چشم‌انداز صنعت فولاد ایران در خاورمیانه

محسن پروان

در چند سال گذشته صنعت فولاد در جهان دچار تحولات اساسی شده و پس از انفجار فولاد زرد در چین و حرکت این اژدها با تولید بالای ۵۶۷ میلیون تن در سال ۲۰۰۹ معادلات فولاد در دنیا شکل دیگری یافت و مختصات فولاد به شکل چشم‌گیری چینی شد، اما... با توجه به مسائل فراوانی از جمله مصرف بالای خود چین و عدم اعتماد برخی کشورهای صنعتی به کیفیت فولاد چینی باعث شد تا همچنان بازار جهانی کمترین آسیب را از آن ببیند، اما پس از شیوع رکود اقتصادی در جهان و پایان المپیک در چین و به دنبال آن کاهش حجم ساخت‌وساز و فروکش کردن تب فولاد در دنیا شرکت‌های چینی با دمپینگ قیمت، بازار‌های کوچک سراسر دنیا را تسخیر کرده‌اند و این موضوع باعث کاهش حرکت صنعت فولاد در جهان شد، اما در کشورهایی نظیر ایران به‌رغم ورود فولاد‌های ارزان و کم قیمت چینی صنعت فولاد به حرکت خود ادامه داد و توانست از رکود حاکم بر دنیا فاصله بگیرد که دلایل آن به شرح زیر است:

۱ - تاثیر کم و حداقلی رکود اقتصادی در ایران به خاطر شرایط خاص اقتصادی این کشور

۲ - نیاز بالای فولاد نسبت به تولید و الزام به واردات محصولات فولادی در ایران

۳ - قیمت پایین تولید در ایران به خاطر انرژی در دسترس و ارزان قیمت نظیر گاز طبیعی.

اما با توجه به تمامی این موارد نمی‌توان فولاد کشور را از خطرات پیرامون این صنعت مصون دانست. تجربه سال گذشته از قیمت‌های فولاد در صورت تداوم بیشتر می‌توانست علاوه بر تعطیلی کامل توسعه این صنعت موجب ورشکستگی و نزول هر چه بیشتر این صنعت استراتژیک ایران شود.

حال با توجه به این شرایط و این باور مهم که به رشد اندک قیمت‌ها نیز نمی‌توان اعتماد کرد و هر لحظه بیم آن می‌رود که باز کاهش قیمت‌ها راه نفس را بر فولادسازان ایرانی تنگ کند باید به دنبال راه‌حلی اساسی و درمانی کامل بود.

متاسفانه در ایران نه تنها در صنعت فولاد که در اغلب صنایع با مشکل اتلاف منابع روبه‌رو هستیم و در دو بخش اصلی این اتلاف خودنمایی می‌نماید؛ نخست اتلاف بالای انرژی و هدر رفتن بالای منابع و دوم ساختار بزرگ و غیرپویای نیروی انسانی که در شرکت‌های بزرگ فولادسازی ایرانی هر دو مشکل به شکل بارزی خود نمایی می‌کند. حال در این شرایط یکی از بهترین راه‌های برون‌رفت از این مشکلات و کاهش هزینه‌های ناشی از آن افزایش تولید است تا هزینه‌های ثابت کاهش یابد و این افزایش تولید و در کنار آن افزایش بهره‌وری راه حیات صنعت فولاد کشور را هموار می‌سازد، از این رو پیش از آنکه به ادامه بحث بپردازیم لازم است نگاهی به توسعه صنعت فولاد در ایران داشته باشیم.

در حال حاضر ایران با تولید ۱۰ میلیون تن فولاد خام و نزدیک به ۱۳ میلیون تن فولاد نهایی نوزدهمین تولید‌کننده فولاد در دنیا می‌باشد که در سال‌های گذشته با رشد اندک، اما پیوسته جایگاه خود را در تولید فولاد در دنیا حفظ کرده است.

در همین شرایط میزان مصرف فولاد در ایران در حال حاضر به میزان ۱۶ میلیون تن است که کشور برای تکمیل نیاز داخلی اقدام به واردات محصولات فولادی می‌کند.

هر چند در سه سال گذشته به دلیل وجود بحران اقتصادی در دنیا میزان مصرف فولاد در ایران نیز کاهش یافته است، اما با توجه به آنکه میزان مصرف فولاد در ایران نسبت به پیش‌بینی‌های انجام شده از رشد بیشتری برخوردار بوده است و در سال ۲۰۰۶ پیش‌بینی مصرف فولاد در ایران ۶/۱۴ میلیون تن بود و در حالی که این مصرف به ۹/۱۷ میلیون تن رسید. امید آن می‌رود که مصرف بر اساس سناریوی پیش‌بینی شده تا سال ۲۰۲۰ به میزان ۶/۳۸ میلیون تن افزایش یابد. (منبع شرکت ملی فولاد ایران)

در این شرایط حتی در صورتی که مصرف به ۶/۳۸ میلیون تن نیز نرسد و به میزان کمتری از این رشد دست یابد، نیاز به افزایش ظرفیت تولید امری بدیهی است؛ چرا که در سختگیرانه‌ترین پیش‌بینی‌ها نیز مصرف ایران در سال ۲۰۱۰ از مرز ۳۰ میلیون تن خواهد گذشت و این به معنای افزایش ۳۰۰ درصدی نیاز تولید است که در این شرایط و با توجه به آنکه نشانه‌های تغییر مصرف از محصولات طویل به تخت قابل مشاهده است (اولین گام صنعتی شدن کشور) که خود نوید بخش افزایش سرانه خواهد بود، دو نکته اساسی مطرح می‌شود:

