اولین سفر رییس جمهوری ایران به عراق

نسیم بجنوردی- محمود احمدی‌نژاد امروز سفر چند روزه خود را به عراق آغاز می‌کند. این اولین سفر یک رییس جمهوری ایران به کشور همجوار غربی است. دو کشور در پیشینه روابط خود اختلافات زیادی داشتند و حتی به مدت هشت سال درگیر جنگ با یکدیگر بودند. در دوره زمامداری صدام حسین بسیاری از ناراضیان عراقی سرکوب شدند و بسیاری از شیعیان برجسته از جمله نوری مالکی و ابراهیم جعفری به ایران پناه بردند. عبدالعزیز حکیم، رییس مجلس اعلای انقلاب عراق نیز به واسطه چندین سال اقامت در ایران، به زبان فارسی مسلط است.

مناسبات تهران و بغداد پس از سقوط دولت صدام حسین مستحکم شده است. امروزه تجارت میان دو کشور در اوج است، میلیون‌ها زائر ایرانی به اماکن زیارتی عراق می‌روند و ایران مشغول ساخت یک فرودگاه عمده برای زائرانی است که قصد سفر به کربلا و نجف دارند.

خبرگزاری فرانسه نوشت که سفر احمدی‌نژاد به بغداد به عنوان نمایش حمایت قوی ایران از دولت شیعه نوری مالکی، نخست‌وزیر عراق تلقی خواهد شد. منوچهر متکی،‌ وزیر امور خارجه کشورمان نیز درباره این سفر تاکید کرد: این سفر فرصت‌های تازه‌ای برای رابطه ایران و عراق ایجاد می‌کند. این امر می‌تواند نقش یک الگو را برای رسیدگی دیگر کشورهای همسایه به عراق ایفا کند. محمد صادق الحسینی، یکی از کارشناسان روابط ایران و کشورهای عرب درباره این سفر می‌گوید: هدف از دیدار احمدی‌نژاد این است که به آمریکا بگویند این ما هستیم که در عراق نفوذ داریم نه شما. فکر نکنید شما هر کاری که دلتان می‌خواهد می‌توانید در آنجا انجام دهید. حسینی با اشاره به اتهامات وارده از سوی واشنگتن درباره آنچه که دخالت ایران در امور عراق خوانده می‌شود، افزود:‌ رییس جمهوری ایران همچنین به عراق می‌رود تا همه ابهامات درباره این که مسوول بی‌ثباتی در عراق است را از میان بردارد. ولی نصر یکی از کارشناسان امور خاورمیانه از دانشگاه توفتز در آمریکا گفت که سفر احمدی‌نژاد یکی از عوامل ایجاد ثبات در عراقی است که به این ثبات نیاز مبرم دارد.

در گزارش خبرگزاری فرانسه ادعا شده که تظاهرات پراکنده‌ای در اعتراض به سفر احمدی‌نژاد به عراق برپا شده است که اعتراض ۵۰۰ نفری مردم به‌ بعقوبه در روز پنجشنبه از جمله آنها است. ایرنا نیز خبر داد که در ادامه تمهیدات گسترده عراق برای استقبال از سفر تاریخی رییس‌جمهوری ایران به بغداد، روز شنبه اعلام شد که قریب به ۳۰هزار نیروی گارد ریاست جمهوری عراق مسوولیت امنیت سفر محمود احمدی نژاد را بر عهده دارند. یک منبع در دفتر ریاست جمهوری عراق تاکیدکرد که امنیت سفر ریاست جمهوری ایران کاملا بر‌عهده نیروهای عراقی است و عراق نیروی نظامی و تجربه کافی را برای حمایت از وی داراست. این منبع ادامه داد که ۳۰هزار نیروی گارد ریاست جمهوری متشکل از نیروهای وزارت دفاع عراق و پیشمرگ کرد، حفظ امنیت رییس‌جمهوری ایران را به‌عهده دارند. وی اضافه کرد که نیروهای خارجی و آمریکایی هیچ گونه نقشی را در تدابیر امنیتی و حفاظت از رییس‌جمهوری ایران عهده دار نیستند. این منبع ادامه داد که بیش از ۵۰خبرنگار ایرانی، احمدی‌نژاد را در سفر به بغداد همراهی می‌کنند.

