اندیشه‌های اقتصادی که اغلب بد فهمیده می‌شوند - ۸ اردیبهشت ۹۰

توماس مایر
مترجم: جعفر خیرخواهان
بخش دوم
ناخالص با خالص و دوباره شمردن با یک‌بار شمردن تفاوت دارد
می‌خواهیم به سخنان جری بوستر، مدیر کنگره شهر الف که به شورای شهر گزارش می‌دهد گوش کنیم.

«آیا به این فکر کرده‌اید که چقدر عالی می‌شود اگر شهر ما بتواند گردهمایی سال ۲۰۱۲ انجمن ملی آرایشگران چپ دست را برگزار کند؟ برای اینکه شهر ما پذیرفته شود تنها نیاز است دو میلیون دلار یارانه به این انجمن بدهیم. اما وقتی ۳ میلیون دلاری را که آرایشگران چپ دست در هتل‌ها خرج خواهند کرد، ۲ میلیون دلاری که صرف غذای خود می‌کنند و ۱ میلیون دلاری که در بخش سرگرمی‌ها خرج می‌شود با هم جمع کنیم و به آن مبلغ ۴ میلیون دلاری را بیفزاییم که این صنایع به عنوان دستمزدهای اضافی خواهند پرداخت، به اضافه ۱ میلیون دلار درآمد بیشتر مالیاتی که از بابت همه این مخارج اضافی به جیب شهرداری می‌رود، پس می‌توان دید که سودی قابل توجه نصیب ما می‌شود: با تنها ۲ میلیون دلار یارانه‌ دادن، ۱۱ میلیون دلار دریافت می‌کنیم. آیا این واقعا معامله خوبی نیست؟»
نه، اصلا اینطورها هم که وی گفته است نیست: چون رقم ۱۱ میلیون دلاری، یک مجموع بی‌معنا است که برخی از اقلام را دو بار شمرده است و نیز دریافتی‌های خالص و ناخالص را مخلوط می‌کند. بنابراین جری به ۶ میلیون دلاری که آرایشگران در هتل‌ها، رستوران‌ها و تفریحات صرف می‌کنند ۴ میلیون دلاری را اضافه می‌کند که این صنایع تولیدی به صورت دستمزد پرداخت خواهند کرد. اما این ۴ میلیون دلار دستمزد بیش از این یکبار شمرده شده بود به این صورت که بخشی از همان ۶ میلیون دلار دریافتی صنایع هتل‌ها، رستوران‌ها و تفریحات به حساب می‌آید. یا بخواهیم جور دیگر بگوییم، برای محاسبه نفع «خالص» به هتل‌ها و سایرین، باید از ۶ میلیون دلاری که آنها دریافت می‌کنند، ۴ میلیون دلاری را که باید به صورت دستمزد بپردازند، کسر کنیم. تنها در آن صورت است که می‌توانیم ۴ میلیون دلار دستمزدهای دریافتی کارگران در این صنایع را به عنوان بخشی از منافع ناشی از گردهمایی آرایشگران حساب کنیم. به همین ترتیب، ۱ میلیون دلار مالیات‌هایی که جری اضافه کرد بخشی از همان ۶ میلیون دلاری است که او قبلا یکبار به عنوان دریافتی‌های شهر حساب کرده است.
به‌علاوه حتی اگر جری اعداد خالص و ناخالص را مخلوط نکرده بود و به درستی می‌گفت که شهر الف، کسب و کارها و کارکنان‌شان از این گردهمایی تنها ۶ میلیون دلار دریافت خواهند کرد، او هنوز دفاع محکمه‌پسندی از اینکه باید ۲ میلیون دلار یارانه به آنها بدهد، نکرده است؛ چون ۶ میلیون دلار درآمد مستقیما با ۲ میلیون دلار یارانه قابل مقایسه نیست. یارانه زیان «خالص» به شهر محسوب می‌شود که سرانجام باید از محل افزایش مالیات‌ها یا کاهش دادن خدمات شهری به‌تدریج تامین و جبران گردد. برعکس آن، ۶ میلیون دلاری است که از گردهمایی به ساکنان شهر می‌رسد و اصلا نفع «خالص» نیست. آرایشگران در عوض ۶ میلیون دلاری که خرج می‌کنند کالاها و خدمات را دریافت می‌کنند. کارگران شهر الف باید بیشتر از گذشته کار کنند، مبلمان و اثاثیه هتل‌ها سریع‌تر فرسوده و مستهلک خواهد شد و شهر الف بابت غذاها و نوشیدنی‌هایی که از جاهای دیگر وارد می‌کند، پول خواهد پرداخت.

هزینه فرصت با هزینه پولی تفاوت دارد
هزینه فرصت یکی از پایه‌ای‌ترین مفاهیم در علم اقتصاد است که هر زمان تصمیم می‌گیریم عملی را به جای عمل دیگر انتخاب کنیم سر و کله‌اش پیدا می‌شود. این هزینه با مفهوم هزینه در استفاده هر روزه از آن تفاوت دارد از این جهت که به هزینه‌ها به صورت فرصت‌های از دست رفته نگاه می‌کند. این لزوما در تضاد با مفهوم متعارف هزینه‌ها نیست. اما اگر برحسب هزینه‌های فرصت فکر می‌کنید احتمال کمتری دارد که برخی هزینه‌های نه کاملا بدیهی را نادیده بگیرید چون هزینه‌های فرصت پیش رو و در مرکز توجه شما قرار می‌گیرند، بدان جهت که می‌دانید با توجه به محدود بودن منابع، اگر منابع بیشتری را برای رسیدن به یک هدف استفاده کنید، منابع کمتری برای رسیدن به سایر اهدافتان در دسترس خواهید داشت. فرض کنید یک بنگاه، مالک ماشین‌آلاتی است که می‌توان از آنها برای تولید دستگاه آبمیوه‌گیری یا اتوی برقی استفاده کرد. با این فرض که راه‌اندازی ماشین‌آلات نیاز به هیچ گونه هزینه قابل توجهی، از قبیل برق و فرسودگی، نداشته باشد به طوری که هزینه- در تعریف متعارف آن- برای استفاده از ماشین‌آلات در تولید آبمیوه‌گیری، صفر باشد. آیا منظور این است که بنگاه برای تصمیم‌گیری در این‌باره که آبمیوه‌گیری تولید کند یا خیر، باید هزینه استفاده از ماشین‌آلات را صفر در نظر بگیرد؟ خیر: نباید اینکار را بکند. هزینه مرتبط استفاده از ماشین‌آلات در تولید آبمیوه‌گیری، این است که بنگاه با استفاده از همان ماشین آلات در تولید اتوی برقی، چقدر می‌توانست درآمد کسب نماید.

یا این پرسش را در نظر بگیرید که آیا بیشتر محصولاتی که ما می‌خریم باید محکم‌تر بوده و عمر بیشتری داشته باشند. پاسخ بدیهی این است «البته که باید اینطور باشد،» اما اعتبار این پاسخ تا لحظه‌ای است که شما می‌پرسید آنچه محصولات را محکم‌تر می‌سازد به هزینه‌ها و بنابراین قیمت ربط پیدا می‌کند. میزان بهینه محکم بودن، در بین سایر چیزها به میزان کهنه شدن به واسطه پیشرفت‌های فنی و به نرخ بهره‌ای که ما خدمات آینده آنها را تنزیل می‌کنیم بستگی دارد. کادر ۱ مثال دیگری در این‌باره ارائه می‌دهد.
