دیدار با فرهاد

میترا یزدچی

نام «بیستون» و کتیبه‌های آن همواره به عنوان یک اثر تاریخی - عاطفی مطرح بوده و با نام شیرین و فرهاد گره خورده است. «بیستون را عشق کند، شهرتش فرهاد برد» و امروز کتیبه‌های بیستون، هشتمین اثر ایران در فهرست میراث جهانی است.

بیستون و بهیستون، بقیستون نام امروزی یک صخره برافراشته در شمال یک راه باستانی پررفت‌وآمد که محل عبور کاروان‌ها و نظامیان از بابل و بغداد به سوی کوه‌های زاگرس و همدان (اکباتان) بوده، است.

بیستون در فاصله حدود ۳۲کیلومتری شرق شهر کرمانشاه قرار دارد. نام پارسی باستان این کوه بغستان و بگستان به معنی جایگاه خدایان و در نوشته‌های یونانی بگستائن (اروس) است. در آثار جغرافیدانان عرب سده‌های میانی مثل ابن‌حوقل، اصطخری و یاقوت هم این کوه بهستون، بهستون (ستون‌های خوب) و بهیستان آمده است.

بیستون به علت شرایط جغرافیایی، همیشه از آغاز زندگی بشرتا به امروز مورد توجه بوده و آثاری از هر دوره‌ای از تاریخ را در خود جای داده است.

امروزه در محوطه تاریخی بیستون به طول تقریبی ۵کیلومتر و عرض ۳کیلومتر که آثاری را از دوران پیش از تاریخ تا به امروز دربر دارد، ۲۸اثر در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده که شامل موارد زیر است:

غار شکارچیان، غار مرخول، غار مرتاریک، غار مرآفتاب، غار مردودر، تپه نادری، سداب، جاده تاریخی حاشیه سراب، بقایای گورستان قدیمی، دژ تاریخی مدفون، نیایشگاه مادی، نقش برجسته و کتیبه داریوش بزرگ، مجسمه هرکول، نقش برجسته میترادات دوم، نقش برجسته گودرز، سنگ بلاش، پرستشگاه پارتی، بقایای شهرپارتی، بقایای بنای ساسانی، فرهادتراش، بقایای پل ساسانی، بقایای سد ساسانی، سنگ‌های تراشخورده ساسانی، کاروانسرای ایلخانی، بقایای بنای ایلخانی، کاروانسرای صفوی، وقف‌نامه شیخ‌علی خان‌زنگنه و پل بیستون.

مهم‌ترین و مشهورترین اثر باستانی در این محوطه نقش برجسته و کتیبه داریوش بزرگ است که به نخستین سال فرمانروایی داریوش بزرگ از زبان خود او می‌پردازد.

با آشنا شدن با این اثر باستانی می‌توانیم خط میخی پارسی باستان را بشناسیم و در مورد پوشاک، طرز آرایش سر و صورت، اسلحه‌شناسی و اعتقادات مذهبی مردمان ۲۵۰۰سال پیش در امپراطوری هخامنشیان، اطلاعات ارزنده‌ای به دست آوریم. نقش برجسته و کتیبه بیستون سنگ نبشته سه زبانه بیستون، به نخستین سال فرمانروایی داریوش بزرگ از زبان خود او می‌پردازد سالی که داریوش، سراسر آن را در جنگ با شاهان در غزن سپری کرد. پس از کشته شدن بردیا و افتادن حکومت به دست داریوش، در سراسر امپراتوری هخامنشی ۱۹ شورش بزرگ و کوچک، اتفاق افتاد. داریوش بزرگ پس از اینکه این شورش‌ها را فرونشاند تصمیم گرفت که مردم امپراتوریش را (و جهان پس از خود را) در جریان چگونگی به دست گرفتن و نخستین سال فرمانروای‌اش قرار دهد. او این بنای یادبود و بیانیه مهم را در بیستون بر سر یک راه کهن به ثبت رساند، راهی پر رفت و آمد که محل عبور کاروان‌ها و نظامیان از بابل و بغداد به سوی کوه‌های زاگرس و همدان بود و به علت جایگاه ویژه‌اش که از دیرباز سرزمین‌ خدایان (بغستان) نامیده می‌شد، شهرت داشت.

