اقتصاد ضایعات کشاورزی

علی کیوان پناه

پرواضح است که در یک اقتصاد رقابتی مهم‌ترین عامل بقا وسودآوری یک صنعت، هزینه تمام شده تولید می‌باشد. هم اکنون با توجه به رقابتی شدن روزافزون اقتصاد جهانی لزوم کاهش هزینه‌های تولید در صنایع داخلی و صادراتی بیش از پیش احساس می‌شود. در این مسیر توجه به کاهش ضایعات حین تولید اهمیت دارد. حال آنکه با توجه به ساختار سنتی و وارداتی بودن تکنولوژی‌های تولیدی و با وجود محدود بودن منابع و اتلاف بیش از اندازه آن در مسیر تولید تاکنون به این امر توجه چشمگیری نشده است.

ضایعات اقتصادی در پروسه تولید و مصرف شامل موارد گوناگونی می شود و در عین حال راهکارهای متفاوتی برای رفع آنها وجود دارد.

موضوع این مقاله، بررسی ضایعات در بخش کشاورزی و ارائه راهکارهایی برای رفع آنها می‌باشد که در نهایت منجر به بالا رفتن تولید ناخالص داخلی و توان بالاتری برای رقابت در صحنه بین‌المللی می‌گردد.

۱ - برنامه کنارگذاری کشت محصول (set aside)

در حالتی که دولت ها اقدام به سوبسید دادن به برخی محصولات کشاورزی می‌نمایند، باعث می شود که این محصولات بیش از حد بهینه تولید شود.

با این وضع و ایجاد مازاد محصول، مقداری از آن، از بین رفته و این مساله باعث می‌شود از یک طرف هزینه حمایت بسیار بالا برود و وزن بیشتری بر بودجه تحمیل شود و از طرف دیگر مشکلات محیط زیستی به‌وجود بیاید.

در موردی مشابه در اتحادیه اروپا، دولت ها تصمیم گرفتند برای جلوگیری از ایجاد مازاد محصول و جلوگیری از کاهش ضایعات با کشاورزان وارد گفت‌وگو شده و به آنها پیشنهاد نمودند که مقداری از سطح زیرکشت محصول یا کل آن را در قبال پرداخت جبرانی کنار بگذارند. با اجرای این سیاست مقدار زیادی از مازاد محصول کاهش یافت و بنابراین باعث شد که متعاقب آن ضایعات محصول نیز کاهش یابد.

با استفاده از این تجربه باید سیاستگذاران کشاورزی برای جلوگیری از ضایعات به کشاورزان برنامه کنارگذاری برخی از سوبسیدها و حمایت ها را پیشنهاد نمایند، در حال حاضر در ایران در بعضی از محصولات مانند پیاز و سیب زمینی و گوجه فرنگی مازاد وجود دارد که این امر موجب می‌گردد مقداری از این مازاد در انبار یا در زمین از بین برود.

۲ - سیاست‌های کاهش هزینه مبادله (Transaction cost)

یکی از مسائل مبتلابه در کشورهای در حال توسعه و توسعه نیافته که باعث افزایش ضایعات می‌شود، وجود هزینه مبادله بسیار بالا در بخش کشاورزی آنهاست، یعنی مبادله نهایی در زمانی که محصول برداشت می‌شود تا زمانی که به دست مصرف‌کننده نهایی می‌رسد، بایستی پروسه طولانی را طی نماید. این مساله باعث ایجاد دو مشکل می‌شود: اولا وجود واسطه‌های گوناگون، حمل‌ونقل جاده‌ای، انبارداری نامناسب، فقدان سردخانه و غیره موجب می‌شود که مقداری از محصول از بین برود. ثانیا مراحل گوناگون ارسال محصول از مرحله برداشت تا مصرف موجب می‌شود، هزینه مبادله بسیار بالا برود و باعث شود که این هزینه مبادله بالا برای کشاورز به یک معضل اساسی تبدیل شود. برای این منظور سیاست های کاهش هزینه مبادله از جمله ایجاد تعاونی ها، یا تسهیل در فرآیند بازاری شدن محصولات کشاورزی می تواند کمک کند.

۳ - کاهش سوبسید بعضی از محصولات غذایی

یکی از راه‌هایی که می‌تواند مقداری از ضایعات مواد غذایی بکاهد، کاهش یارانه پرداختی به برخی از اقلام غذایی است. به طور مثال نان از جمله کالاهایی که به دلیل ارزان بودن، مقدار اسراف در مصرف آن بسیار زیاد است. البته باید توجه داشت که پخت نامناسب نان توسط بعضی نانوایان، علت اصلی دیگر افزایش ضایعات است. حال اگر دولت تصمیم بگیرد که به طور کلی یارانه نان را حذف نماید، نانوایان مجبورند آرد را با قیمت بازار تهیه نمایند و به دلیل قیمت بالای آرد بایستی نان را با کیفیت بالا تحویل مشتری بدهند، این امر سبب می‌شود بین نانوایان برای فروش نان رقابت ایجاد شود و مصرف‌کننده به صورت عقلایی کیفی‌ترین نان را برای مصرف انتخاب کند. این شیوه عمل باعث می‌شود که ضایعات نان به شدت کاهش یابد.

