الزامات افزایش ضریب بازیافت از مخازن

با توجه به رشد روزافزون مصرف انرژی در کشور و نزدیک شدن اکثر مخازن نفتی به نیمه دوم عمر خویش ضرورت توجه به برداشت بهینه از مخازن و استفاده از روش‌های ازدیاد برداشت بیش از پیش اهمیت دارد؛ به طوری که بر اساس تحقیقات مرکز پژوهش‌های مجلس اگر وضعیت فعلی ادامه پیدا کند ایران تا حداقل ۸ سال آینده به جای صادرات نفت خام به یک واردکننده تبدیل خواهد شد.

در این بین یک کارشناس مهندسی مخازن در مورد افت تولید نفت از مخازن کشور این طور توضیح می‌دهد: «اگر میزان مصرف نفت سالانه ۱۰ درصد رشد داشته باشد تا چند سال آینده میزان مصرف به حدود ۳/۵میلیون بشکه خواهد رسید که این مقدار خیلی با میزان تولید کشور فرقی ندارد. بنابراین باید میزان مصرف را کنترل کنیم.»

مهندس «علی‌اکبر وحیدی آل آقا» اظهار داشت: «در اینجا سه مساله مطرح است که شامل تولید، مصرف و میزان باقی مانده نفت خام تولیدی می‌شود که در این بین میزان باقی‌مانده نفت خام تولیدی صادر می‌شود.»

وی ادامه داد: «در بحث تولید، هر مخزنی تحت شرایط تخلیه طبیعی، تا حدود ۵۰ درصد از نفت قابل استحصال خود را در سقف تولید کرده و پس از آن مستمرا دچار افت تولید خواهند شد. البته این یک موضوع ناگهانی نیست اما برای جلوگیری از این وضع دو راه وجود دارد.»

مهندس «آل آقا» اضافه کردن تعداد چاه‌ها در یک مخزن را به عنوان راه‌حل اول مقابله با افت تولید ذکر می‌کند و می‌گوید: «در برخی از نقاط ممکن است که مخزن خوب تخلیه نشده باشد که با این روش در کوتاه مدت، میزان تولید را می‌توان بالا برد و این امر سال‌های سال است که در میادین ما اجرا شده و می‌شود.»

به گفته وی استفاده از این روش اگر چه ممکن است موقتا نرخ تولید نفت را از یک مخزن تا حدودی افزایش دهد، یا از افت آن جلوگیری کند، اما خیلی زود مخزن با این روش تخلیه خواهد شد.

مهندس «آل آقا» بالا بردن ضریب بازیافت که نسبت کل نفت قابل استحصال به کل نفت درجا در لایه‌های زیرزمینی است را به عنوان روش دوم ذکر کرد و گفت: «این روش برای بلند مدت جواب خواهد داد و ضمن جلوگیری از افت تولید میزان کل قابل استحصال را نیز افزایش خواهد داد. البته این روش نزدیک به ۴۰ سال است که وجود دارد ولی به طور جدی و گسترده اعمال نشده است.وی با این اینکه روش‌های جلوگیری از افت فشار مخزن و بالا بردن ضریب بازیافت نفت متنوع است، اظهار داشت: «این روش‌ها شامل تزریق ساده و یا امتزاجی گاز، تزریق ساده آب، روش‌های حرارتی، پلیمرها، مواد شیمیایی، روش‌های میکروبی و... است که در دنیا هم تجربه شده و در ایران نیز بعضی از این روش‌ها از جمله تزریق گاز در بعضی از مخازن کشور استفاده شده است.»

وی ادامه داد: «روش تزریق گاز از سال ۱۳۵۰ در ایران به‌کار رفته است و پدیده جدیدی نیست، اما به طور گسترده در کشور انجام نشده است؛ یعنی مخازن کشور از لحاظ فعالیت در مورد ضریب بازیافت عقب هستند. در واقع ما ۳۰ سال از این موضوع عقب هستیم که به دلایل مختلف مربوط می‌شود.»

به اعتقاد کارشناسان در حال حاضر برخی از مخازن کشور به علت برداشت بی‌رویه یا غیرصیانتی در دوره‌ای از عمرشان، دچار افت فشار شده‌اند، طوری که استخراج بخش عمده‌ای از نفت آنها با روش‌های معمولی امکان‌پذیر نیست. بنابراین باید به اقدامات دیگری برای استخراج نفت متوسل شد که در مرحله اول از روش‌های تزریق آب و گاز به مخزن برای جبران افت فشار آن استفاده می‌شود. در روش تزریق آب به منظور تامین نیرو محرکه لازم برای استخراج نفت، از تزریق آب استفاده می‌شود.

در روش تزریق گاز نیز در اغلب کشورهایی که به گاز دسترسی دارند، جهت افزایش توان تولید و تنظیم فشار مخازن نفتی از تزریق گاز استفاده می‌شود.

در این بین ممکن است باز هم مقدار زیادی از نفت به صورت استحصال نشده در مخازن باقی بماند که برای استخراج این میزان نفت، از مجموعه‌ای از روش‌های نوین تحت عنوان روش‌های ازدیاد برداشت استفاده می‌شود که شامل روش‌های شیمیایی، روش‌های حرارتی و روش امتزاجی است.

