تنوع مسیرهای خطوط انتقال گاز اروپا!

غلامعلی رحیمی - مهدیه علوی *
بر اساس برآوردهای اداره اطلاعات انرژی آمریکا، میزان ذخایر زیرزمینی عملیاتی گاز طبیعی آمریکا طی هفته منتهی به ۲۳ آوریل ۲۰۱۰ در حدود ۱۹۱۲ میلیارد فوت مکعب بود که نسبت به هفته قبل از آن بیش از ۸۳ میلیارد فوت مکعب افزایش یافته است.

این ذخایر به میزان ۱۰۱ میلیارد فوت مکعب (۶/۵ درصد) بیشتر از میزان مشابه سال قبل در تاریخ ۲۳ آوریل ۲۰۰۹ بوده و به میزان ۳۰۳ میلیارد فوت مکعب (۸/۱۸ درصد) بیشتر از متوسط ۵ سال گذشته (۲۰۰۹- ۲۰۰۵)است.
میزان متوسط ذخایر زیرزمینی گاز طبیعی آمریکا طی ۵ سال گذشته در حدود ۱۶۰۹ میلیارد فوت مکعب بوده است. در منطقه شرق، میزان ذخایر طی هفته منتهی به ۲۳ آوریل به میزان ۳۸ میلیارد فوت مکعب نسبت به هفته قبل از آن افزایش یافته و به میزان ۱۴۶ میلیارد فوت مکعب (۲ /۲۰ درصد) از متوسط ۵ سال گذشته این منطقه بالاتر است.
ذخایر در منطقه تولیدی (آلاباما، آرکانزاس، کانزاس، لوئیزیانا و....) به میزان ۸۳ میلیارد فوت مکعب بالاتر از متوسط ۵ سال گذشته این منطقه یعنی (۶۴۴ میلیارد فوت مکعب) بوده و نسبت به هفته قبل از آن نیز به میزان ۳۱ میلیارد فوت مکعب افزایش یافته است. از سوی دیگر سطح ذخایر زیرزمینی عملیاتی گاز طبیعی منطقه تولید به میزان ۷۴ میلیارد فوت مکعب (۲/۹ درصد) از میزان مشابه سال قبل در تاریخ ۲۳ آوریل ۲۰۰۹ کمتر است.
بر اساس گزارش موسسهBaker Hughes، تعداد دکل‌های حفاری چاه‌های گاز آمریکا در هفته منتهی به ۲۳ آوریل ۲۰۱۰، اولین کاهش را طی سال ۲۰۱۰ تجربه کردند. طی هفته گذشته تعداد دکل‌های حفاری به میزان ۱۷ دکل کاهش یافته و در سطح ۹۵۶ دکل قرار گرفتند. تعداد دکل‌های حفاری بخش تولید گاز آمریکا از جولای ۲۰۰۹ تا هفته منتهی به ۱۶ آوریل ۲۰۱۰ عموما با افزایش همراه بودند. در این راستا، سطوح پایین قیمت‌های گاز طبیعی بازار آمریکا در هفته‌های اخیر ممکن است به عنوان یکی از عوامل تاثیر‌گذار در کاهش هفتگی تعداد دکل‌های حفاری بخش گاز آمریکا قلمداد شود.

بررسی اجمالی خطوط لوله گازی اروپا:
قاره اروپا به منظور تامین تقاضای فزاینده گاز طبیعی خود متکی به چند خط لوله گاز بوده و مسیرهای جدیدی را نیز در راستای تامین امنیت گازی خود برنامه‌ریزی کرده است. عمده خطوط لوله گازی موجود، در دست ساخت و برنامه‌ریزی شده اروپا به شرح زیر است.
خط لوله نابوکو (NABUCCO): این خط لوله انتقال گاز با هزینه ای بالغ بر ۹/۷ میلیارد یورو، قرار است از‌ ترکیه و از طریق خاک کشورهای بلغارستان، رومانی و مجارستان تا اتریش امتداد یابد. بر اساس برنامه‌ریزی‌های انجام شده قرار است ساخت این خط لوله ۳۳۰۰ کیلومتری در سال ۲۰۱۱ میلادی به اتمام رسیده و تحویل اولین محموله‌های گاز آن به میزان سالانه ۸ تا ۱۰ میلیارد مترمکعب از سال ۲۰۱۴ میلادی آغاز شود. همچنین این خط لوله تا سال ۲۰۲۰ میلادی قادر خواهد بود سالانه ۳۱ میلیارد مترمکعب گاز را از مناطق آسیای مرکزی و خاورمیانه به اروپا انتقال دهد و نقش بسزایی در کاهش وابستگی این قاره به گاز روسیه خواهد داشت. گاز ایران نیز از جمله گزینه‌های پیش رو برای انتقال به اروپا از طریق این خط لوله است.