سیاست‌ها نیز هزینه‌های فرصت دارند. در مورد بسیاری از سیاست‌های اقتصادی، هزینه‌های پولی آنها برآوردهای تقریبا کافی از هزینه‌های فرصت‌شان هستند، اما نه در مورد همه آنها. اینجا مثالی آورده‌ایم. پاره‌ای از مردم طرفدار برقراری دوباره خدمت نظام اجباری هستند چون که فکر می‌کنند، نظام اجباری جلوی ماجراجویی‌های نظامی را می‌گیرد، یا اینکه خدمت نظام، وظیفه شهروندی است، یا مثلا اینکه خدمت نظام، نظم و انضباط به شدت مورد نیاز را به مردان (و زنان؟) جوان می‌دهد. ادعاهایی که مطرح شد شاید درست و شاید هم نادرست باشد. اما آنها قطعا در اشتباه خواهند بود اگر بخواهند به زبان اقتصادی صحبت کرده و ادعا کنند خدمت اجباری برای کشور کم هزینه‌تر خواهد بود چون به فرد مشمول خدمت، پول کمتری نسبت به فرد داوطلب خدمت پرداخت خواهد شد. اگر چه دولت دستمزد پایین‌تری به فرد مشمول خدمت می‌پردازد، اما منابع بیشتری را نسبت به حالتی که به افراد داوطلب متکی بود مصرف خواهد کرد (که سنجه درست هزینه‌ها هم همین منابع مصرف شده جامعه است.) توضیح می‌دهیم چرا. فرض کنید ارتش یک سرباز اضافی می‌خواهد و بنابراین پیشنهاد می‌دهد که سالی ۴۰ هزار دلار به هر کدام از جک یا بیل بپردازد. برای اینکه مثال را ساده نگه داریم فرض کنید که جدای از هر نفع یا زیان درآمدی، هر دو نفر بین اینکه سرباز یا غیرنظامی باشند بی‌تفاوت هستند. جک پاسخ منفی می‌دهد چون که او در بخش غیرنظامی درآمد ۷۰ هزار دلاری دارد. بیل که ۳۹ هزار دلار درآمد دارد پاسخ مثبت می‌دهد. حالت برعکس را در نظر بگیریم که خدمت نظام اجباری باشد به طوری که ارتش مجبور نخواهد بود با کارفرمایان غیرنظامی برای جذب نیروی کار رقابت کند، در این حالت ارتش به فرد مشمول وظیفه مثلا ۳۰ هزار دلار می‌پردازد و از یک قرعه‌کشی برای انتخاب جک یا بیل استفاده می‌کند. اگر فرد انتخاب شده بیل باشد وضع مالی وی نسبت به حالتی که خدمت اجباری نداشتیم و او می‌توانست هر سال ۳۹ هزار به دست آورد ۹ هزار دلار بدتر می‌شود. اما فرض کنید رایانه جک را انتخاب کرده است. وضع مالی او ۴۰ هزار دلار (۷۰ هزار دلار منهای ۳۰ هزار دلار) بدتر می‌شود. اما نفع ارتش تنها آن ۹ هزار دلار کمتری است که در حالت نظام داوطلبانه مجبور بود به بیل بپردازد تا او را جذب ارتش نماید. از آنجا که نمی‌دانیم رایانه کدامیک از این دو نفر را انتخاب خواهد کرد، منطقی است که میانگین زیان از نظام اجباری را رقم ۲۴۵۰۰ دلار تعیین کنیم (۵/۰ ضربدر ۹۰۰۰ هزار دلار به بیل به‌علاوه ۵/۰ ضربدر ۴۰۰۰۰ دلار به جک.) با توجه به اینکه نفع دولت از نظام اجباری فقط ۹۰۰۰ دلار است، نظام اجباری توجیه اقتصادی نخواهد داشت. البته این نظام ارزان‌تر به نظر می‌رسد فقط زمانی که صرفا به پولی که ارتش می‌پردازد توجه می‌کنیم و هزینه فرصت برای جامعه را در نظر نمی‌گیریم.
آنچه گفتیم ظاهرا نتیجه قاطعی درباره هزینه نظام اجباری در قیاس با ارتش داوطلبانه است، اما باید اصلاحیه‌ای بدان بیفزایم. پولی که دولت به سربازانش می‌پردازد چیزی نیست که از آسمان و به شکل بارانی ملایم فرود آمده باشد، بلکه پولی است که از جیب مالیات‌دهندگان بیرون آمده است و مالیات‌ها هزینه اجتماعی بر اقتصاد تحمیل می‌کنند. برای مثال اگر از درآمدها با نرخ نهایی ۳۳ درصد مالیات گرفته شود، شخصی که می‌تواند با یک ساعت کار اضافی ۳۰ دلار کالا و خدمات تولید نماید، اما هر ساعت فراغت برایش ۲۵ دلار ارزش دارد، آن یک ساعت اضافی را کار نخواهد کرد، چون درآمد پس از مالیات فقط ۲۰ دلاری به دست خواهد آورد (۳۰ دلار ضرب در ۶۷/۰)، که ۵ دلار کمتر از نفعی است که وی از لذت فراغت کسب می‌کند. این مالیات باعث ناکارآیی می‌شود چون اقتصاد به طور کلی ۳۰ دلار تولید را از دست می‌دهد، در حالی که او فقط ۲۵ دلار ارزش از فراغت کسب می‌کند. پس قابل درک است که حقوق بالاتر دادن به ارتش داوطلبانه مستلزم مالیات‌های بالاتر است. این بار اضافی مالیات‌ستانی چه بسا از منفعت بیشتر بحث شده اتکا به ارتش داوطلب فراتر رود، اما در عمل بسیار دور از ذهن است که اینطور شود.
با توجه به اهمیت هزینه فرصت، مثال دیگری هم می‌آوریم. شما ورقه قرضه ۱۰ هزار دلاری می‌خرید که ۵ درصد بهره می‌پردازد. دقیقا پس از خرید شما، نرخ بهره به ۶ درصد افزایش می‌یابد و ارزش ورقه قرضه‌تان اکنون کمتر از ۱۰ هزار دلاری می‌شود که پول بابتش دادید. (برای اینکه بفهمیم چرا نرخ بهره بر قیمت ورقه قرضه تاثیر می‌گذارد کادر ۲ را نگاه کنید.) برادر زن نفرت‌انگیز شما شروع به دلسوزی برایتان می‌کند و از سرمایه‌گذاری‌های موفق خویش برایتان صحبت می‌کند. بنابراین شما به تندی و بی‌هیچ ملاحظه‌ای به او می‌گویید که او اشتباه می‌کند، ورق قرضه شما هنوز هم همان ۵۰۰ دلاری که قبلا سود می‌پرداخت را خواهد پرداخت و مثل قبل به میزان ۱۰ هزار دلار قابل تبدیل به پول نقد است، پس چه زیانی وجود دارد؟ خوشبختانه از جهت آرامش خاطر شما، برادرزن‌تان هیچ چیز درباره هزینه فرصت نمی‌داند پس او من منی کرده و یواشکی جیم می‌شود. اما خواهرزنتان از هزینه فرصت سر در می‌آورد. او به این نکته اشاره می‌کند که اگر شما منتظر مانده بودید و دیرتر ورقه قرضه را می‌خریدید اکنون به جای ۵۰۰ دلار در سال، ۶۰۰ دلار به دست می‌آوردید. حالا این شما هستید که من من کرده و جیم می‌شوید، چون برحسب هزینه فرصت، ۱۰۰ دلار زیان کرده‌اید.
