رکود رمضانی بورس، از ذهنیت تا واقعیت

بهزاد رادنسب

مدتی است که وقتی در تالار شیشه‌ای بورس تهران قدم می‌زنیم، همه جا از ماه مبارک رمضان و تاثیر این ماه در معاملات بورس و به طور کلی بازار سرمایه صحبت می‌شود. چیزی که از آن به رکود رمضانی بازار بورس یاد می‌کنند، یک پدیده تقویمی تاثیرگذار در معاملات بورس تهران که تجربه‌ها نشان از کاهش نسبی حجم و ارزش معاملات در این دوره یک ماهه تقویم کشورمان دارد. بنابراین سعی شده است در این مقاله بیشتر به دلایل حقیقی این رکود پرداخته و با ریشه یابی آن، پاسخی درخور، درباره این سوال داده شود که آیا ماه رمضان به واقع در کاهش معاملات بورس موثر است و یا عواملی دیگر منشا این رکود یک ماهه می‌باشد؟

با نگاهی به روند معاملات بورس تهران در ماه رمضان هر سال و مقایسه آن با ماه قبل، به کاهش حجم و ارزش معاملات در این ماه نسبت به ماه قبل از آن پی می‌بریم، به طوری که در سال گذشته حجم معاملات در ماه قبل از ماه رمضان یعنی ۱۰مرداد ۸۷ تا ۱۰شهریور همان سال حدود سه‌میلیارد و ۱۰۵‌میلیون و در ماه رمضان سال ۸۷ حدود دو‌میلیارد و ۷۸۶‌میلیون و ارزش معاملات در ماه قبل از ماه رمضان ۲۵‌هزار و ۴۲۵‌میلیارد‌ریال و طی ماه مبارک هفت‌هزار و ۲۵۰‌میلیارد‌ریال بوده است.

البته افت معاملات در ماه رمضان، تنها ویژه ایران نیست، بلکه کشورهای مسلمان همسایه مانند الجزایر، یمن، کویت و عراق هم درگیر این وضعیت نگران‌کننده هستند. البته در مورد کشورهای ترکیه و مالزی که بورس آنها قدیمی‌تر است، چنین شرایطی حاکم نیست و در ماه رمضان وضعیت معاملات نسبت به ماه‌های دیگر تفاوت چندانی ندارد، اما در بورس دبی که بورس نوپایی می‌باشد، وضعیتی مشابه ایران حاکم است.

برای توجیه تقویمی بازار سرمایه که منجر به افت معاملات در این یک ماه از سال می‌شود، می‌توان به عواملی تاثیرگذار اشاره کرد از جمله آنکه؛ عموما در ماه مبارک رمضان ساعات اداری و شروع به کار کارخانه‌ها تغییر می‌کند، بنابراین این تغییرات بر عملکرد شرکت‌ها و حجم معاملات در بورس کالا تاثیرگذار است و باعث می‌شود در این ماه از حجم تقاضاها کاسته شود که این امر در اکثر کشورهای اسلامی نیز مشاهده شده است. همچنین به طور سنتی هر ساله با آغاز ماه مبارک رمضان، فعالیت اداره‌ای و تعداد جلسات مدیران کاهش می‌یابد و چون بخش عمده‌ای از معاملات بورس را حقوقی‌ها انجام می‌دهند، کاهش فعالیت آنها بر کاهش حجم و ارزش معاملات تاثیر می‌گذارد.

اما از عوامل سنتی نیز نباید غافل بود، در برخی از ایام سال که به ایام پرتقاضا معروف شده‌اند، به صورت سنتی با افزایش قیمت برخی کالاها مواجه هستیم. به‌رغم اینکه در این ایام به دلیل مصرف کمتر کالاهای اساسی و خوراکی انتظار می‌رود با کاهش تقاضا و متعاقب آن افزایش عرضه و کاهش قیمت مواجه باشیم اما با وجود کاهش نیاز واقعی با افزایش قیمت غیر واقعی مواجه هستیم که نوعی تقاضای روانی و غیرواقعی را سبب می‌شود تا شاهد افزایش قیمت‌ها و رکود در بورس کالا باشیم.

