بورس کالا؛ بازاری قانونمند، شفاف و مطمئن

شرکت بورس کالای ایران به مناسبت بیست و نهمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی ایران گزارش عملکرد خود را ارائه کرده است که در پی می‌خوانید:

جایگاه بورس‌های کالا در جهان
بررسی روند پیدایش و تکامل بورس‌های کالا در جهان حاکی از آن است که ظهور و بسط فعالیت‌های این گونه بازارها در عرصه اقتصاد کشورها از قرن ۱۹ به بعد در پی پاسخگویی به برخی از نیازمندی‌های اقتصادی و در بسیاری موارد رفع برخی تنگناها و موانع در بازار کالاها بوده است.
به عبارت دیگر، وجود برخی مشکلات در بازار کالا (چه در بخش عرضه، تقاضا و چه در بخش توزیع) و به تبع آن نوسانات قیمت کالاها و همچنین برخی از نارسایی‌ها و ناکارآمدی‌های بازارهای سنتی از یک طرف و مزایا و منافع ایجاد و راه‌اندازی بورس‌های کالا و توانمندی آنها در رفع مشکلات فوق‌الذکر از طرف دیگر، مهم‌ترین انگیزه و عواملی هستند که موجب پدیدار شدن بورس‌های کالا در صحنه اقتصاد کشورهای مختلف گشته‌اند.
نارسایی‌های بازار سنتی در شکل‌های نوسانات کاذب و عدم شفافیت در کشف قیمت و فقدان تضمین‌های لازم برای معامله‌گران از مهم‌ترین دلایل راه‌اندازی بورس‌های کالایی در کشورهای جهان بوده است.
در چنین شرایطی راه‌اندازی بورس‌های کالایی و به تبع آن، استفاده از ابزارهای مشتقه به ایجاد یک نظام سازمان‌یافته دادوستد و توزیع کالاها در کشور‌های مختلف منجر شده و راه ورود به بازارهای جهانی را برای کشورها تسهیل کرده است. از این رو هم‌اکنون صد‌ها بورس کالایی مدرن در سراسر جهان دایر است که از قدیمی‌ترین آنها می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:
۱ - بورس تجاری شیکاگو (CME) با ۱۷۰‌سال سابقه؛
۲ - بورس فلزات لندن (LME) با ۱۳۰‌سال سابقه؛
۳ - بورس کالای نیویورک (NYMEX)؛
۴ - بورس کالای توکیو (TOCOM)؛
۵ - بورس کالای شانگهای (SHFE)؛
۶ - بورس کالای هند (MCX).
ضرورت تشکیل بورس کالا در ایران
بازار محصولات صنعتی و کشاورزی در ایران همواره با محدودیت‌ها و دشواری‌های ساختاری زیادی روبه‌رو بوده و بخش عمده‌ای از این مشکلات مربوط به عدم استفاده از ابزارهای نوین اقتصادی و ساختار نامناسب و ناکارآمدی بازار است که با وجود تلاش‌های بسیار انجام شده توسط دولت محترم طی ۲ دهه اخیر در جهت اصلاح این ساختار، اما شاهد عدم بازدهی مناسب و حصول نتایج مورد انتظار در این بخش بوده‌ایم؛ به گونه‌ای که به‌رغم صرف هزینه‌های بسیار توسط دولت برای تنظیم بازار و تعیین قیمت نهاده‌ها و محصولات، اما در بخش تولید و توزیع و در پی آن مصرف‌کنندگان همواره با مشکلات فراوانی روبه‌رو بوده‌اند که مهم‌ترین این مشکلات را می‌توان به شرح ذیل خلاصه کرد:
۱ - نوسانات کاذب قیمت محصولات ناشی از ارتباط نامشخص و نامناسب میان عرضه و تقاضا.
۲ - عدم امکان مدیریت ریسک و محافظت از نوسانات آتی قیمت.
۳ - فقدان یک نظام قیمت‌گذاری شفاف بر پایه تعادل میان عرضه و تقاضا و نیاز بازار.
۴ - نبود یک سیستم اجرایی و ناظر بر حسن انجام تعهدات طرفین معامله.