برای مثال‌های دیگر به آدم‌هایی دقت کنید که با حرارت و جدیت تمام چیزهایی مثل این به شما می‌گویند: «ما باید مطمئن شویم که محل کار تا جایی که می‌دانیم ایمن باشد.» یا «ما باید هر آنچه از جنبه فنی عملی است انجام دهیم تا جلوی سوانح هوایی را بگیریم، بدون توجه به هزینه‌ها و تاثیری که این کار بر سود شرکت‌های هوایی می‌گذارد.»

تجزیه و تحلیل هزینه- فایده
اینک به تحلیل هزینه- فایده می‌رسیم، و همان‌طور که از نام آن پیدا است، منافع و هزینه‌های فرصت یک سیاست خاص را مقایسه می‌کند. این روشی بدیهی برای ارزیابی یک سیاست به نظر می‌رسد، اما این روش اصلا بی‌دردسر و روشن نیست چون معمولا، هر چند نه همیشه، هزینه‌ها و فایده‌ها با واحدهای متفاوت ظاهر می‌شوند. وقتی که آنها با واحدهای یکسانی بیان می‌شوند مسائل ساده می‌شود: برای مثال، اگر ۱۰ میلیون دلار هزینه صرف امور ایمنی می‌کنیم و می‌دانیم خرج کردن آن پول برای بهبود خدمات آمبولانس به طور میانگین جان ده نفر را در سال نجات خواهد داد، در حالی که خرج آن پول در بهبود حفاظ‌های خطوط ریلی، جان بیست نفر را نجات می‌دهد، به خوبی می‌دانیم که چکار باید بکنیم. اما فرض می‌کنیم علاوه بر این می‌توانیم آن پول را صرف افزایش تعداد وکلای تسخیری در دادگاه‌ها کنیم که برآورد می‌شود منجر به صد مورد کاهش در محکومیت‌های به ناحق می‌شود. اینک برای اینکه تصمیم بگیریم بهترین سیاست کدام است باید به طریقی اینها را قیمت‌گذاری کنیم یعنی ارزش نجات جان یک انسان و جلوگیری از شکست در اجرای عدالت را به دلار بیان کنیم. چگونه این کار را انجام دهیم؟ برای ارزش‌گذاری نجات جان یک انسان می‌توان سعی در برآورد ارزش پولی کرد که مردم برای زندگی خویش قائل هستند که این کار با مقایسه دستمزدهای مورد نیاز برای جذب کارگران به مشاغلی که نیاز به سطوح مهارت و تلاش مشابه دارد، اما از جهاتی خطرناک‌تر از سایر مشاغل دیگر است انجام می‌شود. این روش به هیچ وجه مطلوب نیست هم چون کارگران میزان ارزیابی غیرواقعی از خطر از دست دادن جانشان در مشاغل پرخطرتر دارند و هم‌چون آنهایی که مشاغل پرخطرتری دارند احتمال می‌رود زندگی خود را از یک شخص معمولی کمتر ارزش‌گذاری کنند. اما به هر صورت تصویری از واقعیت به ما می‌دهد. تخمین‌زدن زیان ناشی از اینکه شخصی به ناحق محکوم به مجازات می‌شود حتی نامعلوم‌تر است، اما اگر شما سیاست‌گذاری باشید که مجبورید تصمیم بگیرید چگونه ۱۰ میلیون دلار را تخصیص دهید، مشخص یا نامشخص، باید هر جور است یک حدس و گمان بزنید، دقیقا مثل فرد بخشنده‌ای که باید تصمیم بگیرد چقدر پول خود را برای نجات قحطی‌زدگان بدهد و چقدر آن را به ارکستر سمفونی محلی بفرستد.
برخی از مردم چنین استدلال کردنی را از نظر اخلاقی انزجارآور می‌بینند. آنها برای زندگی انسان مبلغ معینی پول در نظر گرفتن را مشابه با آن ذهنیتی می‌بینند که برای ما گولاگ‌ها و اردوگاه‌های مرگ نازی به ارمغان آورد. اقتصاددانی که تحلیل هزینه- فایده انجام می‌دهد فقط یک پاسخ برای آنها دارد: «آیا شما در زندگی شخصی خودتان، ارزش بی‌نهایتی برای جان انسان قائل هستید؟ اگر اینطور است آیا رانندگی می‌کنید و اگر رانندگی می‌کنید، آیا دست کم هر روز ترمزهای خودروی‌تان را معاینه و بازبینی می‌کنید و آیا هرگز بیش از سرعت مطمئنه یا مجاز رانندگی نمی‌کنید؟» و اینطور پاسخ دادن که ما مجازیم برای زندگی خودمان ارزش بگذاریم، اما نه روی زندگی سایر مردم، هم فایده‌ای ندارد؛ چون وقتی که رانندگی می‌کنیم جان سایر مردم را به خطر می‌اندازیم.

نرخ دستمزد با هزینه نیروی کار تفاوت دارد
از ۱۹۷۶ تا ۲۰۰۶، GDP واقعی سرانه در آمریکا ۸۱ درصد افزایش یافت. در عین حال میانگین دریافتی واقعی در هر ساعت در سال ۲۰۰۷ تقریبا ۴ درصد کمتر از ۱۹۷۶ بود. اینجا چه اتفاقی افتاده است؟ خوب یک چیز روشن است که شاخص قیمت مصرف‌کننده که از آن برای تبدیل دریافتی‌های اسمی به واقعی استفاده می‌شود نرخ تورم را زیاده از حد برآورد می‌کند، به طوری که دریافتی‌های واقعی وضع بهتری نسبت به آنچه داده‌ها نشان می‌دهد داشته است. نکته دیگر و احیانا مهم‌تر اینکه ما در جست‌وجوی مفهوم اشتباهی بوده و بنابراین به اعداد نادرستی می‌رسیم. کارکنان همچنین مزایای شغلی مفصلی دریافت می‌کنند که در «میانگین دریافتی‌های واقعی» آنها شامل نمی‌شود از قبیل مزایای پزشکی و درمان و مزایای بازنشستگی. هنگامی که به دنبال سنجه دیگری هستیم، کل جبران زحمات واقعی کارکنان که این مزایای شغلی را شامل می‌گردد، در این دوره بالا رفته است؛ به طوری که وضع کارکنان در ۲۰۰۷ نسبت به ۱۹۷۶ بهتر شده است.
به‌علاوه، داده‌هایی که میانگین دریافتی ساعتی را نشان می‌دهد مربوط به کارگران تمام وقت و نیز پاره وقت است که گروه دوم به طور میانگین دریافتی ساعتی کمتری نسبت به کارگران تمام وقت دارند و نسبت کارگران پاره‌وقت رو به افزایش گذاشته است. نتیجه اخلاقی این ماجرا چیست؟ مطمئن شوید داده‌هایی که مورد بررسی قرار می‌دهید دقیقا همان‌هایی هستند که به پرسش مد نظر شما مربوط می‌باشند.
این انکار نمی‌کند که کارگران نسبت به دانش‌آموختگان دانشگاهی در این دوره روزگار بدتری را می‌گذرانند و نیز انکار نمی‌کند که نگرانی جدی در این‌باره باید وجود داشته باشد. بلکه معنای آن این است که آن کسانی که اظهار می‌دارند چه اتفاقی بر سر دریافتی واقعی ساعتی آمده است تا نشان دهند کارگران چقدر بد گذران زندگی می‌کنند مفهوم و داده‌های اشتباهی را در دست گرفته‌اند.