خط لوله‌ترنس آدریا
(TRANS ADRIA PIPELINE):
این خط لوله به طول ۵۲۰ کیلومتر قرار است از سال ۲۰۱۲، گاز مناطق دریای خزر و خاورمیانه را از طریق یونان و آلبانی و با عبور از دریای آدریاتیک به جنوب ایتالیا منتقل کند. ارزیابی‌ها نشان می‌دهد که برای احداث این خط لوله حدود ۵/۱ میلیارد یورو سرمایه‌گذاری نیاز است. این خط لوله در ابتدا ظرفیت سالانه ای معادل ۱۰ میلیارد مترمکعب خواهد داشت که این میزان می‌تواند به ۲۰ میلیارد مترمکعب در سال افزایش یابد.
خط لوله مدگز (MEDGAZ): ساخت این خط لوله ۲۱۰ کیلومتری که از بستر دریا عبور می‌کند از ماه مارس ۲۰۰۸ آغاز شده است و قرار است این خط لوله سالانه ۸ میلیارد مترمکعب گاز الجزایر را به اسپانیا انتقال دهد. پیش‌بینی می‌شود خط لوله مدگز تابستان سال ۲۰۱۰ افتتاح شود. هدف از اجرای پروژه مدگز تنوع دادن به منابع عرضه گاز به اروپا و کاهش وابستگی به گاز روسیه است.خط لوله گالسی (GALSI PIPELINE): خط لوله گاز گالسی قرار است با انتقال سالانه۱۰ میلیارد مترمکعب گاز الجزایر به ایتالیا از طریق جزیره ساردنی این کشور، در سال ۲۰۱۲ میلادی آغاز به کار کند.
خط لوله یامال-اروپا
(YAMAL-EUROPE PIPELINE):
این خط لوله از شبه جزیره یامال روسیه در قطب شمال آغاز و به فرانکفورت در مرز لهستان و آلمان منتهی می‌شود. خط لوله ۴۰۰۰ کیلومتری یامال - اروپا ظرفیت انتقال سالانه ۳/۳۲ میلیارد مترمکعب گاز روسیه را داراست.
خط لوله دریای بالتیک
(BALTIC SEA PIPELINE):
این خط لوله گاز ۴/۷ میلیارد یورویی به طول ۱۲۰۰ کیلومتر، ویبورگ روسیه را از بستر دریای سیاه به گریفسوالد آلمان متصل می‌کند.
شرکت ناظر بر خط لوله در حال ساخت نورد استریم که بخش عمده ای از سهام آن در اختیار شرکت گازپروم روسیه است، در نظر دارد تا دو شاخه خط لوله گازی به موازات هم هر کدام به طول ۱۲۰۰ کیلومتر یکی در سال ۲۰۱۱ و دیگری در سال ۲۰۱۲ میلادی به بهره‌برداری برساند. کل ظرفیت سالانه این خط لوله ۵۵ میلیارد مترمکعب است.
خط لوله جمهوری چک-بلژیک
(CZECH-BELGIUM PIPELINE):
شرکت «آر.دبلیو.ای» آلمان در نظر دارد تا یک خط لوله گازی به ظرفیت ۵ میلیارد مترمکعب و با سرمایه‌گذاری یک میلیارد یورو میان جمهوری چک و بلژیک برای انتقال گاز روسیه به این مناطق احداث کند. این خط لوله قرار است سال ۲۰۱۱ به بهره‌برداری برسد.

خط لوله دریای خزر
(CASPIAN GAS PIPELINE):
روسیه، ‌ترکمنستان و قزاقستان، ساخت یک خط لوله جدید در نزدیکی دریای خزر را برای انتقال سالانه بیش از ۲۰ میلیارد مترمکعب گاز در دستور کار خود قرار داده‌اند. کار احداث این خط لوله قرار بود طی سال‌های ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۰ آغاز شود.
خط لوله گاز مجارستان
(HUNGARY GAS PIPELINE):
شرکت «ام.او.ال» مجارستان در نظر دارد تا ۱۰۰ کیلومتر به شبکه خط لوله گاز خود از مسیر اوکراین با هزینه ۲۹۰ میلیون دلار تا سال ۲۰۱۰ میلادی بیفزاید. این خط لوله در تامین نیاز روزافزون مجارستان به گاز طبیعی کمک خواهد کرد. شرکت «ام.او.ال» و‌ترنسگز رومانی همچنین در نظر دارد تا شبکه‌های گازی خود را با خط لوله جدیدی به طول ۱۰۹ کیلومتر که تا سال ۲۰۱۰ میلادی ساخته خواهد شد، به شهر «سیجید» مجارستان و «آراد» رومانی متصل کنند.
