از ارزیابی «سیاستمداران» تا ارزیابی «سیاست‌ها»

دکتر جواد صالحی اصفهانی

استاد اقتصاد دانشگاه ویرجینیاتک

وقتی که یک بار به دوستانم در آمریکا گفتم که پرتیراژترین روزنامه بخش خصوصی در ایران «دنیای اقتصاد» نام دارد، آنها متعجب شدند، اما زمانی که من تلاش کردم برای آنها توضیح دهم که چرا این مساله می‌تواند نه تنها برای این روزنامه، بلکه برای مردم ایران خوب باشد، آنها دچار تعجب بیشتری شدند. توضیح من این‌گونه بود که در گذشته، اگر‌چه دغدغه اصلی شهروندان ایرانی در مورد «اقتصاد» بود، ولی با این وجود به دنبال آن بودند که در نشریات مختلف، مطالبی در مورد «سیاست» بخوانند. امروز، پرفروش شدن «دنیای اقتصاد» نمادی از یک تحول است: ایرانیان می‌خواهند که درباره اقتصاد مطالعه کنند، شاید چون دریافته‌اند که برای فهم «سیاست»، آنها به فهم سازو کارهای اقتصادی نیازمندند. آنها دریافته‌اند که ارزیابی نقاط قوت و ضعف «سیاست‌های اقتصادی»، دست‌کم به قدر ارزیابی سیاستمداران اهمیت دارد.

در کشوری که دولت در آن نقش عمده و اساسی را در زندگی مردم ایفا می‌کند، غافل‌گیرکننده نیست که مردم فکر کنند مشکلات اقتصادی آنها راه‌حل سیاسی دارد. بیشتر ایرانیان هنوز نتایج اقتصادی نامناسب را به بد بودن سیاستمداران تعبیر می‌کنند، نه به بد بودن سیاست‌های اقتصادی. به عنوان مثال در شرایطی که تورم بالاست یا ارزش ریال به طور ناگهانی و شدید سقوط می‌کند، اغلب افراد به جای آنکه راجع به سیاست‌های اقتصادی داخلی و خارجی نادرستی که به چنین وضعیتی منجر شده‌اند سخن بگویند (مانند تحریم‌ها، کاهش درآمدهای نفتی و سیاست‌های عوام‌انگیزانه افزایش مخارج دولتی)، عمدتا راجع به اشخاصی سخن می‌گویند که مقصرند. گویا این افراد اقتصاد را همچون یک وسیله نقلیه می‌پندارند؛ وسیله نقلیه‌ای که اگر از جاده خارج شده، بی‌گمان به خاطر راننده‌اش بوده است.

اما اقتصادها مثل اتومبیل‌ها نیستند. اقتصاد از طرق پیچیده‌ای عمل می‌کند و گاهی حتی ماهرترین راننده‌ها نمی‌توانند آن را در مسیر جاده نگاه دارند؛ بنابراین پیش از هر چیز باید دانست که اقتصاد چگونه عمل می‌کند و دانستن این مساله، برای اینکه بتوان در مورد عملکرد اقتصادی اشخاصی که در مسند قدرت هستند قضاوت کرد، بسیار ضروری است.

به عنوان مثال بیایید اتفاق اخیر یعنی افزایش ناگهانی قیمت دلار را در نظر بگیریم. وقتی که درآمد نفتی ایران دچار کاهش ۵۰ درصدی می‌شود، کاملا طبیعی است ارزش ریال سقوط کند؛ اما اگر شما از نسبت ساده «قانون عرضه و تقاضا» بی‌اطلاع باشید، ممکن است به «تئوری توطئه» برای توجیه این مساله روی بیاورید (مثلا ممکن است بگویید: دولتمردان برای دستیابی به درآمد بیشتر، ارزش ریال را به صورت عمدی دچار تنزل کردند). در چنین مواردی، یک دانش مقدماتی اقتصاد، به شما کمک می‌کند تا بفهمید که اگر درآمدهای نفتی سقوط کنند، هیچ کس قادر نیست از کاهش ارزش ریال جلوگیری کند.

اما اجازه بدهید به بحث قبلی بازگردیم: صد البته، سیاستمداران و سیاست‌هایشان اغلب با یکدیگر همسو هستند، اما در تمامی موارد این گونه نیست. این مساله مخصوصا در جایی صادق است که احزاب سیاسی جاافتاده و سیاستمداران منضبطی ندارد. علم اقتصاد ادعا نمی‌کند که سیاست‌گذاران فاقد جهت‌گیری هستند؛ علم اقتصاد تنها خاطرنشان می‌کند که در انتخاب سیاستمداران، ما باید هرچه کمتر بر وعده‌های آنها تمرکز کرده و هر چه بیشتر بر تجزیه و تحلیل برنامه‌ها و سیاست‌هایی تمرکز کنیم که آنها انتخاب کرده‌اند تا از طریق آن وعده‌هایشان را محقق کنند. در بیانی موجزتر باید گفت که مردم، هم برای ارزیابی سیاستمداران و هم ارزیابی سیاست‌های اقتصادی، نیازمند آن هستند که بدانند اقتصاد چگونه عمل می‌کند.

و به نظر من این درست همان جایی است که روزنامه «دنیای اقتصاد» خدمت ارزشمند خویش را ارائه می‌کند: اطلاع‌رسانی تحلیلی به عموم مردم در مورد عملکرد اقتصاد ایران، «دنیای اقتصاد» می‌کوشد تا به جای همراه شدن با درگیری‌های حزبی برای ایجاد سرگرمی، به بالا بردن کیفیت تحلیلی بحث‌های عمومی در باب اقتصاد در بین مردم یاری برساند.

«آموزش اقتصاد»، واکسیناسیونی علیه «پوپولیسم» است؛ بیماری خطرناکی که متاسفانه کشورهای در حال توسعه زیادی را مبتلا ساخته است. روزنامه‌ها می‌توانند به مثابه مامور واکسیناسیون به بهبود بهداشت عمومی اقتصاد کشور یاری برسانند؛ بنابراین گمان خوش‌بینانه من این است که ایرانیان «دنیای اقتصاد» را می‌خوانند،، زیرا به این مساله آگاهی یافته‌اند که برای بهبود وضع زندگی‌شان، بیشتر از «سیاستمداران خوب» به «سیاست‌های اقتصادی‌خوب» نیازمندند.