کالاهای سرمایه‌ای با سرمایه انسانی تفاوت دارد
اگر بپرسیم بزرگ‌ترین عنصر از موجودی سرمایه ما چیست پاسخی که می‌شنویم برخی می‌گویند کارخانه‌ها هستند، دیگران ساختمان‌های مسکونی را نام می‌برند و شاید عده‌ای خواهند گفت زمین است. اما، به نظر اقتصاددانان هیچ‌کدام از اینها نیست. پاسخ آنها، سرمایه انسانی و سایر شکل‌های سرمایه نامرئی است. سرمایه انسانی، ارزش حال درآمدی است که کارکنان کسب خواهند کرد هنگامی که مهارت‌های خویش را به کار می‌گیرند. تقریبا ۶۷/۰ درآمد کشور آمریکا از محل دریافتی‌های نیروی کار است و بخش بسیار اندکی از این نیروی کار، بی‌تجربه و تعلیم‌ندیده است؛ بلکه در عوض کاربرد دانایی و مهارت‌هایی است که با تحصیلات و آموزش کسب شده باشد. کسب اینها پرهزینه است چون نه فقط شامل هزینه شهریه دانشگاه بوده، بلکه درآمدهایی که دانشجویان باید صرفنظر کنند تا این تحصیلات و آموزش‌ها را کسب نمایند نیز شامل می‌گردد. سرمایه‌گذاری در سرمایه انسانی در سال ۲۰۰۴ حدود ۴۶ تریلیون دلار تخمین زده می‌شد، در حالی که ارزش سرمایه‌گذاری‌ها به شکل کارخانه و تجهیزات فیزیکی فقط ۱۲ تریلیون دلار بود.
دو برادر به نام جان و بیل را مقایسه کنید که هر کدام ۳۰۰ هزار دلار به ارث برده‌اند، جان آن پول را صرف خرید چندین کامیون می‌کند و یک بنگاه ترابری تاسیس می‌نماید. بیل آن پول را صرف رفتن به دانشکده پزشکی می‌کند. اگر چه بیشتر مردم اینطور فکر می‌کنند که جان مالک سرمایه بوده در حالی‌که بیل سرمایه‌ای ندارد، این تفکیک اصلا معنادار نیست. هر دو تا استفاده از پولشان در موارد جایگزین را از دست داده‌اند از قبیل خرج آن در اوراق قرضه شرکت‌ها یا ازدواج، تفریحات و خوشگذرانی، و هر دو تا انتظار دارند بازده معینی از سرمایه‌گذاری‌شان نصیب خود کنند. هر دو تا ریسک کرده‌اند. ریسک جان این است که احتمال دارد بنگاه وی سودآور نشود، و ریسک بیل این است که شاید از دانشکده پزشکی اخراج شود، یا شاید پیش از اینکه سرمایه‌گذاری انجام داده در تحصیلات خود را جبران کند، بمیرد. این درست است که تصمیم بیل برای سرمایه‌گذاری در حرفه پزشکی شاید عمدتا از انگیزه‌هایی به جز پول درآوردن ناشی شده باشد اما همین قضیه در مورد تصمیم جان نیز صدق می‌کند، چون که او شاید خیلی دوست دارد رییس خودش باشد و حتی اگر انگیزه‌های غیرمالی نقش بزرگ‌تری در تصمیم بیل تا تصمیم جان ایفا کند، همین جریان نیز درباره کسی درست است که یک گالری هنری به جای بنگاه حمل و نقل راه‌اندازی می‌کند و در عین حال، هزینه برپا ساختن گالری هنری را سرمایه‌گذاری در نظر می‌گیریم.
اینکه سرمایه انسانی را در مفهوم سرمایه بگنجانیم ایده جدیدی نیست. این مساله دست‌کم به جان لاک (۱۶۳۲ تا ۱۷۰۴) برمی‌گردد که توانایی کارگر در کسب درآمد را یک شکل از دارایی می‌دانست. چنین رویکردی چندین پیامد دارد. نخست اینکه اهمیت تحصیلات را برجسته می‌سازد، همچنین کمک می‌کند تا تبیین کنیم چرا مناطقی که با جنگ یا حوادث طبیعی نابود شده‌اند اینقدر سریع بازسازی می‌شوند. تخریب سرمایه انسانی معمولا کمتر از تخریب ساختمان‌ها و سایر سرمایه‌های فیزیکی است که ما به چشم می‌بینیم. این حتی چیزی را که شاید خوانندگان رمان‌های عصر ویکتوریایی را متعجب سازد تبیین می‌کند: که در آن زمان سرمایه انسانی اهمیت بسیار کمتری نسبت به اکنون داشت و اگر زنی با مردی ازدواج می‌کرد که سرمایه غیرانسانی اندکی داشت بعید بود که این زن از سطح زندگی مناسبی بهره‌مند شود. به همین ترتیب، مردی که سرمایه غیرانسانی نداشت، انگیزه قوی‌تری داشت تا در جست‌وجوی دختری باشد که سرمایه غیرانسانی به ارث می‌برد. اهمیت روزافزون سرمایه انسانی همچنین نقش در حال کاهش جهیزیه سنتی را تبیین می‌کند. مدرک دبیرستانی، دانشگاهی یا حرفه‌ای عروس، اینک جای آن را می‌گیرد.
سرمایه نامرئی اگر چه درون موجودات انسانی جای دارد و بنابراین سرمایه انسانی است، شامل مواردی بیش از مهارت‌های فنی می‌شود که مردم همراه خود به مشاغلشان می‌آورند و شامل تلقی‌ها و عادت‌هایی مثل «اخلاق پاک دینی» و نیز قوانین، هنجارها و نگرش‌ها و سایر نهادهای غیررسمی از قبیل حمایت از حقوق مالکیت، و این باور می‌شود که آدم‌ها باید درستکار باشند.
مطلوبیت‌ نهایی با مطلوبیت متوسط تفاوت دارد
اگر چه سابقه بررسی علم اقتصاد را می‌توان به دوران یونان باستان ردیابی کرد، شخصیت چهره شده در بین پدران علم اقتصاد، آدام اسمیت است که کتاب «کنکاشی در ماهیت و علل ثروت ملل» وی در ۱۷۷۶ ظاهر شد. یکی از پرسش‌های مهمی که ذهن اسمیت و پیروان بلافصل وی (که اقتصاددانان کلاسیک نامیده می‌شدند) را به خود مشغول می‌کرد تبیین ارزش و قیمت نسبی کالاها بود. در حالی که به نظر روشن می‌رسد ارزش‌های نسبی باید به میزان مفید بودن آنها برای خریداران بالقوه بستگی داشته باشد، اقتصاددانان کلاسیک به مخمصه افتادند زمانی که سعی کردند این خط فکری را به نحو قاعده‌مند جلو ببرند. به نظر می‌رسید رابطه اندکی بین آنچه برای انسان مفید است و آنچه گران است وجود داشته باشد. مثال کلاسیک مقایسه بین یک تکه زغال و یک قطعه الماس بود (به یادآورید که در انتهای سده هجدهم و ابتدای سده نوزدهم، زغال سنگ سوخت اصلی بود.) چرا الماس نسبت به تکه زغال بسیار مفیدتر با قیمت بیشتری فروخته می‌شود؟ بی‌تردید اگر زغال نداشته باشیم درد و رنج بیشتری تا از نداشتن الماس متحمل می‌شویم.