کارشناسان معتقدند که روش شیمیایی در حقیقت ادامه‌دهنده روش تزریق آب است و در آن به منظور بهبود استحصال نفت، مواد پلیمری و فعال‌کننده‌های سطحی به آب جهت تزریق اضافه می‌شود.

روش دوم، روش حرارتی است که از مهمترین راه‌حل‌های ازدیاد برداشت از مخازن نفتی به ویژه در مورد مخازن دارای نفت سنگین، است. از مهم‌ترین پدیده‌هایی که در اثر استفاده از این روش حاصل می‌شود می‌توان به تبخیر نفت‌های سبک، افزایش درجه حرارت، کاهش کشش سطحی بین نفت و آب اشاره کرد که تمامی‌این خواص باعث تسهیل خروج نفت از مخزن می‌شود.

روش تزریق گاز امتزاجی نیز یکی دیگر از روش‌های ازدیاد برداشت است که در این روش جدای از گاز طبیعی از گازهای دی اکسید کربن و نیتروژن استفاده می‌شود و استفاده از این روش سبب افزایش بازدهی فرآیند جابه‌جایی نفت می‌گردد.

این کارشناس مهندسی مخزن در ادامه در پاسخ به این سوال که آیا نبود تکنولوژی یا تکنولوژی پایین سبب عقب افتادگی کشور در زمینه ازیاد برداشت از مخازن شده؟ اظهار داشت: «من این موضوع را قبول ندارم. البته بعضی از مخازن کشور ممکن است که برای افزایش تولید خود نیازمند تکنولوژی خاصی باشند، اما تکنولوژی پایین را قبول ندارم. به نظر من به جای اینکه مدعی شویم که تکنولوژی ما در مورد افزایش ضریب بازیافت از مخازن پایین است باید خوب مطالعه کنیم که مخازن ما به چه روشی برای افزایش تولید خود نیاز دارند و تکنولوژی‌های لازم برای روش مورد نظر کدامند.»

مهندس «آل آقا» افزود: «ممکن است که ۱۰ تا ۱۵ درصد از مخازن ما تکنولوژی‌هایی را بخواهند که ما در آن تجربه نداریم، اما در بقیه مخازن با توجه به دانشی که داریم می‌توانیم با استفاده از روش‌های نسبتا ساده افزایش ضریب بازیافت جلوی افت تولید آنها را بگیریم. البته به شرط اینکه سرمایه‌گذاری لازم برای آن تامین شود.»

این کارشناس مهندسی مخازن در پاسخ به سوال دیگری که میزان ضریب بازیافت مخازن کشور در حال حاضر و در مقایسه با سایر کشورها چقدر است، اظهار داشت: «میانگین ضریب بازیافت نفت در مخازن کشور در حدود ۲۵ تا ۲۶درصد اعلام شده است. البته ضریب بازیافت نفت از مخازن به کشور بستگی ندارد، بلکه به نوع مخزن بستگی دارد. در شرایط تخلیه طبیعی در بعضی از مخازن ما ضریب بازیافت نفت ۶ تا ۷ درصد است و در بعضی از مخازن این میزان به ۳۵ درصد و بیشتر نیز می‌رسد.»وی ادامه داد: «در حال حاضر اکثر میادینی که کشف می‌شود در سازندهای عمیق تری ‌هستند که در مقایسه با سازند آسماری میزان تولید آنها کم و ضریب بازیافت از این مخازن پایین است. افزایش ضریب بازیافت در هر کشوری به نوع مخزن بستگی دارد. ممکن است که در کشوری ضریب بازیافت نفت پایین باشد، اما با یک سری اکتشاف جدید و یافتن مخازن با بازده بالا این ضریب بالا رود و بالعکس.»

«آل آقا» همچنین در پاسخ به سوالی مبنی بر اینکه نوع قراردادها نیز در نحوه برداشت از مخزن می‌تواند تاثیر گذار باشد یا خیر؟ اظهار داشت: «هیچ نوع قراردادی فی نفسه نمی‌تواند باعث بالا رفتن یا پایین رفتن تولید بشود. در هر قرارداد ممکن است نوع عملکرد به گونه‌ای باشد که نتایج خوبی نداشته است و این به نوع و نام قرارداد بستگی ندارد. در واقع این نوع عملکرد ما در میدان است که منجر به بالا رفتن میزان کل قابل تولید یا پایین آمدن آن می‌شود.»

از سوی دیگر وی در پاسخ به این سوال که آیا ندادن مالکیت مخزن به سرمایه‌گذار خارجی می‌تواند یکی از دلایل برداشت نامناسب از مخزن باشد؟ اظهار داشت: «من با این موضوع مخالف هستم. ممکن است واگذاری مخزن به سرمایه‌گذار خارجی چند درصدی ضریب را بهتر کند، اما این دلیل نمی‌شود که عملا مالکیت بخش عمده ای از مخزن و یا نفت تولید شده از آن را واگذار کنیم.»

وی ادامه داد: «یقین داشته باشید که اگر کسی با ما شریک شود به خاطر منافع ما از منافع خودش نمی‌گذرد؛ بنابراین ما باید خود مدافع منافع خویش باشیم.»