۵ - فقدان یک سیستم جمع‌آوری، پردازش و تحلیل اطلاعات و آمار تولید، واردات، صادرات و مصرف در جهت اطلاع‌رسانی به بازار و تصمیم‌گیری مطلوب.
۶ - عدم هماهنگی میان بخش‌های تولیدی و بازرگانی در زمینه واردات، صادرات و بازار مصرف.
تدابیر قانونی برای ایجاد بورس کالای ایران
نیاز به ایجاد بازاری متشکل و سازمان یافته برای تقابل آزاد عرضه و تقاضا و دستیابی به آثار مثبت این مهم در اقتصاد تولید و مصرف، دولت و مجلس شورای اسلامی را بر آن داشت تا بستر قانونی لازم جهت تاسیس و راه‌اندازی بورس‌های کالایی را در ایران فراهم سازند. در این راستا با تصویب بند (ج) ماده (۹۵) قانون برنامه سوم و بند (الف) قانون برنامه چهارم، شورای‌عالی بورس موظف به تشکیل و گسترش بورس‌های کالایی در ایران شد.
در پی این امر، بورس فلزات در شهریور ماه سال۸۲ به عنوان اولین بورس کالای کشور فعالیت خود را آغاز کرد و پس از آن نیز بورس کالای کشاورزی در شهریور ماه سال ۸۳ شروع به فعالیت کرد.
سپس براساس مصوبه شورای‌عالی بورس و قانون جدید بازار اوراق بهادار، در آذر ماه سال ۸۵ موجبات تشکیل شرکت بورس کالای ایران با ادغام بورس فلزات و کشاورزی فراهم شد و پس از پذیره‌نویسی و برگزاری مجمع عمومی، شرکت بورس کالای ایران از ابتدای مهر ماه سال ۸۶ فعالیت خود را آغاز کرد.
بدین ترتیب، هم‌اکنون بورس کالای ایران با تجربه‌ای بیش از ۴ سال، به دادوستد انواع محصولات صنعتی و کشاورزی در قالب معاملات نقد، نسیه و سلف مشغول است و راه‌اندازی معاملات
ابزارهای مشتقه از جمله قراردادهای آتی را در برنامه‌های توسعه‌ای خود دارد.
اهداف بورس کالای ایران
از آن‌جا که بورس‌های کالا به عنوان نهادهایی سازمان یافته جهت دادوستد قانونمند و نیز توسعه بازار سرمایه و بخش‌های مختلف اقتصادی به شمار می‌روند، بنابراین نتایج عملکرد آنها می‌تواند تاثیرات بسیار مثبتی در مناسبات تولید، توزیع، مصرف و در نتیجه افزایش رفاه اقتصادی جوامع به دنبال داشته باشد؛ چرا که بورس کالا تجلی گاه خواسته‌های تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان است و در این بازار است که همه فعالان بازار، نیازهای خود را در یک فضای رقابتی، شفاف و قانونمند مطرح می‌کنند.
از مهم‌ترین اهداف و آثار بورس کالا می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:
۱ - ایجاد بازاری قانونمند و سازمان یافته جهت تسهیل دادوستد کالاها.
۲ - سامان دهی بازار کالاها از طریق مکانیزم اجرایی ناظر بر تعهدات و تضمین منافع طرفین معامله.
۳ - کشف شفاف قیمت کالاها براساس تعامل و تقابل عرضه و تقاضا و نیاز بازار.
۴ - برقراری امکان اعمال مدیریت ریسک در بازار.
۵ - امکان انجام معاملات نقد، نسیه، سلف، آتی و اختیار با استفاده از ابزار‌های نوین مالی.
۶ - توسعه سرمایه‌گذاری و فراهم‌سازی تسهیلات مالی برای خرید و فروش.
۷ - اطلاع‌رسانی درباره وضعیت بازار داخلی و خارجی کالاهای پذیرش شده به منظور افزایش سطح دانش فعالان بازار.
ارکان شرکت بورس کالای ایران
ارکان شرکت بورس کالای ایران (سهامی عام) عبارتند از:
۱) مجامع عمومی؛
۲) هیات‌مدیره؛
۳) مدیرعامل؛
۴) بازرس/حسابرس.