کلید این معما در نیمه دوم قرن نوزدهم پیدا شد زمانی که اقتصاددانان تفاوت بین مطلوبیت متوسط را با مطلوبیت نهایی تشخیص دادند. فرض کنید بین انتخاب خرید کل بنزین مورد نیاز خود برای سال آینده به قیمت هر گالن ۱۰ دلار یا نداشتن هیچ مقداری بنزین سرگردان هستید. احتمال دارد موافق پرداخت ۱۰ دلار باشید. اما اگر مساله بر سر نداشتن آخرین گالن بنزین (یعنی گالن نهایی) یا خرید آن به مبلغ ۱۰ دلار باشد، شما احتمالا تصمیم می‌گیرید بدون آن گالن هم می‌توان سر کرد و کم فایده‌ترین مسیری را که با خودرو قصد داشتید بروید حذف می‌کنید. اینطور فکر نکنید که گالن نهایی به خودی خود، متفاوت از هر گالن دیگری است. عملکرد خودروی شما با مصرف آخرین و اولین گالن بنزین تفاوتی نمی‌کند. در علم اقتصاد، «نهایی» اشاره ضمنی به «ناچیز بودن» ندارد. صرفا معنا می‌دهد که شما آن را در جایی استفاده می‌کنید که ارزشی کمتر از آنی دارد که هر گالن دیگری را صرف خرید می‌کنید. بنابراین هر چه بیشتر از چیزی مصرف کنید، مطلوبیت کمتری از داشتن یک واحد بیشتر آن به دست می‌آورید. اقتصاددانان این را «مطلوبیت نهایی کاهنده» می‌نامند.
به محض اینکه بر تصمیم خرید «نهایی» متمرکز می‌شویم دیگر معمایی وجود ندارد: مصرف‌کنندگان مایل به پرداخت پول زیاد برای واحد اضافی یک کالا هستند که بدون داشتن آن هم راحت می‌توانند زندگی می‌کنند (الماس) در حالی که برای یک واحد اضافی کالایی که بدون داشتن آن نمی‌توانند زندگی کنند از قبیل غذا تمایل به پرداخت کمتری دارند. فهم متعارف به ما می‌گوید، ارزش یک کالا به مطلوبیت آن، اما مطلوبیت نهایی و نه متوسط آن بستگی دارد. این واقعیت که ما نمی‌توانیم بدون مقداری غذا زندگی کنیم، کشاورزان را قادر به سختگیری کردن بر ما نمی‌کند. اگر قیمت غذا بالا رود، ما بی‌درنگ از خریدهای نهایی خود می‌زنیم. و ما به اندازه‌ای غذا، الماس، زغال و غیره مصرف می‌کنیم تا آخرین دلار خرج شده برای هر یک از این کالاها، مطلوبیت برابری عاید ما سازد. اگر اینطور نبود، می‌توانیم با تغییر دادن مخارجمان از کالای با مطلوبیت نهایی پایین به کالای با مطلوبیت نهایی بالا، مطلوبیت کل خود را افزایش دهیم.

هزینه نهایی با هزینه متوسط تفاوت دارد
تفکیک بین نهایی و متوسط نه فقط برای مطلوبیت، بلکه برای هزینه‌ها نیز به کار می‌رود. هزینه تولید یک واحد اضافی محصول، یعنی هزینه نهایی آن، «می‌تواند» با هزینه متوسط همه واحدهای پیشین تولید برابر باشد، اما دلیلی ندارد که حتما این‌طور باشد. نه فقط صرفه‌های مقیاس آشنا را داریم، عدم صرفه‌های مقیاس خنثی‌کننده نیز وجود دارند یعنی عواملی که هزینه متوسط را بالا می‌برند به محض اینکه واحدهای بیشتری از کالا تولید می‌کنیم.
یکی از عواملی که - در کوتاه مدت- تولید بنگاه را بیشتر می‌کند و هزینه‌ها را بالا می‌برد موجودی ثابت سرمایه است. با افزوده شدن کارگران به بنگاه، هر کارگر با مقدار سرمایه کمتری کار می‌کند و تولید هر کارگر اضافی، بنابراین کاهش می‌یابد. می‌توان داستان‌هایی را در اینجا ذکر کرد، از قبیل کارگران اضافی عمدتا برای این استفاده می‌شوند که مواد را برای کارگران قبلا استخدام شده بیاورند که به ماشین‌ها رسیدگی می‌کنند. اما بنگاه در بلندمدت، می‌تواند موجودی سرمایه خویش را افزایش دهد، به طوری که در بلندمدت، چنین دلیلی برای هزینه‌های نهایی افزایشی ناپدید می‌شود. اما دلیلی هست که چرا هزینه‌ها باید حتی در بلندمدت افزایش یابد در اثنایی که بنگاه تولید را زیاد می‌کند. به این علت که با بزرگ شدن اندازه، و بنابراین پیچیده‌‌تر شدن کارهای بنگاه، به طور اجتناب‌ناپذیری کاغذبازی افزایش یافته و نتیجه آن از دست رفتن انعطاف‌پذیری است. بزرگ‌تر شدن بنگاه همچنین باعث افت کارآیی می‌شود چون انگیزه‌های مدیر همراستا با انگیزه‌های بنگاه نخواهد بود.
از سوی دیگر، زمانی که تولید بنگاه افزایش می‌یابد برخی عوامل هستند که کارآیی را افزایش داده و بنابراین هزینه‌های متوسط را کاهش می‌دهند. یکی اینکه حالا می‌توان هزینه‌های سربار را بر تعداد واحدهای بیشتری سرشکن کرد. عامل دیگر که در کوتاه‌مدت فعال است اینکه اگر یک بنگاه تولید خود را که قبلا مثلا به خاطر رکود کاهش داده است، اینک افزایش می‌دهد، اغلب قادر به انجام این کار است بدون اینکه مجبور به افزودن تعداد کارمند زیادی باشد چون که قبلا وقتی تولید را کاهش داد اشتغال را متناسب با آن کاهش نداد به خاطر اینکه می‌دانست در رونق بعدی، به سختی امکان جایگزین کردن کارمندان متخصصی وجود دارد که مهارت‌ها و دانش خاصی که بنگاه نیاز دارد را داشته باشند. پس چاره‌ای نیست که آنها با شدت کمتری کار کنند یا وظایف غیرضروری‌تری بر عهده گیرند. اما به محض اینکه بنگاه به سطح تولید سابق خود می‌رسد این عامل از کار می‌افتد و بی‌اثر می‌شود.
اما در بلندمدت، عامل دیگری که با افزایش یافتن تولید، هزینه‌ها را پایین می‌آورد وارد ماجرا می‌شود. اینکه با تولید بیشتر، بنگاه امکان می‌یابد از مزیت بیشتر تقسیم کار بهره‌مند شود و از تجهیزات تخصصی‌تری استفاده کند. اینکه آیا مزایای مذکور که در مقیاس بزرگ‌تر ظاهر می‌شوند به حد کافی هست تا عدم مزایای پیش گفته از بوروکراسی بزرگ‌تر را خنثی سازد از بنگاهی به بنگاه دیگر تغییر می‌کند.

