نقش کنسرسیوم‌ها در توسعه پایدار صادرات

کتایون سپهری- سید حسن افتخاریان

طی بیست‌سال گذشته، در کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه کسب و کارهای کوچک و متوسط به عنوان اصلی‌ترین منابع ایجاد شغل و ثروت شناخته شده‌اند. توانایی این نوع از کسب و کارها در تطابق با شرایط در حال تغییر پیرامون خود و توانایی نفوذ در بازارهای محدود، به همراه توانایی در نوآوری، آنها را تبدیل به یک ابزار حیاتی برای نفوذ در بازارها کرده است. اکثر برنامه‌های دولتی بر موضوعات کسب و کارهای کوچک متمرکز بوده و تلاش شده تا با برطرف‌سازی محدودیت‌ها از طریق کمک‌های مالی و خدمات توسعه‌ای و مشاوره‌ای، رشد این واحدها را فراهم آورند.

امروزه در اکثر کشورهای جهان، صنایع کوچک و متوسط از جنبه‌های مختلف اقتصادی، اجتماعی، تولید صنعتی و ارائه خدمات در حال نقش‌آفرینی هستند. ولی به دلیل نداشتن استراتژی توسعه مبتنی بر ساختارهای موجود صنعتی و رها‌کردن واحدهای کوچک تولیدی به حال خود، این بنگاه‌ها نتوانسته‌اند سهم قابل توجهی در تولید ناخالص ملی و ایجاد ارزش‌افزوده داشته باشند و از کمبودهای شدیدی رنج می برند که در زیر به برخی از آنها اشاره می‌شود:

فقدان مقیاس‌های لازم از جنبه‌های مختلف سرمایه، ‌تولید و بازار

فقدان محیط‌های مناسب رشد کسب و کار از جنبه‌های مختلف حقوقی، قانونی و...

فقدان زیر ساخت‌های نرم‌افزاری و تشکیلاتی

تولید با فناوری‌های کهنه و عدم دسترسی به تکنولوژی‌های نوین

فقدان ارتباط منسجم با شبکه‌های بانکی و مالی کشور

فقدان شبکه‌های همکاری میان بنگاهی

عدم شناخت بازارهای هدف

کسب و کارهای خرد معمولا در آستانه حرکت می‌کنند و با محدودیت‌های قانونی و سازمانی رو به رو هستند که در نتیجه به صورت عامل بازدارنده برای سایر SME ها درآمده و در بعضی موارد اگر موانع عملیاتی برطرف شود، توسعه می‌یابند.

اینک توسعه از طریق شبکه‌های همکاری، نقش محوری و بارزی در سیاست‌های اقتصادی و صنعتی کشورهای توسعه یافته یا در حال توسعه ایفا می‌کند. اگر رویکردهای گذشته تمرکز بیشتری بر اقتصاد کلان داشته‌اند، اینک کسب و کار خرد، کوچک و متوسط احساس مسوولیت نسبت به افزایش قابلیت رقابت واحدهای کوچک و متوسط، بهبود ارتباطات شبکه‌ای، تاکید بر حمایت‌های غیرمستقیم در مقابل پرداخت یارانه، ترکیب رقابت و همکاری به منظور تقویت یادگیری و نوآوری، ارتقای سطح همکاری واحدهای کوچک و بزرگ و تقویت مثلث همکاری کسب و کار/ دولت/ دانشگاه می‌کنند. بنابراین باید با استفاده از رو‌ش‌هایی مانند شبکه‌سازی که منجر به کاهش محدودیت‌ها و توانمندسازی واحدهای کسب و کار می‌شود، براین مشکلات فائق آمد.