شرکت توسط هیات‌مدیره‌ای غیر‌موظف مرکب از هفت شخص که توسط مجمع عمومی عادی با توجه به اساسنامه، قانون تجارت و مقررات برای مدت دو سال انتخاب می‌شوند، اداره می‌شود.
هم‌اکنون نمایندگان اشخاص حقوقی ذیل،اعضای هیات‌مدیره شرکت بورس کالای ایران را تشکیل می‌دهند:
۱ - بانک ملت
۲ - شرکت سرمایه‌گذاری توسعه معادن و فلزات
۳ - شرکت فولاد مبارکه اصفهان
۴ - شرکت سرمایه‌گذاری بهمن
۵ - شرکت کارگزاری بانک کشاورزی
۶ - شرکت توسعه معادن روی ایران
۷ - شرکت ذوب‌آهن اصفهان
هیات‌مدیره باید یک نفر شخص حقیقی را خارج از اعضای هیات‌مدیره، به عنوان مدیرعامل شرکت به مدت دو سال برگزیند.
کالاهای قابل معامله در بورس کالای ایران
براساس مصوبات هیات پذیرش در حال حاضر کالاهای صنعتی و کشاورزی ذیل در این بورس قابل معامله می‌باشد:
محصولات صنعتی
۱ - گروه فولاد :
انواع مقاطع طولی و تخت، شمش و قراضه
۲ - گروه آلومینیوم:
انواع شمش، اسلب، مفتول، تی بار و بیلت
۳ - گروه مس:
انواع کاتد، اسلب، مفتول، بیلت، ورق، سرباره‌ها و اکسید مس
۴ - گروه روی:
انواع شمش روی
۵ - گروه سرب:
انواع شمش سرب
۶ - گروه مواد معدنی:
انواع سولفور مولیبدن و کنسانتره فلزات گرانبها
۷ - گروه پتروشیمی:
انواع محصولات پتروشیمی و فرآورده‌های پایین دستی نفت
۸ - گروه سیمان:
انواع سیمان (که حسب مصوبه آبان ۸۴ هیات محترم دولت، جزو کالا‌های بورسی شناخته شد و به محض آزادسازی قابل عرضه در بورس خواهد بود).
همچنین برنامه‌ریزی برای پذیرش طلا، سنگ‌آهن و ... نیز در دست اقدام است.
محصولات کشاورزی:
۱ - گروه غلات:
انواع ذرت، جو، گندم دامی، برنج و سبوس
۲ - گروه خشکبار و کالاهای فرآوری شده:
انواع پسته، خرما، کشمش، زعفران، زیره، چای و شکر
۳ - گروه دانه‌های روغنی و کنجاله‌ها:
انواع دانه‌های روغنی مانند سویا و کنجاله‌های دانه‌های روغنی شامل کنجاله سویا، کلزا، تخم پنبه، آفتابگردان، گلرنگ، ذرت، پالم
گروه حبوبات:
انواع نخود و عدس
انواع قراردادهای قابل معامله در بورس کالا
تمامی دادوستد‌ها در بورس کالا در قالب قراردادهای استاندارد شده انجام می‌گیرد و به طور کلی ۵ نوع قرارداد برای دادوستد هر کالا وجود دارد:
۱ - قرارداد نقدی (spots)
در این قرارداد، خریدار باید کل مبلغ قرارداد را به‌علاوه کارمزد کارگزار به صورت نقد پرداخت کند و فروشنده نیز باید حداکثر ظرف سه روز، کالای مورد معامله را به خریدار تحویل دهد.
۲ - قرارداد سلف(forwards )
در این قرارداد، کل مبلغ در زمان انجام معامله توسط خریدار پرداخت می‌شود و فروشنده متعهد می‌شود در تاریخ مشخص و زمان معین به خریدار تحویل دهد.
۳ - قرارداد نسیه (credits)
قراردادی است که کالا به صورت فوری به خریدار تحویل داده می‌شود و بهای آن در تاریخ سررسید، به فروشنده پرداخت می‌شود.