۱ - با توجه به مزیت‌های نسبی در ایران برای تولید فولاد از جمله نیروی کار متخصص و ارزان قیمت، انرژی فراوان، در دسترس، حمل‌ونقل آسان و دسترسی ایران به آب‌های آزاد برای صادرات این محصول کلیدی وجود منابع عظیم معدنی از جمله ذخیره ۱/۲ میلیارد تنی سنگ آهن (ذخایر ثبت شده تا این تاریخ به جز مواردی که هنوز ثبت و به عنوان معدن معرفی نگردیده است) و بسیاری موارد دیگر ایران را به مکانی مناسب برای سرمایه‌گذاری و تولید فولاد در منطقه و جهان تبدیل می‌نماید و با توجه به آنکه سرانه مصرف در خاورمیانه بسیار بالاتر از میزان تولید است و رشد میزان سرانه همواره چند برابر رشد تولید در کشورهای خلیج فارس بوده است، حرکت ایران به سمت توسعه را بسیار موجه می‌کند.

۲ - از طرف دیگر با توجه به کندی سرعت توسعه در ایران، این خطر صنعت فولاد ایران را تهدید می‌نماید که با توجه به شرایط موجود در منطقه، و ظهور صنعت فولاد در کشورهایی نظیر امارات‌متحده عربی و رشد توسعه این صنعت در کشورهایی نظیر عربستان سعودی و صعود آمار تولید ترکیه همسایه غربی به میزان ۸/۲۶ در رتبه ۱۱ جهان بیم آن می‌رود که ایران به جای صادر‌کننده فولاد منطقه تبدیل به بازار مطلوب هدف برای سایر کشورهای تولید‌کننده خصوصا کشورهای آسیای میانه و چین حتی کشورهای همسایه شود که برای جلوگیری از این اتفاق باید تولید‌کنندگان فولاد ایران بر سرعت توسعه و سرمایه‌گذاری خود بیفزایند تا بازار مناسب پیرامون خود را از دست ندهند.

به‌رغم تمام موارد یاد شده بالا و تلاش دولت و بخش خصوصی برای افزایش ظرفیت تولید فولاد در ایران، اما وجود برخی مشکلات فرهنگی در بازار مصرف، هدف‌گیری توسعه صنعت فولاد در کشور را متفاوت می‌سازد. حال برای این موضوع ۴ راه کار اساسی مورد توجه است.

۱ - فرهنگ‌سازی برای تمایل مصرف‌کننده به استفاده از فولاد با کیفیت و با قیمت مناسب (البته این موضوع نیاز به طی زمان و انرژی زیادی دارد و بی‌تردید سرعت این فرهنگ‌سازی از سرعت توسعه صنعت فولاد به مراتب پایین‌تر است)

۲ - تلاش برای اصلاح قوانین و تقویت مبادی ورودی کشور برای جلوگیری از ورود فولاد‌های بی‌کیفیت.

۳ - یافتن بازارهای جدید هدف برای پر کردن خلاء ناشی از مصرف فولاد‌های بی‌کیفیت در کشور

۴ - اصلاح قیمت ارز و حرکت قیمت ارز به قیمت واقعی که بر اساس نظر برخی کارشناسان تا حدود دو برابر قیمت فعلی است که در این صورت نه تنها در صنعت فولاد که در سایر صنایع نیز شاهد رشد چشمگیر تولید خواهیم بود و علاوه‌بر جذابیت بیش از پیش صادرات واردات نیز به شکل چشمگیری کاهش خواهد یافت و بازار برای تولید‌کنندگان ایرانی مهیای تولید خواهد شد.

اما این موضوع بدیهی است که در صورتی که ایران موفق به افزایش تولید نشود و نتواند رشد تولید فولاد را متناسب با سرانه مصرف خود و سایر کشورهای منطقه بالا برد، بدون تردید به مصرف‌کننده‌ای صرف و به بازاری مناسب برای تولید‌کنندگان درجه دوم دنیا به خاطر فرهنگ پایین کیفیت تبدیل خواهد شد. این خطر در شرایطی ایران را تهدید می‌نماید که تولید کشور همسایه ترکیه برخلاف پیش‌بینی‌ها بسیار زود‌تر از محصولات طویل به سمت محصولات تخت حرکت کرده است و این در حالی است که تولید ترکیه بر پایه محصولات طویل می‌باشد و این موضوع بدیهی است که اگر ایران این خلاء تولید را جبران نکند تولید‌کنندگان ترک نزدیک‌ترین بازار مصرف را از دست نخواهند داد.

شاید این موضوع نیازی به توضیح نداشته باشد که فولاد دولتی نشان داده که قابلیت این توسعه را ندارد و شاید بهتر باشد که دولت پیش از هر اقدامی در محدود کردن منابع انرژی برای فولادسازان این صنعت پایه فکری برای تحریک بخش خصوصی برای ورود به این بخش خصوصا بخش استخراجی صنعت فولاد کند.