تجربه سال‌های گذشته تایید می‌کند که با نزدیک شدن به ماه رمضان معاملات بورس با افت مواجه می‌شود. ولی سال‌هایی نیز وجود داشته است که روند بازار نه تحت تاثیر این ماه که عمدتا در نتیجه شرایط و فعل و انفعالات اقتصادی چند ماه قبل و چند ماه بعد از آن بوده است، به عنوان مثال بورس کالا در سال جاری از یک ماه پیش از آغاز ماه رمضان در شوک فرو رفته بود و حجم معاملات بورس کالا با توجه به کمبود نقدینگی بازار به خودی خود کم شده بود، همچنین اعلام آزادسازی انرژی و افزایش قیمت‌های برق و گاز به طور سرسام‌آور بازار را شوکه کرد. البته دلایل دیگری چون شرایط اقتصادی حاکم بر جامعه از جمله خروج نقدینگی ۳۵۰‌میلیارد‌تومانی در پی عرضه پنج‌درصدی مخابرات از بورس، ایجاد حباب ارزش سهام شرکت‌های مختلف، تصحیح قیمت‌ها، کاهش روزافزون قیمت جهانی فولاد و رشد دوباره بازار مسکن را از مواردی می‌توان دانست که تاثیر بسیاری در رکود بازار سرمایه داشته و موجب پرهیز سرمایه‌گذاران از ورود به معاملات شده است تا حدی که فرضیه تاثیر‌گذاری اساسی ماه رمضان بر رکود بازار را کمرنگ می‌کند.

البته ماه رمضان امسال در حالی آغاز شده است که به جهت معلوم نبودن سیاست‌های اقتصادی دولت دهم، ریسک سرمایه‌گذاری در معاملات سهام بسیار افزایش یافته است و از طرف دیگر قیمت محصولات در واردات جدید به میزان قابل‌توجهی بالاتر از محصولات واردات چند ماه گذشته است، افزایش قیمت محصولات خارجی باعث بالا رفتن نرخ فروش و کاهش تقاضا در این برهه زمانی می‌شود که این اتفاق نیز عاملی دیگر برای رکود بازار می‌باشد. بنابراین در تبیین عوامل ذکر شده که به تعبیری، عوامل بنیادین رکود بازار سرمایه در مقابل عوامل سنتی می‌باشند، علاوه بر تاثیر بازار داخلی در گسترش این رکود

یک ماهه، عوامل خارجی نیز در دامن زدن به این بحران بی‌تاثیر نمی باشند. بورس ایران برخلاف آنچه تصور می‌شود، تاثیر بسیار زیادی از اتفاقات اقتصادی جهان می‌گیرد؛ چراکه بیش از ۴۰‌درصد معاملات بورس در سهام شرکت‌های کالای پایه اختصاص دارد. همچنین ایران یکی از کشورهای تولید‌کننده مواد اولیه در جهان است و شرکت‌های بورس تهران هم یا تولید‌کننده مواد اولیه هستند یا همچون شرکت‌های سرمایه‌گذاری، سهامدار عمده شرکت‌های تولید‌کننده مواد اولیه هستند یا متاثر از این جو هستند، بنابراین قیمت‌های جهانی و قیمت سهام شرکت‌های کالاپایه می‌تواند بیش از پدیده تقویمی یا سنتی در بازار بورس موثر باشند.

یکی دیگر از دلایل تاثیر بیشتر پدیده‌های بنیادی بر عوامل تقویمی، به ساختار بازار بورس مربوط می‌شود؛ ماه مبارک رمضان در سال جاری مقارن است با شرکت‌هایی که سال مالی آنان ۳۱ شهریور است و در این دوره از سال این شرکت‌ها با تغییر در پرتفوی و اعلام سود مواجهند. قیمت سهام اغلب شرکت‌های حاضر در بورس پس از برگزاری مجمع سالانه به پایین‌ترین حد خود نزدیک شده است. بنابراین خواه‌ناخواه روند صعودی در پی خواهد داشت و امکان افت قیمت‌ها در ماه رمضان کمتر خواهد بود و از طرفی نزدیک بودن به پایان سال مالی و رشد سهام بعضی از شرکت‌های سرمایه‌گذاری نیز عاملی برای افزایش فعالیت در بازار سهام خواهد بود.

با توجه به دلایل و شواهد ذکر شده و قیاس میان پدیده‌های بنیادی و تقویمی می‌توان این‌گونه نتیجه گرفت که متغیرهای بنیادی به جهت حجم، گستردگی و دایره اثرگذاری مستقیم بر پارامترهای مربوط به معاملات و ارتباط تنگاتنگ آنها با بازارهای خارجی، از پدیده تقویمی تاثیرگذارتر می‌باشند. اگرچه پدیده تقویمی هم یکی از عوامل تاثیرگذار بر روند معاملات بورس می‌باشد اما متغیرهای بنیادی از جمله قیمت‌های جهانی کالاها و نفت تاثیر بیشتری بر نحوه معاملات بورس تهران دارد.