جبل‌علی؛ نسخه‌ای برای دیگران

آتوسا ریاضتی*

جیم کرین نویسنده مشهور آسوشیتدپرس در گزارش «دبی، سریع‌ترین شهر دنیا» وقتی به توسعه و بسترسازی‌های بندر جبل‌علی می‌پردازد به نقل از همکار خود ری ویکر می‌نویسد: «... مقاله‌ای، که آن را ری ویکر گزارشگر وال استریت ژورنال در ۱۹۸۰ میلادی نوشته بود، به آنجا می‌رسید که می‌گفت تنها راه توجیه این ساخت و سازها در دبی آن است که بگوییم شیخ راشد از نوعی

«عقده ساختمان‌سازی» رنج می‌برد. ویکر تنها شخص شکاک نبود. خود اهالی دبی هم در این زمره بودند، به خصوص نسبت به بندر جبل علی، که از مرکز شهر کیلومترها فاصله داشت این بار، حتی پسران شیخ راشد هم از صف او خارج شدند.

شیخ محمد در زندگینامه‌اش تعریف می‌کند که تاجران دبی به او متوسل شدند تا پدرش را بر سر عقل بیاورد. محمد جوان پذیرفت، و بی پرده از پدرش خواست که قبل از آنکه شهر ورشکسته شود کار را متوقف کند. شیخ سالخورده پکی به چپقش زد و به پسرش گفت: «من دارم این بندر را حالا می‌سازم؛ چون زمانی خواهد رسید که تو از عهده هزینه‌اش برنخواهی آمد.»

داستان امارات متحده عربی و به ویژه شیخ‌نشین دبی داستان غریبی است که می‌توان آن را به جرأت به داستان‌های هزار و یک شب تشبیه کرد. همانقدر عجیب، سکرآور و انتزاعی. اما به‌رغم این وضعیت دراماتیک، دبی اینک شهری است که به قول جیم کرین نویسنده کتاب «دبی، سریع‌ترین شهر دنیا» از دل صحرای لم یزرع و بی آب و علف «فوران» کرده و وجود خود را برای جهان به اثبات رسانده است. اینک دبی شهری در ساحل جنوبی و داغ خلیج فارس را که به یکی از مراکز مهم مالی و توریستی جهان تبدیل شده نمی‌توان نادیده گرفت.

این شهر هم اکنون لوکس‌ترین و گران‌ترین هتل جهان را (برج العرب) در خود جای داده و همزمان بلندترین ساختمان دست بشر به نام برج خلیفه در این شهر است که سقف آسمان را شکافته است و این همه تا همین دو دهه پیش آنقدر رویایی می‌نمود که برخی حتی زحمت اندیشیدن به آن را به خود نمی‌دادند. در کنار توریسم و بانکداری و ساختمان‌سازی دبی در زمینه مهم دیگری نیز به خوبی رشد کرده و اکنون دارای یکی از بزرگ‌ترین بنادر تجاری جهان است.

بندر جبل علی در شمال شرقی این شهر هم اکنون یازدهمین بندر بزرگ کانتینری جهان است که رویای تبدیل شدن به یکی از ۵ بندر بزرگ را در سر می‌پروراند. بندر جبل علی با دستیابی به توان تخلیه و بارگیری حدود ۱۲ میلیون TEU دست به کار بزرگی زده است؛ چرا‌که بندری در همان حوالی و با مزیت‌های جغرافیایی برتر نسبت به این بندر به تازگی و به زحمت توانسته به رکورد حدود ۳ میلیون TEU دست یابد. عملیات ساخت بندر شهید رجایی دیر زمانی پیش از بندر جبل علی و در سال‌های آغازین دهه ۱۳۵۰ آغاز شد و اینک پس از ۴ دهه به نیمه راه اهداف بلندپروازانه خود نیز نرسیده است.

این در حالی است که ساخت بندری به بزرگی بندر جبل علی کنونی همواره برای امارات یک دیوانگی محسوب می‌شد که تنها یک رییس قبیله با اختیارات تام خود می‌توانست از عهده توجیه و اجرای آن برآید. اما اکنون این بندر نه تنها هیچ نشانی از جنون در خود ندارد، بلکه با سطح بالای کیفیت خدمات آن حدود ۵۰۰۰ شرکت خارجی معتبر را به خود جذب کرده است. تمام لاینرهای کشتیرانی معتبر جهان ترجیح می‌دهند بار خود را به مقصد خلیج فارس در این بندر تخلیه کنند تا از مزایا و خدمات آن بهره‌مند شوند.

برتری خدمات در بندر جبل علی مرهون پورت اپراتور این بندر است که خود قصه دیگری است. شرکت «دی.‌پی.ورلد» که راهبری بندر جبل علی را بر عهده دارد در مدت کوتاهی توانسته گستره عملیاتی خود را به طرز شگفت‌انگیزی در ۵ قاره جهان گسترش دهد. دی.‌پی.‌ورلد هم‌اکنون در سراسر جهان دارای ۶۰ ترمینال تخلیه و بارگیری از کانتینر گرفته تا جنرال کارگو است. این شرکت در سال ۲۰۱۱ ظرفیتی برابر با ۵۵ میلیون TEU را در بنادر تحت مدیریت خود در سراسر جهان جابه‌جا‌ کرده است. دی.‌پی.‌ورلد اما تنها ۷ سال سن دارد! این در حالی است که ریشه‌های آن نیز در سال ۱۹۹۹ گذاشته شده که نشان از جوانی اما شوریده‌سری این شرکت بزرگ بندری است. این شرکت هم اکنون در بنادر بزرگ اروپایی مانند روتردام هلند و ساوثهمپتون بریتانیا، آسیایی مانند بندر بوسان کره جنوبی، آفریقایی مانند کیپ تاون آفریقای جنوبی، آمریکای جنوبی مانند بندر سانتوس برزیل و آمریکای شمالی مانند بندر ونکوور کانادا حضور فعال دارد؛ البته این جدا از حضور این اپراتور بندری در بندر ملبورن استرالیا و... است.