یک منبع نزدیک به سفارت ایران در بغداد نیز روز پنج شنبه از ورود هیاتی بلندپایه از ایران به پایتخت عراق، به منظور آماده کردن مقدمات سفر احمدی نژاد خبر داد. این منبع اعلام کرد: این هیات بلندپایه ایرانی شامل مقاماتی از وزارتخانه‌های امور خارجه، راه و ترابری و نفت این کشور است. وی در ادامه افزود: این هیات در‌باره جزییات مربوط به سفر رییس‌جمهوری ایران به عراق با مقامات این کشور گفت‌و گو خواهند کرد.

مقامات عراقی درباره جزییات سفر محمود احمدی‌نژاد به عراق و تایید گزارش‌هایی مربوط به این امر را که وی ممکن است به اماکن متبرکه سفر کند، سکوت اختیار کرده‌اند.

دولت جدید شیعه عراق سعی می‌کند با جمهوری اسلامی ایران در‌باره مسائل امنیتی و اختلاف بر سر مناطق مرزی نفت خیز به توافق برسد. پیش از این برخی مقامات عراقی ادعاهایی را درباره بهره‌برداری ایران از منابع نفتی عراق و اعتبار قرارداد مرزی الجزایر اعلام کرده بودند که البته در پی اعتراض ایران این ادعاها پس گرفته شد.

وام یک میلیارد دلاری به عراق

قائم مقام وزارت امور خارجه ایران از پیشنهاد وامی یک میلیارد دلاری به عراق خبر داد و هدف از آن را استفاده از پیمانکاران، تجهیزات و کالاهای ایرانی در طرح‌های زیربنایی عراق اعلام کرد. دو سال و نیم پیش نیز در سفر ابراهیم جعفری، نخست وزیر وقت عراق به تهران، این وام یک‌میلیارد دلاری به عراق پیشنهاد شد؛ اما گزارشی حاکی از اینکه دولت عراق این پیشنهاد را پذیرفته است به‌دست نیامد.

علیرضا شیخ عطار، قائم مقام وزارت امورخارجه ایران که خبر پیشنهاد مجدد این وام را اعلام کرده، در راس هیاتی متشکل از معاونان چند وزارتخانه ایرانی در بغداد به سر می برد و به مدت سه روز برای تنظیم محتوای مذاکرات رییس جمهوری ایران با مقامات عراقی و موافقتنامه‌‌ها و اسنادی که قرار است طی سفر احمدی‌نژاد امضا شود به بحث و گفت‌و گو پرداخته است.

علیرضا شیخ عطار به خبرگزاری جمهوری اسلامی گفته که در این سفر قرار است پنج تا ده موافقتنامه به امضای طرفین برسد که «فصل جدیدی در روابط اقتصادی دو کشور می‌گشاید». مهم‌ترین این موافقتنامه‌ها در زمینه اقتصادی که شیخ عطار از آنها با عنوان موافقتنامه‌های مادر یاد کرده، سه موافقتنامه برای جلوگیری از اخذ مالیات مضاعف، حمایت از سرمایه گذاری‌های مشترک و همکاری‌های گمرکی است. به گفته قائم مقام وزارت خارجه ایران، قرار است طی سفر رییس جمهوری ایران به عراق، علاوه بر امضای این سه موافقتنامه، موضوع همکاری بانک توسعه صادرات ایران با بانک‌های رافدین و تجارت عراق و همچنین تاسیس بانک‌های مشترک ایرانی و عراقی پیگیری شود و مورد توافق قرار گیرد. شیخ عطار گفته که از جمله دیگر برنامه‌های اقتصادی سفر محمود احمدی‌نژاد به عراق، توافق بر سر احداث شهرک‌های صنعتی مشترک مرزی، همکاری در بخش استاندارد و همکاری‌های نفتی، به‌ویژه بین تاسیسات نفتی آبادان و بصره است.