بنگاه بزرگ با قدرت بازار تفاوت دارد
یکی گرفتن بنگاه بزرگ با قدرت بازار در اذهان عمومی کاملا تثبیت شده است که کاملا هم بیراه نیست. اندازه بنگاه با قدرت بازار ارتباط دارد، اگر که بازار بزرگ باشد نیاز به بنگاه بزرگی است تا بر آن مسلط گردد. اما رابطه بین اندازه بنگاه و قدرت بازار رابطه‌ای سست و غیردقیق است. بنگاهی را در نظر بگیرید که به طور مطلق بزرگ باشد، اما اگر بازار خیلی بزرگ باشد چه بسا نسبت کوچکی از تولید صنعت را تشکیل دهد و قدرت بازاری اندکی داشته باشد؛ برخی کارخانجات فولاد بزرگ هستند، اما نه نسبت به اندازه بازار فولاد آمریکا. برعکس، بنگاهی کوچک در بازار خیلی کوچک، برای مثال، تنها خواربار فروشی در یک روستا، دارای قدرت بازاری است. و حتی اگر بنگاه کوچک باشد و صنعت بزرگ باشد، اگر بخش کوچکی از مصرف‌کنندگان، محصول بنگاه را آنچنان برتر نسبت به رقبای بنگاه ببینند که حاضر به پرداخت قیمت بالاتری برای آن باشند پس این بنگاه دارای مقداری قدرت بازار است. از سوی دیگر، یک بنگاه که به طور مطلق بزرگ بوده و بخش بزرگی از تولید صنعت را در اختیار دارد، در عین حال می‌تواند قدرت بازار کاملا محدودی داشته باشد چون که می‌ترسد اگر قیمت‌های خود را بالا ببرد، بنگاه‌های جدید از سایر صنایع یا سایر کشورها، قلمرو وی را اشغال کنند.
پس چه چیزی است که تمایل به زیاده تخمین زدن رابطه بین اندازه و قدرت بازار ایجاد می‌کند؟ احتمالا دلیل اصلی این است که مردم کلا به بزرگ بودن بی‌اعتماد هستند، چون آنها هنگام سروکار داشتن با یک سازمان غول‌آسا، حال چه بنگاه خصوصی یا ارگان دولتی، احساس عجز و ناتوانی خاصی می‌کنند. برای آدم‌ها راحت‌تر است که به مالک بنگاه مستقیم در داخل فروشگاه یا دفعه بعدی که در خیابان با وی برخورد می‌کنند شکایت کنند تا اینکه مجبور باشند در بین شاخه‌های گوناگون یک شرکت بزرگ مخابراتی با احتیاط جلو بروند تا به بخش «خدمات مشتری» برسند که کمکی نمی‌تواند به آنها بکند.
میل عمومی به اینکه اندازه و قدرت بازار یکسان گرفته شود هر علتی که داشته باشد، به پشتیبانی از این مفهوم بحث‌برانگیز می‌افزاید که دولت باید رقبای کوچک را در برابر اصل رقابت حمایت کند. برای مثال اگر ورود وال‌مارت غول فروشگاه‌های زنجیره‌ای باعث تهدید فروشگاه‌های کوچک خرده‌فروشی می‌شود، بیشتر مردم از شورای شهر تقاضا می‌کنند که ورود وال‌مارت را ممنوع کند. شاید کسی بتواند با موفقیت به دفاع برخیزد با این استدلال که بدون توجه به پیامدهای اقتصادی، از نظر اجتماعی مطلوب است که تعداد زیادی خرده‌فروشی کوچک داشته باشیم (هر چند که من تردید دارم.) اما اقتصاددانان مایلند پاسخ دهند که هدف رقابت، ارائه قیمت‌های پایین به مصرف‌کنندگان است، به طوری که سیاست حمایت از رقبا که جلوی ارزان فروختن یک بنگاه بزرگ را می‌گیرد، سیاست شکست خورده‌ای است. (البته یک استثنا برای این وضعیت وجود دارد زمانی که بنگاه بزرگ، قیمت‌های خود را پایین می‌آورد تا رقبای کوچک را از بازار به بیرون براند و متعاقب آن، قیمت‌های خود را افزایش می‌دهد. اما اینکه آیا بنگاهی احتمالا چنین کاری می‌کند یا نه محل بحث است.)

طرفدار بازار بودن با طرفدار بنگاه بودن تفاوت دارد
آنهایی که از منافع بنگاه‌ها چه به صورت عام یا به شکل خاص حمایت می‌کنند اغلب دفاع خود را در لفافه و با سخنان آدام‌اسمیت می‌پوشانند. این کار همیشه اشتباه نیست چون بیشتر تدابیری که سودهای کسب و کار را کاهش می‌دهد در بازارهای آزاد نیز تداخل می‌کند، اما چنین کاری همیشه هم درست نیست. بنگاه‌ها و هواداران آنها از برخی تدابیر سیاستی نیز حمایت می‌کنند که رقابت را مهار کرده و بنابراین بازارهای آزاد را سد می‌کند.
برای مثال مالکان خطوط کشتیرانی و اتحادیه‌های دریانوردی به نمایندگان کنگره فشار می‌آورند تا قانونی به تصویب رسانند که بیشتر کمک‌های غذایی آمریکایی باید با کشتی‌های آمریکایی حمل شود. در برخی شهرها، قوانین نظام مهندسی، رقابت از سوی تولیدکنندگان مواد ارزان‌تر را محدود می‌کند و ایالت‌ها از الزامات جواز کسب برای محدود ساختن رقابت در خدماتی از قبیل آرایشگری یا تاکسیرانی استفاده می‌کنند. پس آن دسته از ما که بر اتکای به نظام بازار آزاد پافشاری می‌کنیم لزوما از حامیان منافع بنگاه‌های اقتصادی نیستیم.

«باید» و «می‌توان» با «خواست» و «تمایل» تفاوت دارد
در نگاه اول، شاید به نظر عجیب برسد که کسی آنچه باید انجام شود یا می‌توان انجام داد را با آنچه میل و خواست به انجامش است، اشتباه بگیرد. حتی بچه‌های یتیم هم می‌دانند که جهان بی‌عیب و نقص نیست. اما ظاهرا برخی از کسانی که درباره سیاست اقتصادی اظهار نظر می‌کنند، از قبیل الزامی کردن بنگاه‌ها به اینکه «دستمزد معیشتی» بپردازند، برخی اوقات به ما می‌گویند یا می‌فهمانند که بنگاه‌ها توانایی جذب این هزینه‌ها را دارند. اما اینکه بنگاه‌ها آن هزینه‌ها را «می‌توانند» جذب کنند به این معنا نیست که آنها این کار را خواهند کرد. در عوض احتمال زیادی می‌رود که آنها حداقل مقداری از هزینه‌ها را از طریق قیمت بالاتر به مصرف‌کنندگان انتقال دهند و شاید از طریق افزایش دستمزدها کمتر از آنی که در غیر این‌صورت می‌کردند هزینه‌ها را به کارکنان دستمزد بالاتر خود انتقال دهند. به همین ترتیب آن کسانی که از پایین آوردن مالیات بر درآمد شرکت‌ها دفاع می‌کنند با این استدلال که به بنگاه‌ها امکان سرمایه‌گذاری بیشتر می‌دهد و بنابراین اشتغال بیشتری ایجاد می‌کند. بله، اما این سیاست همچنین به بنگاه‌ها اجازه خواهد داد تا در عوض سود سهام را افزایش دهند و آن محافظه‌کارانی که از تعیین استانداردهای آلودگی داوطلبانه به جای اجباری برای بنگاه‌ها حمایت می‌کنند، نیز به نظر می‌رسد توانستن را با خواستن اشتباه می‌گیرند.

مزیت نسبی با مزیت مطلق تفاوت دارد
اینک به تفکیکی می‌پردازیم که پایه درک این نکته است که چرا ما همگی غذاهای مورد نیاز خود را کشت نمی‌کنیم یا لباس‌های خود را نمی‌دوزیم. ما تخصص پیدا می‌کنیم و کالاها و خدمات را مبادله می‌کنیم. این اصل درباره افراد، درباره مبادله بین مناطق یک کشور و درباره تجارت بین دو کشور متفاوت هم به کار می‌رود. فرض کنید کشور الف می‌تواند هر کالایی را کارآتر یعنی با استفاده کمتر از نهاده‌های کار، سرمایه، زمین و کارآفرینی در مقایسه با کشور دیگر تولید کند. شاید اینطور به ذهن برسد که چون آن کشور هر چیزی را می‌تواند خودش ارزان‌تر تولید کند، هیچ انگیزه‌ای برای واردات از کشور ب ندارد و ب احتمالا توان رقابت کردن در بازار الف را ندارد.