۴ - قرارداد آتی (futures)
در این روش، فروشنده مطابق قرارداد صلح، مقدار معینی از دارایی مشخص را در مقابل مبلغی معین به دیگری صلح می‌کند. براساس این قرارداد، فروشنده مقدار دارایی مورد مصالحه را در سررسید مشخص تحویل می‌دهد و خریدار نیز مبلغ مورد مصالحه را در سررسید می‌پردازد. طرفین در قالب شرط ضمن عقد به اتاق پایاپای وکالت می‌دهند که از وجه الضمان آنها متناسب با نوسانات قیمت در بورس به طرف دیگر اباحه تصرف کند.
هر یک از طرفین می‌توانند قبل از سررسید با انعقاد قرارداد صلح دیگری، شخص ثالثی را جایگزین خود در قرارداد صلح اولیه نمایند و پس از تسویه از قرارداد خارج شوند.
کلیه قراردادها در زمان سر رسید مقرر تسویه خواهند شد.
۵ - قرارداد اختیار معامله(options)
این قرارداد شامل قرارداد اختیار خرید و قرارداد اختیار فروش می‌شود:
۵-۱) قرارداد اختیار خرید: قراردادی است که به موجب آن عرضه‌کننده کالا، حق خرید مقدار معینی از کالای مورد نظر و منطبق با استاندارد بورس را در زمان معین و با قیمت مشخص به طرف قرارداد مصالحه می‌نماید، بدون آنکه طرف دیگر ملزم به خرید آن باشد.
۵-۲) قرارداد اختیار فروش: قراردادی است که به عنوان شرط ضمن عقد لازم که به موجب آن یک طرف قرارداد (خریدار) حق فروش مقدار معینی از کالای مورد نظر و منطبق با استاندارد بورس را در زمان معین و با قیمت مشخص با طرف دیگر مصالحه می‌نماید؛ بدون آنکه طرف دیگر (فروشنده) ملزم به فروش آن باشد.
۶ - قراردادهای صلح؛
۷ - قرارداد‌های خاص موضوع ماده ۱۰ قانون مدنی؛
۸ - قراردادهای SWAP (معاوضه)؛
لازم به ذکر است در کلیه قراردادها موارد ذیل بایستی لحاظ شود:
۱) مشخصات کالا و نوع قرارداد مورد معامله؛
۲) مقدار کالای مورد معامله؛
۳) واحد اندازه‌گیری کالای مورد معامله؛
۴) زمان معامله (روز و ساعت)؛
۵) استاندارد و ابعاد کالا؛
۶) تاریخ تحویل؛
۷) استاندارد تحویل و نوع بسته‌بندی؛
۸) انبار یا محل تحویل؛
۹) واحد پول.
نحوه انجام دادوستد در بورس
دادوستد کالاها در بورس، طی مراحل ذیل انجام می‌گیرد:
۱ - انتخاب کارگزار (از آنجایی که تمام بورس‌های دنیا، کارگزار محور هستند بنابراین؛ در هیچ بورسی امکان معامله مستقل برای معامله‌گران وجود ندارد و حتما می‌بایست هر گونه خرید یا فروش از طریق یک کارگزار، صورت گیرد و به همین دلیل اولین اقدام هر معامله‌گر در بورس انتخاب کارگزار است).
۲ - تکمیل فرم ثبت سفارش نزد کارگزار همراه با پیشنهاد قیمت.
۳ - واریز حداقل سپرده مورد نیاز معامله به حساب کارگزار نزد اتاق پایاپای.
۴ - انتقال سفارش مشتری به تالار معاملات توسط کارگزار.
۵ - شرکت در حراج توسط کارگزار و انجام معامله در تالار.
۶ - واریز باقی مانده وجه معامله پس از کسر سپرده اولیه به حساب کارگزار نزد اتاق پایاپای.
۷ - تسویه اسنادی معاملات در اتاق پایاپای و صدور اسناد معاملاتی.
۸ - تسویه مالی معاملات در اتاق پایاپای.
۸ - نقل و انتقال وجوه پس از کسر هزینه‌ها به حساب معامله‌گران از طریق حساب بانکی.