این نقش برجسته- نگاره داریوش و اسیران- در سطحی عمودی به بلندی ۳ متر و در پهنای ۵/۵متر قرار دارد. داریوش لباس پارسی بر تن کرده، ریشی آشوری دارد و افسری کنگره‌دار بر سر گذاشته است و در سمت چپ مجلس بیستون قرار دارد. قامت داریوش در مقایسه با اسیران برای نشان دادن شکوه و عظمت این مجلس، بزرگ‌تر است.

بلندی قامت اسیران ۱۷/۱ و بلندی قامت داریوش ۷۲/۱متر است. دو تن از یاران داریوش (هفت‌تنان)، شامل ویندفرناه کمان‌دار و گئوبروه (گوبریاس) نیزه‌دار، پشت‌سر او ایستاده‌اند. داریوش که در دست چپش کمانی دارد، پای چپ خود را بر سینه نخستین دشمنش، گئومات مغ گذاشته است و گئومات دست‌هایش را به حالت التماس به بالا آورده کرده است. پشت‌سر گئومات هشت تن اسیر قرار دارد که به ترتیب نام‌های آنها، آنژین، ندئیت بسائیر، فرورتیش، مرتی‌می، چیسن تخمه، وه یزدات، ارخ و فراد هستند.

گردن‌های این اسرا را با طناب به یکدیگر و دست‌هایشان را از پشت‌سر بسته‌اند بعدها اسیر نهم یعنی سکونخای سکایی نیز به جمع اسیران اضافه شد.

بر فراز سر اسیران، روبه‌روی داریوش، نگاره فروهر قرار دارد و داریوش دست راست خود را به نشانه نیایش اهورامزدا به بالا بلند کرده است.

امروزه از سنگ نبشته بیستون چهار متن در دست داریم: متن پارسی باستان، متن عیلامی، متن بابلی و متن ترجمه آرای متن پارسی باستان که ظاهرا به صورت بخشنامه برای آگاهی ساتراپی‌های گوناگون به جاهای دور و نزدیک فرستاده شده است که نسخه‌ای از آن در الفانتین مصر به دست باستان‌شناسان افتاده و در بابل هم قطعه‌ای از نگاره بیستون به دست آمده است.

داریوش کبیر در بیستون (ستون ۴ بند ۱۵) می‌گوید: «تو که پس از این، این نبشته و نگاره را می‌بینی، مبادا به آنها آسیب بزنی. تا می‌توانی آنها را همان‌گونه که می‌بینی نگهداری کن». ولی گذر زمان و فرسایش‌های ناشی از باران و باد تمام سنگ نبشته‌ها و مخصوصا سنگ نبشته به زبان بابلی را دچار آسیب های فراوانی کرده است. بیشترین خسارت به این کتیبه‌ها در قرن معاصر بوده است، زمانی که سربازانی که در جنگ جهانی دوم در پایین جاده بیستون گشت‌زنی می‌کردند نگاره‌ها و کتیبه‌های با ارزش بیستون را هدف می‌گرفتند و آسیب‌های جبران‌ناپذیری را به این اثر تاریخی وارد کردند. ولی ما باید از داریوش بزرگ سپاسگزاری کنیم به خاطر اینکه بعد از اتمام کار بنای یادبود بیستون، فرمان داد که زیر این بنای یادبود را بتراشند و همین عمل باعث شد که تا قرن‌ها دست بشر این اثر با ارزش تاریخی را لمس نکند و از آسیب‌های ناشی از خوی زشت انسان‌ها دور نگهداشته شود.

نکته جالبی که در مورد این نقش برجسته وجود دارد، شباهت زیاد آن با نگاره شاه لولوبی‌ها، آنوبنی‌نی است در ۱۴۰کیلومتری بیستون در سر پل ذهاب قرار دارد. در این نگاره هم آنوبنی‌نی (آنوبانینی) کمانی در دست چپ و بترزینی در دست راست خود دارد و پای خود را بر سینه دشمنی که بر زمین افتاده است و الهه ایشتار در حال دادن حلقه حکومت به او است.

