کاوش منابع تاریخی

لطفعلی بخشی

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی

در ابتدا لازم است به عنوان یک معلم اقتصاد از روزنامه وزین دنیای اقتصاد که با گشایش صفحه‌اندیشه اقتصاد و تاریخ اقتصاد نقش بی‌بدیلی در مطرح ساختن‌اندیشه‌های اقتصادی و موضوع مغفول مانده تاریخ اقتصادی ایران ایفا کرده است تشکر کنم.

تاریخ هر ملت و کشوری بیانگر فراز و نشیب‌ها، موفقیت‌ها و شکست‌ها، روش‌های مقابله با مشکلات گوناگون است.

نسل‌های بعدی می‌توانند با آشنایی با این تاریخ و بهره‌گیری از تجربیات انباشته حاصل از آن، حداقل برای برخی از مشکلات خود، تدابیری مبتنی بر تاریخ و منش مردم خویش تدوین کنند.

تاریخ کشورها ترکیبی از حوادث سیاسی و جنگ‌ها، روش زندگی، مشی اقتصادی و روابط اجتماعی مردمان آن است.

متاسفانه در کشور ما تاریخ در بخش سیاسی، جنگ‌ها و زندگی سلاطین متوقف مانده است و در بخش‌های دیگر تالیفات معدود و محدودی وجود دارد.

از جمله بخش‌های مغفول مانده تاریخ کشور ما، تاریخ اقتصادی ایران است که در مقایسه با زمان، وسعت، اقوام گوناگون تشکیل‌دهنده این کشور و وضعیت شاخص آن در دوران‌های مختلف نسبت به ملل دیگر، اطلاعات ناچیزی وجود دارد.

کند و کاو در تاریخ اقتصادی ایران نه از سر جست‌وجوی افتخارات کاذب، بلکه بابت شناخت روش و مشی زندگی پیشینیان و روش‌های مقابله با مسائل اقتصادی است. به عبارت دیگر کشف هویت اقتصادی ایرانیان در طول تاریخ نتیجه چنین پژوهشی خواهد بود.

ایرانیان از قدیم الایام دارای نظام حکومتی پیشرفته و سازو کارهای لازم برای اخذ مالیات و تنظیم دخل و خرج دولت بوده‌اند.

چنین نظامی بیانگر وجود بخش خصوصی فعال و توانمندی است که تامین کننده هزینه‌های حکومت از طریق جمع آوری مالیات و تمرکز آنها در خزانه کشور بوده است.

به علاوه در جای جای تاریخ نشانه‌هایی از یک سیستم بیمه‌ای در حکومت وجود دارد.

اعزام قشون برای فتح و اداره سایر کشورها، نیازمند یک نظام اقتصادی کارآمد برای تامین منابع مورد نیاز است که نشان از برنامه ریزی دقیق اقتصادی در پشت آن دارد.

موارد فوق و صدها مورد دیگر نشان از آن دارد که در دوران گذشته ما دارای نظام اقتصادی مناسبی بوده‌ایم که می‌توانسته علاوه بر تامین معیشت مردم، نظام حکومتی را نیز به خوبی تغذیه نماید.

زمانی که به جست‌وجوی اطلاعاتی برای آگاهی از تاریخ اقتصادی بر می‌آییم متاسفانه منابع‌اندکی وجود دارد که اطلاعات محدودی را به دست می‌دهد، که همین اطلاعات نیز بعضا از منابع خارجی است.

مشکل آنجا است که با وجود دانشکده‌های متعدد اقتصاد در سطح کشور، اساتید زیاد و دانشجویان فراوان رشته‌های اقتصاددر سطوح کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترا، نیازی به این اطلاعات حس نمی‌شود. اصولا شاید همکاران عزیز ما و دانشجویان خود را نیازمند این آگاهی‌ها نمی‌دانند!

با این نگرش ارائه دروسی مانند تاریخ اقتصاد ایران نیز لزومی نخواهد داشت و بالطبع موضوع تاریخ اقتصادی ایران همچنان مغفول خواهد ماند.

بنابراین در هیچ یک از سطوح تحصیلی دانشکده‌های اقتصاد درسی بنام تاریخ اقتصادی ایران ارائه نمی‌شود. حتی در نشریات متعدد علمی، پژوهشی و علمی ترویجی اقتصادی نیز تقریبا مقاله‌ای دراین باره یافت نمی‌شود.

متاسفانه در رساله‌های متعدد کارشناسی ارشد و دکترا نیز نشانه‌ای از عناوین و موضوعات تاریخ اقتصادی ایران به چشم نمی‌خورد.

با وجود آنکه در بسیاری کشورهای غربی و هند، تاریخ اقتصادی آن کشورها، حتی برای دانشجویان خارجی، در دروس متعددی ارائه می‌شود، لیکن ما با وجود تقلید کامل از دروس آنان در دانشکده‌های اقتصاد کشورمان، متاسفانه این بخش مفید را تقلید نکرده‌ایم!

در این کشورها علاوه بر کتب و منابع فراوان درباره تاریخ اقتصادی کشور، مرتبا در شبکه‌های تلویزیونی نیز برنامه‌های مستندی درباره آن تهیه و برای عموم پخش می‌شود.

خوشبختانه ابتکار روزنامه دنیای اقتصاد درباره تاریخ اقتصادی ایران نشان از آن دارد که منابع بسیاری برای تدوین تاریخ اقتصادی ایران موجوداست که در صورت پرداختن به آن می‌توان به ادبیات گسترده‌ای دراین باره دست یافت.

در دوران اقتصادی دشوار امروز ما، شناخت ابعاد و ویژگی‌های اقتصاد کشور در گذشته، برای نسل امروز بسیار آموزنده و ضروری است.

مسوولیت این امر در وهله اول بر عهده اساتید و دانشکده‌های اقتصاد کشور است که بتوانند با پژوهش و تدوین اطلاعات آن، منابع لازم برای این امر را فراهم آورده و نسل امروز ما را با پیشینه و تاریخ اقتصادی کشور آشنا سازند.