسعه بانکداری الکترونیکی در وقت و هزینه روستاییان برای سفر به شهرها برای انجام امور بانکی صرفه‌جویی شود و بالاخره شرایطی ایجاد شود که تعداد روزافزونی از شرکت‌های مستقر در شهرهای بزرگ هند و نیز شرکت‌های خارجی، بخشی از مشاغل پاره‌وقت خود را به ساکنان مناطق روستایی این کشور واگذار کنند.
دولت مالزی نیز، سایت‌های اینترنتی مختلفی برای ارتقای مهارت‌های حرفه‌ای کشاورزان مناطق فقیرنشین این کشور طراحی کرده است. این سایت‌ها آموزش‌های کلی مربوط به افزایش بهره‌وری کشاورزی و دامداری، مبارزه با آفت‌ها و حفظ کردن محصولات در مواجهه با تغییرات ناگهانی آب و هوایی را در اختیار کشاورزان قرار می‌دهند و سازمان‌های دولتی مرتبط با کشاورزان نیز آنها را به بازدید مرتب از این سایت‌ها تشویق می‌کنند.
همچنین در این کشور نرم‌افزارها و روش‌های مناسبی هم برای دسترسی هرچه ساده‌تر فقرا (که عمدتا کم‌سواد هستند) به این «آموزش‌های از راه دور» از طریق تلویزیون و اینترنت طرح‌ریزی و اجرا شده است.
دولت مالزی، طرحی را هم با عنوان «دهکده هوشمند» (Smart Village) آغاز کرده که شامل یک شبکه تلویزیون محلی است که برنامه‌های آموزشی ویژه‌ای برای مردم مناطق فقیرنشین این کشور پخش می‌کند.