ایران و عراق دو سال و نیم پیش توافق کردند که خط لوله‌ای بین بصره و آبادان احداث کنند که نفت خام عراق را برای تصفیه به ایران انتقال دهد. قرار بود قرارداد احداث این خط لوله در تابستان سال ۲۰۰۵ امضا شود و سال بعد نیز خط لوله به بهره برداری برسد؛ اما به نظر می‌رسد تغییرات پیاپی در دولت‌ عراق مانع از اجرای این طرح شد. تابستان گذشته بار دیگر وزیران نفت ایران و عراق تفاهمنامه‌ای برای احداث این خط لوله امضا کردند؛ اما از اظهارات قائم مقام وزارت خارجه ایران به نظر می‌رسد که این خط لوله همچنان در حد گفت‌و گو باقی مانده و قرار است بار دیگر در مذاکرات احمدی‌نژاد با مقامات عراقی به بحث گذاشته شود.

تلاش جمهوری اسلامی برای دادوستد با عراق و حضور در بازار این کشور از چند سال پس از پایان جنگ هشت ساله میان دو کشور در زمان حکومت صدام حسین و در حالی آغاز شد که هنوز پیمان صلحی میان دو کشور امضا نشده است. حمله آمریکا و متحدانش به عراق در سال ۲۰۰۳، مبادلات تجاری ایران و عراق را که حجمی محدود داشت متوقف کرد؛ اما با پایان عملیات نظامی، تلاش ایران برای سرمایه‌گذاری در عراق و فعالیت اقتصادی در این کشور شکلی جدی به خود گرفت. عراق اکنون به چهارمین بازار کالاهای غیرنفتی و خدمات ایران تبدیل شده و در سال ۲۰۰۶ حجم مبادلات تجاری ایران و عراق به یک میلیارد و هشتصد میلیون دلار تخمین زده شد که گزارش‌ها نشان می دهد این رقم از سال ۲۰۰۶ بدین سو در حال افزایش بوده است. با این حال، دادوستد میان ایران و عراق عمدتا محدود به تجارت کالا بوده و در زمینه سرمایه گذاری‌های عمده و زیربنایی در عراق، ایران هنوز به خواسته‌های خود نرسیده است.

دولت ایران در شهریور گذشته همایشی با موضوع بازسازی اقتصادی عراق در تهران برگزار کرد که مهمترین هدف آن فراهم کردن زمینه فعالیت پیمانکاران ایرانی در بازسازی عراق اعلام شد. در این همایش عنوان شد که ایران در میان کشورهای فعال در بازسازی عراق در جایگاه دهم قرار دارد و خواهان ارتقای جایگاه خود در این زمینه است. نا امنی در عراق از جمله موانع عمده سرمایه گذاری ایران در عراق بوده و در مناطق کردنشین این کشور که از ثبات و امنیت بیشتری برخوردار است، مبادلات تجاری با ایران و فعالیت شرکت‌های ایرانی بسیار چشمگیرتر است، در حال حاضر بیشتر از چهارصد شرکت ایرانی در کردستان عراق فعالند. تنش‌های سیاسی و تیرگی رابطه ایران با آمریکا نیز در فعالیت تجاری ایران در عراق مؤثر بوده است، برای مثال چند ماه پیش بازداشت یکی از مسوولان ایرانی به دست نظامیان آمریکایی در کردستان عراق باعث شد ایران گذرگاه‌های مرزی خود با کردستان عراق را به نشانه اعتراض ببندد که این امر خساراتی برای بازرگانان کرد عراقی به همراه آورد.