اشتباه می‌کنید! در حالی که الف در تولید هر دو کالا چیزی دارد که ما مزیت مطلق می‌نامیم، برای برخی کالاها مزیتش بیشتر از مزیت سایر کالاها است و با صادر کردن کالاهایی که مزیتش بیشترین است و وارد کردن کالاهایی که مزیتش کمترین است می‌تواند سود ببرد. به همین خاطر است که اقتصاددانان بین مزیت‌های «مطلق» و «نسبی» تفاوت می‌گذارند که «نسبی» به نسبت یا مقایسه بین کالاهای متفاوت درون هر کشور و نه همان کالا در بین کشورهای متفاوت اشاره دارد. فرض کنید در هند برای تولید یک جفت کفش نیاز به ۲ واحد کار و سرمایه و برای تولید تراکتور نیاز به ۱۰۰۰ واحد از این دو نهاده است، در حالی که در آمریکا تنها یک واحد کار و سرمایه برای تولید یک جفت کفش و ۳۰۰ واحد برای تولید یک تراکتور نیاز است، به طوری که آمریکا در هر دو کالا مزیت مطلق و در تراکتور مزیت نسبی دارد.
پس دو کشور از مبادله کردن کالاها نفع می‌برند. این نفع چقدر زیاد است؟ ابتدا فرض کنید که قیمت تراکتور و کفش در سطح کشور هند باقی بماند و سپس نگاه می‌کنیم کشور هند چقدر می‌تواند از این تجارت نفع ببرد. هند بدون تجارت باید ۵۰۰ جفت کفش (۱۰۰۰ تقسیم بر ۲) را از دست بدهد تا کار و سرمایه لازم برای تولید یک تراکتور بیشتر را آزاد سازد، در حالی که اگر وارد تجارت با آمریکا شود، می‌تواند با صدور تنها ۳۰۰ جفت کفش، یک تراکتور به دست آورد. در مورد آمریکا چه می‌گوییم؟ فرض کنید اکنون قیمت‌های کفش و تراکتور در سطح آمریکا باقی بماند. آمریکا با صدور یک تراکتور می‌تواند ۱۰۰۰ جفت کفش به دست آورد به جای ۳۰۰ جفتی که با انتقال کار و سرمایه خویش از تولید یک تراکتور به تولید کفش به دست خواهد آورد.
در این مثال، من فرض کردم وقتی درباره هند صحبت می‌کنیم، تجارت، در سطح قیمت‌های کفش و تراکتور حاکم در هند روی می‌دهد و وقتی درباره آمریکا صحبت می‌کنیم، تجارت، در سطح قیمت‌های حاکم در آمریکا روی می‌دهد. این فرض اصلا منطقی نیست چون قیمت‌ها در هند و در آمریکا تفاوت دارند. ما باید این واقعیت را در نظر بگیریم که هنگامی که هند تراکتورها را وارد می‌کند قیمت تراکتورها در هند کاهش می‌یابد و هنگامی که آمریکا کفش وارد می‌کند قیمت کفش در آمریکا کاهش می‌یابد (برای اینکه بحث را ساده نگه داریم فرض می‌کنیم هند و آمریکا کفش و تراکتور را با هزینه‌های ثابت تولید می‌کنند.) اما همه این‌ها به این معنی است که اگر چه هر دو کشور در تجارت نفع می‌برند، هیچ‌کدام موفق به نفع بردن به آن میزانی نمی‌شوند که اگر آنها قادر به فروش صادرات خود و دریافت واردات خود به قیمت‌های اولیه حاکم در کشور دیگر بودند. اما هنوز هم نفع برای هر دو کشور وجود دارد و این آن چیزی است که اهمیت دارد.
یک نکته اطلاعاتی دیگر نیاز به بحث کردن دارد. فرض کنید هزینه کارگر در هند برای کفش و تراکتور پایین‌تر از آمریکا باشد. چه چیز جلوی هند را از صدور هر دو کالا به آمریکا می‌گیرد؛ در حالی که در مقابل هیچ کالایی وارد نکند؟ بیاییم ببینیم چه اتفاقی می‌افتد اگر هند چنین کاری بکند. بنگاه‌های هندی اکنون مقدار زیادی دلار بابت صادرات دریافت می‌کنند که آنها باید در بازار ارز به روپیه هند تبدیل کنند، چون هزینه‌هایی که متحمل گردیدند، عمدتا به روپیه بوده است. بنگاه‌های آمریکایی تقلا می‌کنند تا دلارهای خود را به روپیه تبدیل کنند که برای پرداخت هزینه واردات نیاز به آنها دارند. برای ساده کردن بحث، سرمایه‌گذاری خارجی و برخی از فعالیت‌های دیگر را که تقاضا برای روپیه یا دلار ایجاد می‌کند، نادیده می‌گیریم و فرض می‌کنیم تنها چیزی که در جریان است مبادله کفش و تراکتور باشد. پس از آنجا که بازار ارز فقط هنگامی به توازن می‌رسد که عرضه و تقاضا برای روپیه برابر شود، روپیه باید بر حسب دلار افزایش یابد تا تراکتورهای هندی در آمریکا وقتی برحسب دلار محاسبه می‌شوند به‌شدت گران شوند و تراکتورهای آمریکایی در هند وقتی برحسب روپیه محاسبه می‌شوند؛ به‌شدت ارزان شوند که هند فروش تراکتور به آمریکا را متوقف سازد و در عوض آنها را وارد کند؛ در حالی که هنوز به صادرات کفش به آمریکا ادامه می‌دهد.
اینکه به استثنای شرایط بسیار خاص، هر دو کشور از تجارت نفع می‌برند ایده‌ای است که برای اقتصاددانان بدیهی به نظر می‌رسد؛ اما برای عامه مردم بیگانه است، چه به علت شکاکیت همیشگی از دوز و کلک ماهرانه و نامحسوس خارجیان بدطینت که به تجارت خارجی به شکل معاملاتی نگاه می‌کنند که در آن، نفع یک طرف معادل ضرر طرف دیگر است یا حتی بدتر وضعیتی که گروه‌های با منافع ویژه به زیان مردم عادی در هر دو کشور سود می‌کنند. بیشتر مردم متعجب خواهند شد از اینکه بفهمند بیشتر اقتصاددان‌ها فکر می‌کنند کشور ما زمانی که تعرفه‌های خود را کاهش می‌دهیم؛ حتی اگر سایر کشورها تعرفه‌های خود را کاهش ندهند سود می‌کند. دشوار است که بگوییم چرا عموم این چنین فکر می‌کنند؛ چون معمولا تصدیق می‌گردد که درون کشور، تجارت به نفع هر دو طرف معامله است. شاید که این ترس غریزی از خارجیان باشد که وقتی با تجارت خارجی موافقت می‌کنیم وارد جنگل تاریکی می‌شویم که «دیگران» پست و شریر همگی آماده حمله‌ور شدن و قاپیدن از مال ما هستند. شاید از این فکر و خیال برمی‌خیزد که تعداد مشاغل ثابت است و اگر خارجیان یا مهاجران، کارهایی را انجام دهند که پیش از آن آمریکایی‌ها انجام می‌دادند، تعداد مشاغل کمتری برای آمریکایی‌ها باقی می‌ماند. چنین تصوری این واقعیت را نادیده می‌گیرد که با واردات بیشتر از خارج ، پول لازم در اختیار خارجیان قرار می‌گیرد تا کالاهای آمریکایی بیشتری بخرند.