کنسرسیوم‌های صادراتی - راهکاری ممکن

یک بخش صادراتی فعال می‌تواند نتایج بسیار با اهمیتی را برای اقتصادهای ملی داشته باشد. با ارائه محصولات به بازارهای گسترده‌تر از طریق صادرات، تولید داخلی می‌تواند افزایش یافته و تولیدکنندگان کالاها و خدمات بدون مواجه شدن با محدودیت بازار به نقطه بهینه تولید اقتصادی دست یابند. توسعه صنعتی نیز با توجه به افزایش تولید و تخصصی شدن عملیات شرکت‌ها در بازارهای مختلف تحقق خواهد یافت.

حضور موفق در یک بازار خارجی، به طور قابل توجهی متفاوت و مشکل‌تر از بازارهای داخلی است تا حدی که مهارت‌ها و توانایی‌های رویارویی با چالش‌های بازارهای صادراتی اغلب خارج از توان کسب و کارهای کوچک و متوسط به تنهایی است. برخی از این مشکلات عبارتند از:

۱. فقدان منابع مالی و انسانی برای مدیریت صادرات؛

۲. اولویت دادن سرمایه‌گذاری بر تامین مواد اولیه و توجه کم به بازاریابی؛

۳. دانش کم نسبت به بازارها و زبان خارجی؛

۴. مشکل در شناخت شرکای تجاری و قدرت کم چانه‌زنی با خریداران عمده؛

۵. دامنه و حجم کم محصولات و بالا بودن هزینه‌های حمل؛

۶. دانش کم نسبت به ابزار صادراتی (سیستم‌های پرداخت بین‌المللی، بیمه‌های اعتباری، سیستم‌های حمایتی عمومی و...)

توجه به اهمیت صادرات برای رشد ملی و مشکلات و چالش‌های مربوط به کسب و کارها و SME ها برای ورود به بازارهای صادراتی، سازمان توسعه تجارت را بر آن داشته تا با استفاده از رویکردهای علمی و با مشارکت ذی‌نفعان، اقدام به تدوین دستورالعمل شکل‌گیری و حمایت از کنسرسیوم‌های صادراتی کند تا بتوانند قسمتی از مشکلات در زمینه‌های مختلف اعم از مدیریت صادرات، ضعف منابع مالی، کمبود دانش بازاریابی، ضعف در ایجاد شبکه‌های همکاری و... را برطرف نمایند.

یکی از روش‌های شناخته شده برای رفع این مشکلات «ایجاد و حمایت از تشکل‌ها و کنسرسیوم‌های صادراتی» است که در بسیاری از کشورهای جهان به رسمیت شناخته شده و در قوانین موجود برای آنها لایحه حمایتی تدوین شده و با حمایت‌های مناسب صورت گرفته، مشاهده شد که توان صادراتی شرکت‌های عضو این کنسرسیوم‌ها تا چند برابر افزایش یافته است. نظر به این که منافع پایدار حاصل از عضویت در یک کنسرسیوم صادراتی در میان و بلندمدت قابل حصول خواهد بود، سازمان‌های بخش عمومی و دولتی نیز با توجه به قانونمند شدن نحوه برخورد با مجموعه‌ای از SME ها می‌بایست به تدریج عملیات حمایتی خود را اصلاح و بهبود بخشند و این نکته‌ای است که در شروع فعالیت اکثر کنسرسیوم‌ها وجود داشته است. لذا درک این نکته توسط اعضای کنسرسیوم که تنها از طریق همکاری برای رفع مشکلات مشترک امکان توسعه کسب و کار آنها وجود خواهد داشت و تشکیل کنسرسیوم تنها به دلیل دریافت سوبسیدها و کمک‌های دولتی نمی‌تواند منافع آنها در بلندمدت را تضمین نماید‌، از نکاتی است که سازمان متولی باید به آن توجه داشته باشد.

تعریف

کنسرسیوم صادراتی یک مشارکت داوطلبانه از شرکت‌هایی با هدف افزایش توان صادراتی محصولات و خدمات از طریق فعالیت‌های مشترک اعضا است که می‌توانند دارای محصولات مشابه، مکمل و یا کاملا متفاوت باشند.

