به سوی مستندنگاری تاریخ

مریم شبیری

نویسنده

از آنجایی که دانش تاریخ به گذشته انسان نظر دارد لاجرم همه جنبه‌های زندگی انسانی را مد نظر قرار می‌دهد. یکی از مهم‌ترین شاخصه‌های زندگی بشری اقتصاد است و شاخه تاریخ اقتصادی پس از به وجود آمدن مکتب آنال در فرانسه بیشتر مورد نظر مورخین قرار گرفته است. چون اقتصاد منابع متعدد و متنوعی دارد، بنابراین تاریخ اقتصادی نیز با منابع مختلفی سر وکار دارد. بی‌هیچ تردیدی ایران و تاریخ اقتصادی‌ش نیز از این موهبت برخوردار است. گل نوشته‌های هخامنشی که میزان حقوق کارگران تخت جمشید را نشان می‌دهند، کتاب‌های الخراج که مربوط به قرون نخستین اسلامی هستند و میزان خراج شهرها را می‌نوشتند و از لابه لای آنها می‌توان به آبادانی یا عدم آبادانی یک شهر پی برد، آثار ارامنه و زرتشتیانی که بیشتر تجارت خارجی می‌کردند و دفاتر دقیق تجاری‌شان را ثبت می‌کردند و اسناد دولت‌های معظم در ایران قرن نوزدهم که به صورت دقیق واردات و صادرات ایران به اروپا و روسیه را ثبت و ضبط کرده‌اند، همه و همه می‌توان به عنوان منابع بسیار خوبی به کار گرفته شوند تا این جنبه از تاریخ کشور نیز بیشتر شناخته شود.

متاسفانه با وجود منابع خوبی که می‌توانند در تاریخ اقتصادی ایران مفید به فایده باشند همواره گفته شده که منابع اقتصادی ایران کم و پراکنده‌اند این معضل به ویژه در مورد تاریخ معاصر و به طور اخص در مورد تاریخ اقتصادی دوره‌های افشاریه، زندیه و قاجاریه گفته شده است. زیرا پیش از آن دولت صفوی به دلیل مرکزیت، ثبات، تجارت خارجی و حضور تجار بیگانه اقتصادش و بنابراین تاریخ اقتصادیش روشن‌تر است بعد از آن هم نیز در ثبت اسناد دقیق‌تر و روشمند‌تر شده است. بنابراین برای دوره ذکر شده که عصر آشفتگی و حضور پر رنگ دول معظم در ایران است همواره این نقص برای عدم تمرکز بر تاریخ اقتصادی این دوره در نظر گرفته شده است.

در مورد مورخین خارج از ایران نیز توجه به عثمانی که سر راه اروپا بود موجب شده که چندان به اقتصاد و تاریخ اقتصادی ایران توجه نشود. اما نگاهی کوتاه به اسناد تجاری، تلگراف‌های تجار، تاریخ‌های محلی مانند فارسنامه ناصری و بسیاری از منابع دیگر نشان می‌دهد که می‌توان در این زمینه تحقیقات خوبی انجام داد. در این میان حضور به جای صفحه ویژه «تاریخ اقتصاد» که در روزنامه دنیای اقتصاد وجود دارد و نوشتارها و مقالاتی در زمینه تاریخ اقتصادی ایران چاپ می‌کند و به معرفی منابع اصلی و تحقیقی درین باره می‌پردازد جای خوشحالی و مسرت بسیار دارد.