اما تفکر حاصل جمع منفی و حاصل جمع صفر، در کنار ترس از استثمار شدن، به تجارت خارجی محدود نمی‌شود. چنین تفکری در بین افراطی‌های هر دو جناح چپ و راست نیز خودنمایی می‌کند. اگر یک قانون برای کسبه خوب باشد پس باید برای مصرف‌کننده معمولی بد باشد. اگر برخی کشورها ثروتمند و سایرین فقیر هستند، باید به علت این باشد که کشورهای ثروتمند استعمارگر سابق ، مستعمرات سابق را استعمار کردند و هرگز توجه نمی‌کنند نیاز به بندبازی ذهنی است تا تبیین شود چرا سوئیس که هرگز مستعمره‌ای نداشته است، ثروتمند است؛ در حالی که تایلند که اگر چه مجبور به امضای پیمان‌های نابرابر شد، هرگز به مستعمره غرب در نیامده بود و اتیوپی که فقط از ۱۹۳۵ تا ۱۹۴۱ مستعمره شد، فقیر هستند.

کادر۱- مثالی دیگر از هزینه فرصت
در ماه فوریه زمانی که بلیت‌ها پیش فروش می‌شود «سیندی سر به هوا» یک بلیت به قیمت ۴۰ دلار برای کنسرتی خرید که در ۱۷ ژولای اجرا می‌شود و سپس کلا فراموش کرد که چنین بلیتی دارد. یک هفته قبل از کنسرت، او ۸۰ دلار برای بلیت تئاتر که در همان شب کنسرت برگزار می‌شود، پول داد. در ساعت ۵ عصر ۱۷ ژولای او به اشتباه خود پی‌برد. اکنون امکان فروش هیچ‌کدام از دو بلیت وجود نداشت او باید به کدام نمایش برود؟ نخستین ندای درونی وی می‌گوید بهتر است بلیت ۴۰ دلاری را دور اندازد تا بلیت ۸۰ دلاری، پس من به نمایش تئاتر می‌روم. اما سپس او یک ذره یادش می‌آید که چه چیزهایی درباره هزینه فرصت در کلاس مبانی اقتصاد خوانده است؛ اینکه هر چه پول بابت بلیت‌ها پرداخته است هزینه ریخته است، مثل شیر یا روغنی که بر زمین ریخته است و نباید تاثیری بر تصمیم وی بگذارد. هزینه فرصت رفتن به کنسرت موسیقی از دست دادن نمایش تئاتر بود و برعکس، بدون توجه به هر چه که برای تهیه بلیت‌ها پرداخته است. تنها ملاحظه مرتبط این است که کدام برنامه لذت بیشتری به او می‌دهد و آن کنسرت موسیقی است.
روز بعد وقتی ماجرا را برای مادرش تعریف کرد، مادرش با تحکم گفت: «خریدن بلیت تئاتر کار احمقانه‌ای بود، تو نباید این قدر حواس پرت باشی و باید به خاطر می‌داشتی که برای دیشب بلیت کنسرت داری.» سیندی جواب داد: «اوه، نه، حواس جمع داشتن نیاز به وقت و کوشش ذهنی دارد؛ چون من شغل تخصصی با درآمد بالایی دارم، هزینه فرصت اطمینان یافتن از اینکه من هر از گاهی فراموش نکنم که بلیت کنسرتی دارم برای من خیلی بالا است.» پس شما می‌بینید که علم اقتصاد با همه اینها مفید است.

کادر ۲- نرخ بهره و قیمت ورقه قرضه
وقتی نرخ بهره افزایش می‌یابد چه اتفاق برای قیمت اوراق قرضه می‌افتد؟ پاسخ سریع و بدیهی و البته اشتباه این است که قیمت ورقه قرضه هم افزایش می‌یابد. اشتباه است چون زمانی که نرخ بهره اوراق قرضه تازه منتشره افزایش می‌یابد نرخ بهره اوراق قرضه پیشتر منتشر شده افزایش نمی‌یابد. بنگاهی که ورقه قرضه ۱۰۰۰ دلاری با نرخ بهره ۶ درصدی منتشر می‌کند، به شما در سال ۶۰ دلار خواهد پرداخت بدون توجه به اینکه اوراق قرضه ۱۰۰۰ دلاری جدید ۱۰ دلار یا ۱۰۰ دلار در سال می‌پردازند؛ اما اگر شما بخواهید ورق قرضه ۶ درصدی را قبل از تاریخ سررسید آن بفروشید و نرخ بهره اوراق قرضه جدید با همان میزان ریسک و همان درجه نقدینگی ۱۰ درصد است، پس هیچ کس به شما ۱۰۰۰ دلار بابت حق دریافت ۶۰ دلار در سال که اوراق قرضه شما ارائه می‌دهد، نخواهد پرداخت. بنابراین شما مجبور خواهید شد ورق قرضه خود را با زیان بفروشید. برعکس اگر نرخ بهره در اوراق قرضه جدید به ۳درصد سقوط کند امکان فروش ورقه قرضه ۶ درصدی خود با سود را خواهید داشت.
این سود (یا زیان) چقدر زیاد خواهد بود بستگی به دو عامل دارد، تفاوت بین نرخ بهره در اوراق قرضه جدید و اوراق قرضه شما و در سررسید ورقه قرضه شما. هر اندازه خریدار ورقه قرضه شما مدت طولانی‌تری بتواند از نرخ بهره ۶ درصدی بهره‌مند شود وقتی اوراق قرضه تازه منتشره فقط ۳ درصد می‌پردازند، او مبلغ بیشتری برای ورقه قرضه شما خواهد پرداخت.
در یک حالت خاص، امکان محاسبه سریع و دقیق اینکه ورق قرضه ۶ درصدی شما چقدر می‌ارزد هست. این حالت فرضی مربوط به ورقه قرضه دائمی است که هرگز سررسید نخواهد داشت. بلکه برای همیشه سود ۶ درصدی می‌پردازد. در آن حالت اگر ورقه قرضه شما ۶ درصد می‌پردازد و ورقه قرضه جدید ۳ درصد بپردازد، ورقه قرضه ۱۰۰۰ دلاری شما به مبلغ ۲۰۰۰ دلار فروخته خواهد شد؛ چون ۲۰۰۰ دلار سرمایه‌گذاری شده در ورقه قرضه‌ای که ۶ درصد عاید خریدار آن می‌سازد مثل ۲۰۰۰ دلاری است که در اوراق قرضه ۳ درصدی سرمایه‌گذاری شده است.
اینجا نکته راهنمایی جهت اطلاع و دقت شما می‌آوریم. اوراق قرضه شرکت‌ها معمولا یک بند اصلاحی دارند که به وام‌گیرنده اجازه می‌دهد ورقه قرضه را زودتر از سررسید آن بازپرداخت کند. پس اگر نرخ بهره به ۳ درصد سقوط کند با بدشانسی احتمال این هست که شما یک چک از شرکتی که ورقه قرضه را منتشر کرده است دریافت کنید که آن را بازپرداخت می‌کند. خریداران اوراق قرضه این را می‌دانند و اگر آنها فکر کنند شرکت ورقه قرضه را زودتر از سررسید آن بازپرداخت خواهد کرد، پس زمانی که نرخ بهره به زیر ۶ درصد سقوط می‌کند تمایلی به پرداختن بیشتر از ۱۰۰۰ دلار برای ورقه قرضه ۶ درصدی شما نخواهند داشت.