کنسرسیوم صادراتی یک سازمان رسمی و حقوقی برای ترویج همکاری میان تا بلندمدت بین شرکت‌ها است، این همکاری فعالیت‌های مشترک شرکت‌ها را برای دست‌یابی به بازارهای صادراتی تسهیل می‌نماید. اکثر کنسرسیوم‌ها موسسات غیرانتقاعی هستند و اعضای آن هویت قانونی، مالی، مدیریتی و بازرگانی خود را حفظ می‌کنند. یک کنسرسیوم صادراتی را می‌توان به عنوان واحد یا دپارتمان مشترک توسعه صادرات یا یک متخصص تامین‌کننده خدمات نامید که خدمات تخصصی صادرات را برای اعضای خود در بازارهای خارجی فراهم می‌آورد.

دسترسی به اهداف کسب و کارهای کوچک و متوسط

با همکاری در درون یک کنسرسیوم صادراتی بسیاری از مشکلات مربوط به SME ها مرتفع خواهد شد. این همکاری مزایایی از قبیل موارد زیر را به دنبال خواهد داشت:

کاهش ریسک و هزینه‌های ورود به یک بازار ناشناخته و عدم توفیق در آن

بهبود بهره‌وری و حاشیه سود از طریق صرفه‌جویی‌های حاصل از هم‌افزایی اعضا

افزایش اثربخشی با تولید در مقیاس‌های اقتصادی، افزایش توان جذب منابع‌انسانی متخصص، و استفاده از منابع مالی، و تسهیم اطلاعات و تجربیات

انباشت دانش با دستیابی به مجموعه‌ای غنی از تکنولوژی نرم‌افزاری و دانش تولید و مدیریت

همچنین تجربه سایر کشورها نشان داده که اعضای کنسرسیوم‌های صادراتی:

- دو برابر سایر کسب و کارها صادرات داشته‌اند.

- در تعداد بیشتری از بازارهای صادراتی حضور یافته‌اند.

- نسبت به کسب و کارهای انفرادی، رشد بیشتری داشته‌اند.

- توانسته‌اند دانش خود را در چندین حوزه مختلف بهبود داده و استانداردهای مشخصی را اجرا نمایند.

- تعامل بهتری با سازمان‌های دولتی پیدا کرده و به منابع مالی با سهولت بیشتری دست یافته‌اند.

سازمان توسعه تجارت و کنسرسیوم‌های صادراتی

در شرایط کنونی و نتایج حاصل از نوسانات قیمت نفت و ارز و از تحریم‌ها که توجه به صادرات غیرنفتی اهمیت ویژه‌ای یافته و با نگاهی به وضعیت توسعه شبکه‌‌ها، به نظر می‌رسد که آموزش و ترویج فرهنگ توسعه تشکل‌های صادراتی در میان تولیدکنندگان و همچنین تعریف بسته‌های حمایت از کنسرسیوم‌های صادراتی براساس مدل‌های تجربه شده بین‌المللی و تجارب موجود داخلی در تمامی سازمان‌ها و نهادهای ذی‌ربط می‌تواند در مدت زمانی کوتاه و هزینه‌ای مناسب، منجر به حصول نتایج مطلوب شود.

جمیع عوامل موجود، سازمان توسعه تجارت را برآن داشت تا طرحی را با عنوان تدوین دستورالعمل تشکیل و حمایت از ایجاد و تقویت کنسرسیوم‌های صادراتی با متخصصین این امر در بخش خصوصی تعریف نماید.

این طرح با استفاده از الگوهای موجود حمایت از صادرات و همچنین بهره‌گیری از الگوهای موفق جهانی در کشورهای پیشگام در حمایت از کنسرسیوم‌های صادراتی تدوین شده که پس از تصویب سازمان توسعه تجارت قابلیت اجرایی پیدا خواهد کرد.