شش اسیر در زیر پای «آنوبنی‌نی» نقش بسته‌اند. دو اسیر هم رو به روی «آنوبنی‌نی» در حالی که دست‌هایشان از پشت بسته شده طنابی به گردن یکی از آنها آویخته شده است. این احتمال وجود دارد که داریوش پیش از فرمان حجاری‌ها در بیستون، نگاره «آنوبنی‌نی» را دیده بوده است و یا شاید هم این شباهت فقط یک تصادف باشد.

محل انتخاب شده برای تراشیدن سنگ‌نگاره و سنگ نبشته بیستون جایی در ارتفاع چند ده متری سطح زمین و در دامنه رو به جنوب کوه بوده است. به نظر می‌رسد که در زمان ساخت، راهی برای دستیابی آسان به محل کارگاه وجود داشته است. بقایای مبهم پلکانی در بخش‌های بالایی کوه و نیز آثار تراشیدن تخته‌سنگ‌های زیر کتیبه تا نزدیکی‌های زمین، نشان‌دهنده وجود راهی به سوی بالا است؛ راهی که سنگ‌تراشان پس از پایان کار و به هدف دسترس‌ناپذیر کردن کتیبه، در ضمن پایین آمدن، آن را نیز تراشیده و محو کرده‌اند.

نبشتن کتیبه‌ای تاریخی در چنین بلندای دست‌ناپذیری که از پایین کوه نیز به هیچ وجه قابل خواندن نیست، نشان‌دهنده این است که داریوش این متن را نه برای مردمان روزگار خود، بلکه منحصرا برای آیندگان نوشته بوده است. آثار حجاری شده در بیستون از نظرگاه فن‌آوری و سازوکار ساخت، از بهترین نمونه‌های هنر هخامنشی است.

اما از ابزارها و شیوه‌های ساخت و پرداخت چنین نگاره‌هایی بر روی سنگ آهک که هنوز پس از ۲۵۰۰ سال بسیار صیقلی و براق هستند، اطلاعی در دست نیست. با توجه به رنگ لعاب‌گونه و قهوه‌ای مانندی که پس از همراه‌شدن با ذرات اکسیده شده عناصر آمیخته سنگ‌آهک، در سراسر نمای کتیبه به چشم می‌خورد و نیز با توجه به اینکه در داخل حروف چند سطر نخست متن پارسی باستان، بقایای سرب دیده شده است، به نظر می‌رسد که پس از پایان نوشتن متن، داخل آنها را برای پایداری بیشتر با سرب و تمام نمای کتیبه را با اندودی که برای ما ناشناخته است، پوشانده بوده‌اند.

در حین ساخت، هر کجا که به علتی سطح رنگ تخریب می‌شد، قطعه سنگ دیگری را به اندازه محل تخریب شده می‌تراشیده و در جای آن نصب می‌کرده‌اند. نمونه این وصله‌ها در قوس کمان داریوش و سردار همراه او و نیز در کلاه و دست «گوی بالدار» (نشان ملی ایران باستان و نماد خورشید و اهورامزدا) دیده می‌شود.

«بیستون» در فهرست میراث جهانی

۲۳تیر ماه ۱۳۸۵، محوطه تاریخی بیستون در فهرست میراث جهانی قرار گرفت. از جمله موارد اهمیت تاریخی کتیبه بیستون که در ثبت جهانی آن قید شده عبارتند از:

-از مشهورترین کتیبه‌های میخی جهان

-مهم‌ترین سند تاریخی زمان داریوش که شرح وقایع را از زبان او می‌گوید و تقریبا بدون هیچ تحریفی به دست ما رسیده.

-طولانی‌ترین کتیبه فارسی باستان که براساس آن وسعت جغرافیایی ایران زمان داریوش، نام قدیمی مکان‌های جغرافیایی کنونی، ماه‌ها، اشخاص و اقوام همسایه ایران را در آن می‌توان شناخت.

-نشان‌دهنده تاریخ‌گذاری خاص هخامنشیان و زبان فارسی باستان.

-بیشترین کمک و رمزگشایی فارسی باستان و خطوط میخی

در این رابطه کتاب و بروشورهایی نیز منتشر شده و وب‌سایت www.Bisotun.ir نیز حاوی اطلاعات این محوطه تاریخی است.

Yazdchymit@yahoo.com