سرمایه گذاری در صنعت برق کاستی ها و چالش ها

نفیسه قانیان- سیر تحولات ۳۰ ساله صنعت برق در ایران از سال های پیش از انقلاب تا کنون، سیری فزاینده بوده است. صنعت برق کشور هم اکنون از نگاه خوش بینانه خودکفا و از نگاه واقع بینانه تر در راه خودکفایی است. از زمان هدف قرار گرفتن تأسیسات برق کشور در طول سال های جنگ تحمیلی و تحریم های سیاسی و اقتصادی پس از آن تا امروز که اتصال به شبکه سراسری برق‌رسانی کشورهای همجوار و شرکت داشتن در مبادلات انرژی الکتریکی فرامرزی برای این کشور مهیا شده است، راهی چند دهه ای طی شده است است.

با تمامی مشکلات موجود در صنعتی که از آن به عنوان صنعت کلیدی و مادر یاد می شود، ایران را هم اکنون می توان کشوری دارای مجموعه استانداردهای صنعت برق دانست. کشوری که ساخت تجهیزات و تأسیسات مورد نیاز خود را شروع کرده، بخش های رقابتی وغیررقابتی خود را به خوبی می شناسد و نیروی متخصص لازم را نیز در اختیار دارد.

اما با وجود همه آن چه از آن به عنوان مزیت های نسبی و رقابتی این صنعت در ایران یاد می شود، همچنان مشکلات فراروی بسیاری در مسیر آینده این صنعت مشاهده می شود. گویی تجربه اندوزی ۳۰ ساله این صنعت عظیم، راه حل کافی برای حل این مشکلات نبوده است.

دانشگاه پیمانکار نیست!

یک کارشناس درباره بخشی از این مشکلات می گوید: صنعت برق ایران صنعتی است که به خاطر حساسیت فراوان، تا حد زیادی به تکنولوژی های خارجی وابسته است، از این رو کشور تا حدی ملزم به واردات و بنابراین خواسته یا ناخواسته صنعتی وارداتی است.

ابراهیمی افزود: ژنراتوها و بسیاری تجهیزات پست پیشرفته وارداتی اند اما ایران در زمینه ترانسفورمر، مقره و سیم کشوری تولید کننده است. بنابراین در زمینه های تولید، انتقال و توزیع از نقطه نظر کلیات با کشورهای خارجی تفاوت زیادی نداریم، ولی در زمینه های بهره وری، افزایش بازده و به خصوص کاهش تلفات نسبت به کشورهای پیشرفته عقب هستیم .همچنین متأسفانه کشور ما در زمینه اتوماسیون سیستم های توزیع نیز پیشرفتی نداشته است. به این معنا که شما نمی توانید سیستم های توزیع و مصرف کننده را از یک نقطه تحت کنترل درآورید.

وی درخصوص ارتباط بین دانشگاه ها و صنعت کشور گفت: ارتباط بعضی از دانشگاه ها به خاطر ساختار آن ها با صنعت برق بیشتر و بعضی کمتر است اما در مجموع مشکل کلی موجود میان دانشگاه ها و صنعت، در خصوص صنعت برق نیز وجود دارد.

وی ادامه داد: به طور خاص باید گفت صنعت برق مثل هر صنعت دیگری دنبال حل مشکلات روزمره و عاجل خود است و این مشکلات به اندازه ای زیادند که گاهی، علاقه این صنعت به حل مشکلات دراز مدت کم شده و در مقابل نقش دانشگاه ها در قالب عاملان برنامه های زیر ساختی و دراز مدت پررنگ می شود.

به گفته این کارشناس دانشگاهی تناقضی که بین نیازهای صنعت و قابلیت های دانشگاه وجود دارد، باعث شده که صنعت ما هیچگاه نتواند آن طور که باید به دانشگاه نزدیک شود. به سخن ساده تر صنعت میل به این دارد که دانشگاه هم مثل بقیه پیمانکاران مشکل موجود را حل کند و تمام. در صورتی که اصولاً ماهیت دانشگاه این گونه نیست. ماهیت دانشگاه حول برنامه ریزی های دراز مدت و برنامه های راهبردی می چرخد و چون این دو شیوه با یکدیگر منافات دارند، همیشه این جدایی بین صنعت و دانشگاه تا حدی وجود داشته است.