۴ - افزایش کیفیت بسته‌بندی

یکی از روش‌هایی که همیشه در سطح جهان برای جلوگیری ضایعات و جلب رضایت مشتری در حال تحول بوده، بسته‌بندی محصولات غذایی است. در حقیقت بسته‌بندی نقش اصلی را در ایجاد ارزش افزوده ایفا می‌کند. به طور مثال چند محصول غذایی کشورمان به دلیل ضعف بسته‌بندی بعد از صدور از کشور به وسیله کشورهای واسط مجددا صادر می‌شود. از این محصولات به طور نمونه می‌توان از خرما، زعفران، خشکبار، خاویار و غیره نام برد.

در بسته‌بندی محصولات غذایی اگر به مسائلی از قبیل نور، حرارت، مواد افزودنی ضدفسادپذیری و آفات و باکتری‌ها و کیفیت بسته به‌اندازه کافی توجه شود بازاریاب می‌تواند محصول را با قیمت مناسب به فروش برساند. افزایش قیمت محصول به دلیل کیفیت بالا چه در سطح داخلی و خارجی موجب کاهش موجودی محصول در انبار، سردخانه و مزرعه شده و در نهایت باعث کاهش ضایعات می‌شود.

۵ - کاهش ضایعات از طریق بازاریابی مناسب

بازاریابی عبارت است از مجموعه‌ای از فعالیت‌های بازرگانی که جریان کالا یا خدمات را از تولید‌کننده تا مصرف‌کننده نهایی هدایت می‌کنند. این فعالیت شامل طیف وسیعی از اقدامات نظیر خرید مواد اولیه، تولید، کنترل کیفیت، حمل‌ونقل و انبارداری، آماده‌سازی برای مصرف، انجماد، بسته‌بندی، تعیین قیمت، شناسایی مشتری، تبلیغات، فروش و خدمات بعد از فروش می‌شود.

اگر به فرآیند بازاریابی که در بالا ذکر شد توجه کافی داشته باشیم ضایعات به‌اندازه خیلی زیادی کاهش خواهد یافت. با توجه به اینکه مصرف خام برای کلیه محصولات اندک است و باید سیکل طرح‌های صنایع تبدیلی را طی کنند، همواره اینگونه محصولات از ناحیه تولیدات نامناسب و بازاریابی غیر اصولی آسیب‌پذیر هستند.

بسیاری از این طرح‌ها به دلیل نبودن بازارهای مناسب با شکست روبه‌رو می‌شوند، زیرا اگر این صنایع فروش خوبی نداشته باشد نمی‌تواند رشد مناسب داشته باشد و در نهایت به رکود می‌رسد. بنا به خصوصیات منحصر به فرد مواد خام این صنایع، فسادپذیری، فصلی بودن، تنوع کمی و کیفی، مساله بازاریابی برای محصولات آنها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و توجه به آن قطعا می‌تواند ضایعات محصولات غذایی را کاهش دهد. با توجه به نکات فوق‌الذکر، وظیفه متخصصان بازاریابی در مورد ضایعات محصولات کشاورزی، تعیین و تشخیص مکان‌هایی در زنجیر بازاریابی است که ضایعات به میزان زیادی رخ می‌دهد و ارتباط موقعیت و وضعیت ضایع شدن محصول با کل زنجیره بازاریابی نیز بااهمیت است.

ضایعات در محصولات فاسدشدنی در هر جایی از مزرعه تا مصرف‌کننده نهایی رخ داده و بستگی به درجه فاسد شوندگی محصول دارد. چون زنجیر یا سیستم بازاریابی به عملیات ویژه حمل‌و‌نقل، ترابری و فعالیت‌های تجاری اطلاق می‌شود و همبستگی نزدیکی بین نوع و حجم ضایعات ایجاد شده برای یک محصول خاص و سیستمی که این محصول در آن به پیش می‌رود وجود دارد.

نتیجه‌گیری

سیاست دولت باید در راستایی قرار بگیرد که هزینه مبادله به نحو چشمگیری کاهش یابد. بنابراین باید تسهیلات لازم را در جهت فراهم آوردن اطلاعات شفاف قیمت محصولات کشاورزی، حمل‌ونقل جاده‌ای ریلی و هوایی، اعتبارات بانکی، میادین میوه و تره بار و غیره را ممکن سازد.

از طرف دیگر ضرورت دارد دولت از طریق ابزارهایی مانند کاهش سوبسید بعضی محصولات غذایی و تعیین قیمت تضمینی، از ضایعات جلوگیری نماید. آنچه در این مقوله مهم است راهکارهای عملی است: یعنی ضمن اینکه به تولیدکننده و مصرف‌کننده کمترین صدمه برسد از ضایعات نیز جلوگیری شود. مساله کیفیت بسته‌بندی و برقراری بازاریابی مناسب از جمله موارد مهم در کاهش ضایعات هست. در این مورد لازم است نهادهای نظارتی و صنفی، سازمان‌هایی را که وظیفه آنها کنترل کیفی محصولات و نظارت بر استاندارد بودن محصول، نظارت بر انبارها و سردخانه‌ها، تعمیر و نگهداری جاده نظارت بر تولید ماشین آلات است و سازمان‌های تولیدی و بازاریابی، استانداردهای در نظر گرفته شده را جهت کاهش ضایعات رعایت نمایند در غیر اینصورت از فعالیت‌های آنها جلوگیری نماید.