دی.‌پی.‌ورلد هم‌اکنون ۲۰ هزار کارمند در سراسر جهان دارد و هر روز در اندیشه گسترش بازارهای خود در بنادر جهان به ویژه در حوزه بنادر در حال رشد آسیایی است. این شرکت در تلاش است که حجم عملیات کانتینر خود را تا سال ۲۰۲۰ به ۹۲ میلیون TEU برساند که رکورد بسیار بالایی محسوب می‌شود.

شرکت «دی.‌پی.‌ورلد» که در سال ۲۰۰۵ از ادغام دو شرکت D(Dubai Ports Authority) DPA و Dubai Ports International) DPI) به وجود آمد در نخستین سال فعالیت خود و در سال ۲۰۰۶ پایه‌گذار بحران بزرگی در روابط امارات متحده عربی و ایالات متحده آمریکا شد. جیم کرین نویسنده کتاب «دبی، سریع‌ترین شهر دنیا» می‌گوید: «در فوریه ۲۰۰۶ میلادی خروجی خبرگزاری‌های آمریکا شروع به پخش کردن داستانی نگران‌کننده کردند. ماجرا بر محور دبی می‌چرخید که بسیاری از آمریکایی‌ها برای نخستین بار نام آن را می‌شنیدند.

جریان از این قرار بود که عملیات تخلیه و بارگیری را در چند بندر اصلی آمریکا ـ از جمله نیویورک، نیوجرسی، فیلادلفیا، بالتیمور، نئواورلئان و میامی ـ دولت عربی دبی خریداری کرده بود. گزارشگران از دبی به مثابه یکی از مراکز لجستیکی تروریست‌های ۱۱ سپتامبر یاد کرده و نوشته بودند که زادگاه دو تن از هواپیما‌ربایان بوده است.

به ادعای آنها چیزی نمی‌گذشت که امنیت بندر‌های آمریکا به دست عرب‌ها می‌افتاد...» این امر سبب شد تا در سنای آمریکا بلوایی به پا شود. چالز شومر سناتور آن زمان نیویورک به همراه هیلاری کلینتون که وی نیز در آن زمان سناتور نیویورک بود با همراهی برخی از نمایندگان مجلس نمایندگان آمریکا علم مخالفت با حضور دی پی ورلد را در بنادر آمریکا برداشتند تا آن را به ابطال بکشانند.

آنها و رسانه‌های آمریکایی در اقدامی هماهنگ فشار روی این قرارداد را تا آنجا بالا بردند که خود اماراتی‌ها ترجیح دادند تا از لجن مال شدن اعتبار کشورشان جلوگیری کنند و از قرارداد صرف‌نظر کنند. این در حالی بود که اشخاصی همچون رییس‌جمهور سابق، بیل کلینتون در ایالات متحده برای نهایی نمودن این قرارداد بسیار تلاش کردند؛ اما کاری از پیش نبردند. جیم کرین در این رابطه می‌نویسد: «وقتی آن جنجال در آمریکا راه افتاد، دی پی ورلد، در آن زمان چهارمین شرکت بزرگ اداره کننده بنادر دنیا بود ـ نزدیک به ۱۰ درصد کشتیرانی جهانی را در دست داشت ـ در عین حال از نظر تعداد قراردادهای مدیریت در ردیف اول بود؛ زیرا با ۴۳ ترمینال کانتینر در ۲۲ کشور قرارداد داشت. در ۲۰۰۵ دی.‌پی.‌ورلد با خریدن عملیات ریلی وابسته به بندرهای آمریکا از شرکت غول‌آسای CSX نخستین دست اندازی خود را در آمریکاآغاز کرد.»

کرین معتقد است که مخالفان حضور دبی در بنادر آمریکا در حالی یک سرمایه‌گذار معتبر را از این کشور بیرون انداختند که دولت آمریکا در شرایط کسری بودجه و سختی اقتصادی قرار می‌گرفت. وی از زبان ریک مارتینز مقاله‌نویس «نیوز اند آبزرور» می‌نویسد: «کشتن این معامله آن هم در مراحل جنینی آن، اقدامی صرفا نژاد‌پرستانه بود.

آیا درک این موضوع دشوار است که وقتی نوبت به داد‌وستد بین‌المللی می‌رسد ناچاریم با خارجی‌ها معامله کنیم؟» اخراج «دی پی ورلد» از بنادر آمریکا شاید به ظاهر امری منفی به نظر برسد اما در واقع برای شرکتی به این جوانی آن هم در کشوری که تا همین ۴۰ سال پیش دست به گریبان قحطی بود و از سیر کردن شکم ملتش ناتوان می‌نمود نشانی از توانمندی و بلندپروازی بی‌حد و حصر است. اما همه اینها بدون بندر توسعه‌یافته و رو به جلو جبل علی میسر نبود؛ همان بندری که روزگاری شیخ زاید را برای ساختنش ملامت می‌کردند.

*این مطلب مروری بر کتاب «دوبی،سریع‌ترین شهر دنیا» نوشته جیم کرین ترجمه هرمز همایون‌پور است که نشر نی آن را منتشر ساخته است