ابراهیمی اضافه کرد: در حال حاضر آزمایشگاه ها و لابراتوارهای پیشرفته ای که متولی پیاده سازی تولید علم باشد، وجود ندارد. به همین خاطر مقالاتی که ارائه می شود، نمی تواند در سطح تولید علم دنیا، جایگاه خاصی داشته باشد. چرا که تولید علم حداقل در صنعت برق مساوی است با یک سری لابراتوارها و تجهیزات بسیار پیشرفته که ما از آن ها بی بهره ایم. این امر، عیناً در رابطه با خود صنعت برق هم صدق می کند.

وی یاد آور شد: تنها برخی از موارد موجود در صنعت برق است که صرفاً مطالعاتی است و به آزمایشگاه های پیشرفته نیازی ندارد. ما در این زمینه ها حرفی برای گفتن خواهیم داشت و اگر منصفانه نگاه کنیم به هر حال ظرف چند سال اخیر شیب کمّی مقالاتمان صعودی بوده که در نهایت به بهبود کیفیت مقالات می انجامد.

وی افزود: متأسفانه در بخش تولید، جایگاه لغزانی داریم و این به خاطر افزایش زیاد هزینه های تولید و ثابت ماندن نسبی قیمت دلار است. بنابراین وارد کننده بودن به صرفه تر از تولید کننده بودن است. مگر اینکه دولت با یارانه های بالا، این کمبود را جبران کند که در حال حاضر چنین کاری خلاف سیاست های خصوصی سازی است. در کل به دلیل اینکه ظرف دو سال گذشته هزینه های تولید ما چند برابر شده و از طرفی این هزینه ها در کشورهای چین و نیز کشورهای اروپایی تغییر چندانی نداشته، صنعت برق ما در زمینه صادرات با مشکلاتی رو به روست.

این استاد دانشگاه پیرامون لزوم سرمایه گذاری در کشور افزود: اکنون سرمایه گذاری یک امر خطر پذیر است، چون مکانیزم های حمایتی زیادی وجود ندارد و کسی هم سراغ سرمایه گذاری خطر پذیر نمی رود. بنابراین اولاً ما با یک معضل مواجهیم که میلی به سرمایه گذاری وجود ندارد و از نقطه نظر سرمایه گذاری برای تولید فرآورده های صنعت برق در وضعیت خوبی نیستیم،ثانیاً زمینه های سرمایه گذاری برای تولید بسیار نادر، ظریف و حساس است و اکنون یک علامت سؤال خیلی بزرگ پیش روی ماست که کجا باید سرمایه گذاری کرد؟

وی گفت: این پرسش بزرگی است که بدانیم با تجربه تولیدی و امکانات موجود، در چه زمینه ای می توان سرمایه گذاری کرد. اما متأسفانه شرایط فعلی اجازه نمی دهد که یک ایده معقول و قابل قبول با درصد خطر پایین پیدا کنیم.

زیرساخت های خصوصی سازی صنعت برق فراهم نیست

استاد دانشکده برق دانشگاه صنعتی اصفهان نیز در این باره می گوید: صنعت برق کشور باید به سمت نقشه راه چند صد سال آینده خود حرکت کند.

همدانی گلشن در این باره به خبرنگار ما گفت: چنان چه صنعت برق کشور تنها به مشکلات فعلی خود فکر کند و از پردازش استراتژی های آینده خود سرباز زند، تجاری سازی و کسب بازارهای جهانی را از دست خواهد داد.

وی ادامه داد: در حال حاضر کیفیت تجهیزات تولید برق و سخت افزارهای برق رسانی در جایگاه خوبی قرار دارد و دانشگاه های کشور نیز با تربیت نیروی انسانی متخصص، مشکلات منابع انسانی را حل کرده اند، بنابراین هم اکنون فرصت مناسبی است تا صنعت برق کشور به جایگاه های فراتری بیندیشد.

همدانی گلشن با بیان این که صنعت برق کشور باید تا آن جا که می تواند به سمت استفاده از انرژی های جایگزین و سوخت های فسیلی پیش رود، افزود: این موضوع در شهری نظیر اصفهان که از لحاظ بافت ها و بناهای تاریخی و نیز جاذبه های طبیعی، غنی است از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

وی ضمن اعلام این که دانشگاه صنعتی اصفهان برنامه مفصلی در خصوص تبدیل شدن استان اصفهان به قطب انرژی های تجدیدپذیر کشور، دارد، اظهار داشت: در صورت حمایت مسؤولان استان و به ویژه سازمان برق منطقه ای استان، واحد تولید انرژی های پاک و تجدید پذیر در استان اصفهان به صورت پایلوت راه اندازی خواهد شد.