خط لوله ساوث استریم
(SOUTH STREAM PIPELINE):
خط لوله ۲۵ میلیارد یورویی انتقال گاز ساوث استریم که با مشارکت دو شرکت گازپروم و انی ایتالیا در رقابت با خط لوله نابوکو اجرا خواهد شد، گاز روسیه را از بستر دریای سیاه و از طریق یونان، صربستان و مجارستان به کشورهای بلغارستان یا رومانی و در مراحل بعدی به ایتالیا و اتریش انتقال می‌دهد. هدف از احداث این خط لوله، انتقال گاز سالانه ۳۱ میلیارد مترمکعب گاز روسیه و کشورهای آسیای مرکزی بدون عبور از اوکراین است. پیش‌بینی می‌شود این خط لوله در مراحل بعدی، ظرفیت انتقال سالانه ۶۳ میلیارد مترمکعب گاز را داشته باشد.
خط لوله گازی وایت استریم از مسیر آذربایجان به گرجستان: کنسرسیوم پروژه خط لوله گازی وایت استریم که بخشی از پروژه کریدور جنوبی به شمار می‌رود، امکان‌سنجی ساخت یک خط لوله جدید از پایانه «سنگاچال» در نزدیکی باکو به بندر «سوپسا» گرجستان را بررسی می‌کند. اجرای پروژه گازی وایت استریم از چندین مرحله تشکیل شده که نخستین مرحله آن احداث یک خط لوله در مسیر گرجستان به رومانی است. ظرفیت اولیه انتقال گاز خط لوله وایت استریم ۸ میلیارد مترمکعب در سال است که در مراحل بعدی به ۱۶ میلیارد، سپس به ۳۲ میلیارد مترمکعب افزایش خواهد یافت. انتظار می‌رود که آذربایجان نخستین تامین‌کننده گاز مورد نیاز خط لوله وایت استریم باشد و با افزایش ظرفیت انتقال گاز آن، در مراحل بعدی از دیگر منابع گازی برای تامین گاز مورد نیاز این خط لوله استفاده شود. این خط لوله بسته به نوع مسیر ۱۰۰۰ تا ۱۳۰۰ کیلومتر طول خواهد داشت و ۶۵۰ کیلومتر از این خط لوله از اعماق آب‌های «دریای سیاه» عبور خواهد کرد و بر اساس برنامه‌ریزی‌ها در سال ۲۰۱۳ به بهره‌برداری خواهد رسید.
بازار گاز اروپا از جمله مهم‌ترین بازارهای هدف برای صادرات گاز کشور ما به شمار می‌رود. نیاز روزافزون و قابل ملاحظه اروپا به منابع انرژی و محدودیت منابع داخلی منطقه برای تامین و پاسخگویی به این نیاز رو به رشد، از جمله پارامترهایی هستند که دولت‌های اروپایی در تدوین راهبرد انرژی خود با آن روبه‌رو هستند. اطلاعات موجود نشان می‌دهد که نسبت ذخایر به تولید در میان کشورهای عمده تولیدکننده گاز در منطقه اروپا، کمتر از ۱۰ سال است. ایران با قرار گرفتن در مرکز بازار تولید و مصرف، در قیاس با دیگر کشورهای دارنده گازطبیعی، اقتصادی‌ترین، امن‌ترین و نزدیک‌ترین پل ارتباطی برای صادرات گاز این کشورها به بازارهای مصرف جهان است. منابع گازی کشور ما بالغ‌بر ۶۱/۲۹‌ تریلیون مترمکعب تخمین زده می‌شود که بیش از ۱۶ درصد منابع گازی اثبات شده جهان را شامل می‌شود و از این نظر به لحاظ رتبه جهانی بعد از روسیه در مکان دوم جهان قرار دارد. لذا کشور ما به عنوان دومین دارنده ذخایر اثبات شده گاز در جهان، می‌تواند در آینده نقش بسیار حیاتی را در معادلات انرژی جهان ایفا کرده و از جایگاهی راهبردی در تامین انرژی مورد نیاز منطقه اروپا برخوردار شود.
* کارشناسان بازار انرژی
منبع: سایت موسسه مطالعات بین‌المللی انرژی (www.iies.org)