شاخص قیمت‌ها و تورم استان تهران کمتر از سایر استان‌ها

ناصر یارمحمدیان* آخرین اطلاعیه بانک مرکزی در مورد تورم سال ۹۱ مربوط به دی‌ماه می‌شود که در آن، شاخص قیمت‌های دی‌ماه سال ۹۱ برابر با ۵/۳۹۷ و تورم ۱۲ ماهه منتهی به دی‌ماه سال ۹۱ را ۷/۲۸ درصد اعلام کرده است. اگرچه نتایج اعلام شده مربوط به محاسبات صورت گرفته از کالاها و خدمات مصرفی در مناطق شهری ایران بر‌‌اساس سال پایه ۱۳۸۳ می‌باشد، اما این به معنای آن نیست که تمام مناطق شهری در مناطق مختلف کشور از استان آذربایجان و خراسان شمالی گرفته تا استان بوشهر با یک سطح عمومی قیمت‌ها مواجه هستند، بلکه این شاخص و تورم محاسبه شده میانگینی از همه مناطق شهری استان‌های مختلف می‌باشد. اطلاعات شاخص قیمت کالا و خدمات مناطق شهری به تفکیک استان‌های مختلف تا شهریور ماه سال ۹۱ در سایت بانک مرکزی منتشر شده است. با نگاهی به شاخص کل قیمت، ممکن است شما نیز مانند نگارنده تعجب کنید که چرا شاخص قیمت‌ها در استان تهران کمتر از سایر استان‌ها است. اگر استان‌های مختلف را بر اساس مقدار شاخص رتبه‌بندی کنیم، از بین سی استان کشور، استان تهران با مقدار شاخص ۳۳۳ در رتبه ۲۸ قرار گرفته است و فقط دو استان کهگیلویه و بویراحمد و بوشهر پس از استان تهران قرار گرفته‌اند. در این میان استان قم با مقدار شاخص ۳۹۰ در رتبه اول قرار گرفته است و استان‌های همدان، ایلام و خراسان جنوبی در رتبه‌های دوم تا چهارم قرار گرفته‌اند. نمودار شماره ۱ ترتیب قرار گرفتن تمام استان‌های کشور را نشان می‌دهد. قرار گرفتن استان تهران در پله‌های پایینی این نمودار به معنای آن است که از سال ۱۳۸۳ که سال پایه در این محاسبات می‌باشد، مناطق شهری استان تهران با سطح عمومی قیمت‌های پایین‌تری در مقایسه با سایر استان‌ها مواجه بوده است. علاوه بر اینکه می‌توان نتیجه گرفت سطح عمومی قیمت‌ها در مناطق شهری استان تهران کمتر از سایر استان‌ها بوده است می‌توان نتیجه گرفت متوسط نرخ تورم سالانه، از سال ۱۳۸۳ تا سال ۱۳۹۰ در استان تهران کمتر از سایر استان‌ها بوده است. در نمودار شماره ۲ متوسط نرخ تورم در یک دوره میان‌مدت از سال ۱۳۸۳ تا سال ۹۰ با استفاده از شاخص قیمت سال ۹۰ محاسبه شده است. متوسط نرخ تورم در مناطق شهری استان قم به عنوان استان با بالاترین نرخ تورم برابر با ۱۵.۳ درصد و برای استان تهران که در رتبه ۲۶ قرار گرفته است برابر با ۱۳ درصد می‌باشد و به معنای این است که از سال ۱۳۸۳ تا سال ۹۰ مناطق شهری تهران سالانه با ۱۳ درصد تورم مواجه بوده‌اند. این تمرکز و عدم توازن در تورم را می‌توان در شاخص تورم نقطه ای با شدت بیشتری مشاهده کرد. به طوری که مطابق با نمودار شماره ۳، استان بوشهر که دارای بالاترین نرخ تورم نقطه‌ای است دارای نرخ ۳۳ درصد است و استان تهران دارای نرخ ۲۵.۵ می‌باشد. اما این تفاوت به خاطر چیست؟ چرا با وجود اینکه به نظر می‌رسد قیمت بسیاری از کالاها و خدمات مانند مسکن و حمل‌و‌نقل در پایتخت گران‌تر است، اما شاخص قیمت‌ها و توزیع تورم استانی بیانگر این امر نیست؟ این تفاوت می‌تواند به دلایل ساختاری به راستی وجود داشته باشد یا ناشی از خطاهای آماری باشد. یکی از دلایل ساختاری که می‌تواند موجب ایجاد چنین اختلافی بین شاخص‌های قیمت در مناطق مختلف شود هزینه‌های حمل‌و‌نقل است. هزینه‌های حمل‌و‌نقل یا از طریق طی مسافت بیشتر در مناطق دور از نقاط عرضه یا به خاطر ناهمگن بودن شبکه توزیع داخلی در سطح کشور می‌تواند شاخص‌های قیمت متفاوت برای مناطق مختلف را ایجاد کند. نامناسب بودن شبکه‌های حمل‌و‌نقل انتقال کالا از مراکز عرضه به بازارهای مصرف را با هزینه بیشتری مواجه می‌کند و بنابراین کالاها در این مناطق با هزینه بیشتری به دست مصرف کننده می‌رسند. در صورتی که هزینه‌های حمل‌و‌نقل باعث قرار گرفتن استان تهران در بین استان‌های با تورم پایین شده باشد، باید شاهد چند حقیقت در داده‌های مربوط به شاخص قیمت باشیم. اولا مناطق دورتر از مراکز عرضه کالا باید دارای شاخص قیمت بالاتری باشند. دوما مناطقی که شاخص قیمت حمل‌و‌نقل در آنها بالاتر است باید دارای شاخص قیمت بالاتری باشند، به عبارتی شاهد همبستگی بین شاخص قیمت حمل‌و‌نقل و شاخص قیمت کل باشیم. سومین حقیقتی که باید در آمارهای شاخص قیمت به تفکیک استان مشاهده شود این است که انتظار می‌رود در طی زمان تفاوت شاخص قیمت میان استان‌های مختلف کاهش یابد و همه استان‌ها به سطح متوسط همگرا شوند، زیرا زیرساخت‌های حمل‌و‌نقل کشور در سال‌های گذشته نسبت به دوره‌های پیشین توسعه و پیشرفت داشته است و این امر باید خود را در کاهش عدم توازن شاخص قیمت نشان دهد. بررسی و آزمون این سه مورد مطالعات دقیق بیشتری را می‌طلبد که در گنجایش این مقاله نیست. اما در حد دقت سطحی به آمارها مشاهده می‌شود که استان‌های همدان و قم دارای بالاترین مقدار در شاخص حمل‌و‌نقل هستند. از طرفی این دو استان در جرگه ۴ استان با بیشترین تورم از بین استان‌های کشور قرار گرفته‌اند. اما علاوه بر دلایل ساختاری، ممکن است وجود خطاهای آماری موجب شکل‌گیری اختلاف بین استان‌های مختلف از نظر تورم شده باشد. این خطاها می‌تواند در جمع‌آوری اطلاعات یا در محاسبه شاخص‌ها رخ دهد. جمع آوری قیمت کالا‌ها و خدمات همواره می‌تواند با خطا همراه باشد و مصاحبه‌شونده در مواردی که لازم است با او مصاحبه شود، ممکن است قیمت‌ها را کمتر ابراز کند. این خطا در مناطق دورتر که کنترل کمتری بر محیط مصاحبه وجود دارد، بیشتر است. به غیر از جمع‌آوری اطلاعات، محاسبه شاخص قیمت از نظر فنی می‌تواند دارای خطا باشد. برای مثال اگر در محاسبه شاخص قیمت برای استان‌ها از اوزان یکسانی استفاده شود، نتایج می‌تواند همواره دارای تورش باشد، زیرا وزن کالاها در استان‌های مختلف متفاوت است. برای مثال صحیح نیست همان میزان خدمات حمل‌و‌نقل را که در سایر استان‌ها مصرف می‌شود برای استان تهران لحاظ کرد و لذا مصرف خدمات حمل‌و‌نقل در استان تهران بیشتر است یا میزان مصرف خدمات آموزش در استان‌های کشور دارای اختلاف است و استفاده از یک ضریب برای این خدمت در تمام استان‌ها نتایج را دور از واقع می‌کند. * دانشجوی دکترای اقتصاد _ دانشگاه اصفهان Nsy۶۷۷۹@yahoo.com