وی راه اندازی پژوهشکده انرژی های تجدید پذیر و شهر پاک و بی آلاینده را از استراتژی های دانشگاه صنعتی اصفهان در این راستا اعلام کرد و بیان داشت: اجرای این طرح به حمایت مادی و معنوی مسؤولان نیاز دارد تا علاوه بر آغاز مباحث علم و فناوری آن، لزوم توجه ویژه به این گونه انرژی ها نیز مشخص گردد.

وی ورود بخش خصوصی به اجرای این طرح را بسیار ضروری دانست و ادامه داد: از آن جا که نگاه مسؤولان به سمت رفع مشکلات و موانع اجرایی خصوصی سازی صنعت برق معطوف است، می توان سرمایه گذاری های لازم برای اجرای این طرح که عموماً سرمایه گذاری هایی سنگین است را نیز به بخش خصوصی واگذار کرد.

این کارشناس دانشگاهی خاطر نشان ساخت: البته نباید نادیده گرفت که زیرساخت های لازم برای خصوصی سازی این صنعت در کشور چندان فراهم نیست که توجه به موارد مدون در نقشه راه سند برق کشور، می تواند حلال این مشکلات باشد.

نمایشگاه محلی برای تجاری سازی ایده ها است

رییس دانشگاه صنعتی اصفهان همچنین پیرامون موضوع برگزاری نمایشگاه های تخصصی در این صنعت اظهار داشت: نمایشگاه، محلی برای تجاری سازی ایده ها است که از یک سو مصرف کننده را با آخرین تولیدات و دستاورد های داخلی آشنا می سازد، از سوی دیگر باعث می شود تا کارشناسان امر به نقاط ضعف تولیدات ملی پی برده و آن ها را گوشزد کنند و از طرفی نیز این امکان را برای بازدید کننده فراهم می کند تا تقاضای خود را مطرح کرده و از طریق مقایسه تولیدات کشور با نمونه های خارجی و افزایش سطح توقع خود، دست اندرکاران این عرصه را به سمت تجاری سازی و تولید صادراتی معطوف سازد.

در مجموع به نظر می رسد بزرگترین مشکل و معضل موجود کشور در این صنعت، در حیطه دانشگاه ها و عدم ارتباط حقیقی و واقعی صنعت با مراکز علمی است.صنعت و دانشگاه باید همانند دو بال در کنار یکدیگر، جوابگوی نیازهای امروز باشند و نباید هیچ مانعی برای حضور دانشگاه ها و مراکز پژوهشی در تمامی بخش های صنعت برق و ارتباط این دو وجود داشته باشد.

در واقع پیوند بین دانشگاه و صنعت می تواند در راستای اعتلای فعالیت های پژوهشی، رفع معضلات و کمبودها و به روز کردن نیازها، تجهیزات و امکانات صنعت برق پیوند بسیار مؤثری باشد تا از طریق حصول پیشرفت در عرصه جهانی مانند همیشه حرفی برای گفتن داشته باشیم.

ارتباط بین دانشگاه و صنعت برق که قدمتی طولانی دارد، در حال حاضر ارتباطی ناکافی است. چراکه پتانسیل های بسیار بالایی در دانشگاه ها وجود دارد که همچنان عقیم مانده و متأسفانه دستخوش سلایق و کم کاری های فردی و گروهی شده است.

شاید بتوان بزرگترین گام در راستای حل این مشکل طی سال های گذشته را در ارتباط با پروژه های تحصیلات تکمیلی درمقطع کارشناسی ارشد و دکتری دانست. اتفاقی که از یک سو این پروژه ها را به سمت نیازهای صنعت برق سوق می داد و از سوی دیگر صنعت برق حمایت های مالی لازم را در ازای آن انجام می داد. نمونه این اتفاق تفاهم نامه شرکت برق منطقه ای اصفهان با دانشگاه صنعتی اصفهان بود که طی آن در ازای هر پروژه کارشناسی ارشد ۵/۲ میلیون و در مقابل پروژه های دکتری و در راستای نیازهای برق منطقه ای، تا ۵ میلیون تومان حمایت مالی صوررت می گرفت. در نتیجه ایجاد این ارتباط رسمی بین دانشگاه و صنعت برق تا نیمه سال ۸۶ تعداد ۳۱ پروژه تحقیقاتی مشترک خاتمه یافت و تعداد زیادی نیز در دست بررسی قرار گرفت.

تعمیم چنین طرح های استانی در سطح ملی و کلان، بی شک می تواند بخش زیادی از مشکلات موجود این صنعت را حل کند. شاید نمایشگاه بهترین محل برای بروز و جذب این ایده ها تا مرحله عملیاتی شدن باشد.